पतितः सागरे यद्वद्दुःखैरास्ते समाकुल.
किंवा समुद्रात पडलेल्या माणसासारखा दुःखांनी गोंधळून जातो,
लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना
किंवा लोखंडाच्या भांड्यात ठेवून ज्याला अग्नीने भाजले जाते,
सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरंतरम्
किंवा अग्नीप्रमाणे तापलेल्या सुया सारख्या सलग टोचल्या जातात,
गर्भवासात्परो वासः कष्टो नैवास्ति कुत्रचित् 4.4.
गर्भवासापेक्षा दुसरी कुठलीही जागा इतकी दुःखदायक नाही.
इत्येतद्गर्भदुःख हि प्राणिनां परिकीर्तितम्
अशा प्रकारे सर्व प्राण्यांना होणारे गर्भातील दुःख सांगितले आहे.
गर्भात्कोटिगुणं दुःखं योनियंत्रप्रपीडनात्
जन्माच्या वाटेत होणारे दुःख हे गर्भातील वेदनेपेक्षा कोटीपट जास्त असते.
शरवत्पीड्यमानस्य यंत्रेणेव समंततः
जसा एखादा बाणांनी छिन्नविछिन्न होतो, तसा तो सर्व बाजूंनी जन्माच्या वाटेत दाबला जातो.
यंत्रेण पीडिता यद्वन्निःसाराः स्युस्तिलेक्षवः
जसा यंत्रात तिळांना दाबून त्यातील सार काढतात,
अस्थिमज्जात्वचामांसस्नायुबंधेन यंत्रितम्
तसाच हाडे, मज्जा, त्वचा, मांस आणि स्नायू यांनी बांधला गेलेला तो असतो.
केशलोमतृणाच्छन्नं रोगायतनमातुरम्
केस, अंगावरील लव आणि गवताने झाकलेले, हे रोग आणि दुःखाचे घर असते.
ओष्ठद्वयकपाटं च दन्तजिह्वार्गलान्वितम्
दोन ओठ हे दार, त्यात दात, जीभ आणि टाळू असते,
जराशोकसमाविष्टं कालचक्रानले स्थितम्
वृद्धत्व आणि शोक यांनी ग्रासलेले, काळाच्या चक्राच्या ज्वाळेत अडकलेले,
भोगतृष्णातुरं मूढं रागद्वेषवशानुगम् 4.4.
भोगाची तहान, मोह, आणि राग-द्वेष यांच्या अधीन होऊन तो त्रस्त असतो.
संकटेनाविविक्तेन योनिद्वारेण निर्गतम्
अशा त्या अरुंद, अंधाऱ्या जन्माच्या वाटेतून तो बाहेर येतो.
इति देहगृहं प्रोक्तं नित्यस्यानित्यमा त्मनः
म्हणून हे देहरूप घर, शाश्वत आत्म्यासाठी क्षणिक आहे असे सांगितले आहे.
शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते यतः
कारण देह हा शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने निर्माण होतो.
यथांतर्विष्ठया पूर्णः शुचिः स्यान्न बहिर्घटः
जसा एखादा घडा आतून अपवित्र असेल तर तो बाहेरून कितीही स्वच्छ केला तरी शुद्ध होत नाही,
संप्राप्यात्र पवित्राणि पंचग व्यहवींषि च
इथे पवित्र करणारी द्रव्ये आणि पाच प्रकारच्या हविर्द्रव्ये मिळवली तरी,
देहः संशोध्यमानोऽपि पञ्चगव्यकुशांबुभिः
पंचगव्य, कुशा आणि पाणी यांनी शरीर शुद्ध केले तरी,
स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव
त्याच्या शरीरातील नाड्या नेहमी डोंगरातून वाहणाऱ्या प्रवाहांसारख्या सतत वाहत असतील,
सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते
तर सर्व अशुद्धीचे घर असलेल्या या शरीराला कधीच शुद्धता मिळत नाही.
कायः सुगंधधूपाद्यैर्यत्नेनापि तु संस्कृतः
शरीराला कितीही सुगंधी धूप वगैरे लावून शुद्ध केले,
यथा जात्यैव कृष्णो हि न शुक्लः स्यादुपायतः 4.4.
तरी जन्मतः काळा असलेला माणूस कोणत्याही उपायाने पांढरा होऊ शकत नाही,
जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्
आपल्या शरीराचा वास जरी स्वतःला जाणवला आणि आपली घाण दिसली,
अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्
अहो, मोहाचे हे किती मोठेपण! ज्यामुळे हे जग भरकटले आहे.
एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि ध्रुवम्
म्हणून हे शरीर निसर्गतः नेहमीच अशुद्ध असते.
गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति
गर्भात असताना जी आठवण असते, ती जन्मानंतर नाहीशी होते.
बाह्येन वायुना चास्य मोहसंज्ञेन देहिनः
आणि देहधाऱ्याच्या बाहेरच्या वाऱ्यामुळे, ज्याला मोह म्हणतात,
तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते
त्या मोठ्या तापामुळे मोठा मोह उत्पन्न होतो.
स्मृतिभ्रंशात्तु तस्येह पूर्वकर्मवशेन च
आठवण हरपल्यामुळे आणि पूर्वीच्या कर्मामुळे,