व्यास उवाच यदाख्येयं तदाख्यातं मया भीष्मेण तेऽनघ
व्यास म्हणाले: हे निष्पापा, जे सांगायचं होतं ते मी भीष्माच्या माध्यमातून तुला सांगितलं आहे.
धर्मज्ञो ह्यसि मेधावी गुणवान्प्रा ज्ञसत्तमः
तू धर्माचं ज्ञान असलेला, बुद्धिमान, गुणी आणि ज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ आहेस.
पार्श्वस्थिते हृषीकेशे केशवे केशिसूदने
हृषीकेश, केशव, केशीचा वध करणारा, तुझ्या जवळ उभा आहे.
कर्ता पालयिता हर्ता जगतां यो जगन्मयः
जो या सृष्टीचा निर्माण करणारा, पालन करणारा, नाश करणारा आणि जगाचा आधार आहे.
समादिश्येति कर्तव्यं भगवान्बादरायणः
म्हणून, जे काही करावं लागेल ते भगवंत बादरायण यांनी सांगावं.
स्वाभाष्य भारतविधातरि संप्रयाते ते कौतुकाकुलधियो मुनयः प्रशान्ताः 4.1.
भारतातील काव्य रचणारा बोलून गेल्यावर, त्या ऋषींच्या मनात कुतूहल भरलं आणि ते शांत झाले.
ब्रह्माण्डोत्पत्तिवर्णनम् युधिष्ठिर उवाच कस्य प्रतिष्ठा निर्दिष्टा को हेतुः किं परायणम्
युधिष्ठिर म्हणाले: कोणाचा पाया सांगितला आहे, कारण काय आहे, आणि अंतिम ध्येय काय आहे?
कति द्वीपाः समुद्राश्च कियंतो हि कुलाचलाः
किती द्वीप आहेत, किती समुद्र आहेत आणि किती पर्वतरांगा आहेत?
श्रुतोऽनुभूतश्च मया संसारे सरता चिरम्
मी या जन्ममरणाच्या फेर्यात फार काळ भटकताना हे ऐकलं आणि अनुभवलं आहे.
अजाय विश्वरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने
त्या अजन्मा, सर्वत्र असणाऱ्या, गुणरहित पण सर्व गुणांचा आधार असणाऱ्या परमात्म्याला—
अत्र ते वर्णयिष्यामि शृणु पार्थ पुरातनम् पृष्टो यदुत्तरं प्रादादृषिभ्यस्तन्मया श्रुतम्
पार्था, मी तुला इथे एक प्राचीन कथा सांगतो, ऐक. ऋषींनी विचारल्यावर त्यांना दिलेलं उत्तर मी ऐकलं आहे.
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वाशुभविनाशनम्
ही गोष्ट मंगलकारी, कीर्ती देणारी, आयुष्य वाढवणारी आणि सर्व अशुभ नष्ट करणारी आहे.
एकात्मकं त्रिदैवत्यं चतुःपंचसुलक्षणम्
ती एकात्म आहे, तीन देवतांनी युक्त आहे, आणि चार-पाच खास लक्षणांनी ओळखली जाते.
एक एव जगद्योनिः प्रतियोनिषु संस्थितः
संपूर्ण जगाचा एकच मूळ स्रोत आहे, तो प्रत्येक निर्मितीत आहे.
ब्रह्मा विष्णुर्वृषांकश्च त्रयो देवाः सतां मताः
ब्रह्मा, विष्णु आणि वृषध्वज (शिव) हे तिघे सज्जनांच्या मते देव मानले जातात.
प्रक्रिया चानुषंगश्च उपोद्धातस्तथैव च 4.2.
निर्मितीची पद्धत, तिचा क्रम आणि त्याची सुरुवात—
तर्कश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च
युक्तिवाद, उपनिर्मिती, वंश आणि मन्वंतरांची माहिती—
एष वक्तव्यविषयः सुमहान्प्रतिभाति मे
हा सांगायचा विषय मला फार मोठा आणि व्यापक वाटतो.
महदादिविशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम्
महत्त्वाच्या तत्त्वापासून ते सूक्ष्म भेदांपर्यंत, सर्व वैशिष्ट्यांसह—
अव्यक्ताज्जायते बुद्धिर्महानिति च सा स्मृता
अव्यक्तापासून बुद्धी उत्पन्न होते, तिलाच महत्त्वाचं तत्त्व मानतात.
तन्मात्राणि च पञ्चाहुरहङ्काराच्च सात्त्विकात्
सात्त्विक अहंकारापासून पाच सूक्ष्म तत्त्वे निर्माण होतात, असं सांगितलं जातं.
जलमूर्तिमये विष्णौ नष्टे स्थावरजंगमे
पाणीमय रूप असलेल्या विष्णूचा लय झाला तेव्हा सर्व स्थावर-जंगम नष्ट झाले.
सृष्ट्यां शक्त्या च निर्भिन्नं तदण्डमभवद्द्विधा
निर्मितीच्या शक्तीने त्या अंड्याचे दोन भाग झाले.
उल्बं तस्याभवन्मेरुर्जरायुः पर्वताः स्मृताः
त्या अंड्याच्या झिल्लीपासून मेरू पर्वत निर्माण झाला; त्याचं गर्भावरण म्हणजे पर्वत आहेत, असं मानलं जातं.
योजनानां सहस्राणि षोडशाधः प्रतिष्ठित भूमिपंकजविस्तीर्णा कर्णिका मेरुरुच्यते
सोळा हजार योजन खाली विस्तीर्ण कमळासारखी पृथ्वी आहे; तिच्या मध्यभागाला मेरू म्हणतात.
आदित्यश्चादिदेवत्वात्तत्राभूत्त्रिगुणात्मकः रुद्रोऽपराह्णसमये स एवैकस्त्रिधामतः ।। 4.2.
सूर्य हा आदिदेव असल्याने तिथे तीन गुणांनी युक्त झाला; आणि अपराह्णकाळी तोच रुद्र तीन रूपांनी प्रकट होतो.
प्रातः प्रजापतेर्जाता मुनयो नव मानवाः भृगुर्वशिष्ठ इत्यष्टौ नारदो नवमः स्मृतः
प्रातःकाळी प्रजापतींपासून नव मुनि, म्हणजे मनूचे पुत्र, जन्मले. त्यात आठ जण भृगु आणि वसिष्ठ म्हणून ओळखले जातात, आणि नववा नारद मानला जातो.
नव ब्रह्माण इत्येष पुराणे निश्चयः स्मृतः
हे नव जण ब्रह्मा म्हणून ओळखले जातात; पुराणांमध्ये हाच निश्चित मत आहे.
वामा प्रसूतिरुदगादंगुष्ठात्तौ च दंपती सृष्टिं प्रति समुद्युक्ता नारदेन महात्मना
वामा, त्यांची पत्नी, त्यांच्या अंगठ्यापासून जन्मली; हे दोघे आणि मोठ्या आत्म्याचा नारद, सृष्टीच्या कार्यात लागले.
दक्षः क्षीणान्सुतान्वीक्ष्य जनयामास कन्यकाः
दक्षाने आपल्या मुलगे कमी झालेले पाहून, मुली जन्माला घालायला सुरुवात केली.