ओष्ठद्वयकपाटं च दन्तजिह्वार्गलान्वितम्
दोन ओठ हे दार, त्यात दात, जीभ आणि टाळू असते,
जराशोकसमाविष्टं कालचक्रानले स्थितम्
वृद्धत्व आणि शोक यांनी ग्रासलेले, काळाच्या चक्राच्या ज्वाळेत अडकलेले,
भोगतृष्णातुरं मूढं रागद्वेषवशानुगम् 4.4.
भोगाची तहान, मोह, आणि राग-द्वेष यांच्या अधीन होऊन तो त्रस्त असतो.
संकटेनाविविक्तेन योनिद्वारेण निर्गतम्
अशा त्या अरुंद, अंधाऱ्या जन्माच्या वाटेतून तो बाहेर येतो.
इति देहगृहं प्रोक्तं नित्यस्यानित्यमा त्मनः
म्हणून हे देहरूप घर, शाश्वत आत्म्यासाठी क्षणिक आहे असे सांगितले आहे.
शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते यतः
कारण देह हा शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने निर्माण होतो.
यथांतर्विष्ठया पूर्णः शुचिः स्यान्न बहिर्घटः
जसा एखादा घडा आतून अपवित्र असेल तर तो बाहेरून कितीही स्वच्छ केला तरी शुद्ध होत नाही,
संप्राप्यात्र पवित्राणि पंचग व्यहवींषि च
इथे पवित्र करणारी द्रव्ये आणि पाच प्रकारच्या हविर्द्रव्ये मिळवली तरी,
देहः संशोध्यमानोऽपि पञ्चगव्यकुशांबुभिः
पंचगव्य, कुशा आणि पाणी यांनी शरीर शुद्ध केले तरी,
स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव
त्याच्या शरीरातील नाड्या नेहमी डोंगरातून वाहणाऱ्या प्रवाहांसारख्या सतत वाहत असतील,
सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते
तर सर्व अशुद्धीचे घर असलेल्या या शरीराला कधीच शुद्धता मिळत नाही.
कायः सुगंधधूपाद्यैर्यत्नेनापि तु संस्कृतः
शरीराला कितीही सुगंधी धूप वगैरे लावून शुद्ध केले,
यथा जात्यैव कृष्णो हि न शुक्लः स्यादुपायतः 4.4.
तरी जन्मतः काळा असलेला माणूस कोणत्याही उपायाने पांढरा होऊ शकत नाही,
जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्
आपल्या शरीराचा वास जरी स्वतःला जाणवला आणि आपली घाण दिसली,
अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्
अहो, मोहाचे हे किती मोठेपण! ज्यामुळे हे जग भरकटले आहे.
एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि ध्रुवम्
म्हणून हे शरीर निसर्गतः नेहमीच अशुद्ध असते.
गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति
गर्भात असताना जी आठवण असते, ती जन्मानंतर नाहीशी होते.
बाह्येन वायुना चास्य मोहसंज्ञेन देहिनः
आणि देहधाऱ्याच्या बाहेरच्या वाऱ्यामुळे, ज्याला मोह म्हणतात,
तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते
त्या मोठ्या तापामुळे मोठा मोह उत्पन्न होतो.
स्मृतिभ्रंशात्तु तस्येह पूर्वकर्मवशेन च
आठवण हरपल्यामुळे आणि पूर्वीच्या कर्मामुळे,
रक्तो मूढस्य लोकोऽयमकार्ये संप्रवर्तते
हा जग, मोहग्रस्त माणसाशी जोडलेला, चुकीच्या वर्तनाकडे वळतो.
न श्रूयते परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते
त्याला डोळे असले तरी तो श्रेष्ठ कल्याण ऐकत नाही, पाहतही नाही.
सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि 4.4.
बुद्धी असली तरी, ज्ञानी लोकांनी सांगितले तरी, तो समजून घेत नाही.
गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः
गर्भातील आठवण नसल्यामुळे, महर्षींनी शास्त्रात सांगितले आहे,
ये संत्यस्मिन्परे ज्ञाने सर्वकामार्थसाधके
जे या सर्व इच्छा आणि उद्दिष्टे पूर्ण करणाऱ्या श्रेष्ठ ज्ञानात स्थिर राहतात,
अव्यक्तेंद्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः
लहानपणी इंद्रियांची क्रिया प्रकट होत नाही म्हणून पुन्हा मोठे दुःख येते.
दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा
दात येताना मोठा त्रास होतो आणि डोक्यावरील आजारामुळेही तसाच त्रास होतो.
तृड्बुभुक्षापरीतांगः कश्चित्तिष्ठति रारटन्
कोणी तरी तहान आणि भुकेने व्याकुळ होऊन, शरीराने त्रस्त होऊन ओरडत उभा राहतो.
कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनात्
बालपणी कान छेदताना आणि आईवडिलांनी मारले म्हणूनही त्रास होतो.
प्रसन्नेंद्रियवृत्तिश्च कामरागप्रपीडनात्
इंद्रियांची क्रिया स्पष्ट झाली की, इच्छा आणि वासनेच्या छळामुळे दुःख निर्माण होते.