ते भूय ऊचुः प्रमथास्तमेवमत्रैव तिष्ठस्व रवेः पुरस्तात्
पुन्हा प्रमथांनी त्याला सांगितले — 'इथेच, सूर्याच्या समोर थांब.'
इत्येवमुक्तः प्रमथैस्तु रुद्रस्तत्रैव तस्थौ रवितोषणाय
प्रमथांनी असे सांगितल्यावर रुद्र तिथेच सूर्याला संतुष्ट करण्यासाठी थांबला.
उक्तः स तुष्टेन ततः सवित्रा प्रीतोस्मि देवागमनात्तवाहम्
तेव्हा तृप्त झालेल्या सवितृने सांगितले — 'देवा, तुझ्या येण्यामुळे मी आनंदी झालो आहे.'
अष्टादशैते प्रमथास्तु भानोश्चतुर्दशान्ये तु रवे रथस्थाः
हे अठरा प्रमथ भानूचे आहेत आणि इतर चौदा सूर्याच्या रथावर आहेत.
यक्षौ च सिद्धौ च निशाचरौ चादित्यात्मजावप्सरसां प्रधानौ 1.124.
यक्ष, सिद्ध, निशाचर, आदित्याचे दोन पुत्र आणि अप्सरांचा प्रमुख.
इत्यादिदेवप्रवरास्तु सर्वे धात्वर्थशब्दैश्च भवंति सिद्धाः
अशा प्रकारे हे सर्व आदिदेव श्रेष्ठ देव, तत्त्वांचे शब्द ऐकून सिद्ध होतात.
यतश्च कौतुकं ब्रह्मन्नस्माकमिह जायते
म्हणूनच, हे ब्रह्मन्, आमच्यात येथे कुतूहल निर्माण होते.
ब्रह्मोवाच भूयस्तव प्रवक्ष्यामि दंडनायकपिंगलौ
ब्रह्मा म्हणाले — मी पुन्हा तुला दंडनायक आणि पिंगळा यांच्याबद्दल सांगतो.
मया सह समागम्य पुरा देवैर्विचारितम्
पूर्वी मी आणि देव एकत्र आलो आणि चर्चा केली.
ते तु लब्धवरा भूत्वा अमात्याद्या ह्यभीक्ष्णशः
ते वर मिळवून पुन्हा पुन्हा मंत्री आणि इतर झाले.
तस्मात्तेषां विघातार्थं प्रवराश्च भवामहे
त्यांना आवर घालण्यासाठी आम्ही त्यांच्यात श्रेष्ठ झालो.
संमंत्र्यैवं ततः स्कंदो वामपार्श्वे रवेः स्थितः
अशी चर्चा करून मग स्कंद सूर्याच्या डाव्या बाजूला उभा राहिला.
उक्तश्च स तदार्केण त्वं प्रजादंडनायकः
आणि त्या वेळी सूर्याने त्याला सांगितले — 'तू प्रजांचा दंडनायक आहेस.'
लिखते यः प्रजानां च सुकृतं यच्च दुष्कृतम्
जो लोकांच्या चांगल्या आणि वाईट कर्मांची नोंद करतो.
आश्विनौ चापि सूर्यस्य पार्श्वयोरुभयोः स्थितौ 1.124.
अश्विनी कुमार दोन्ही बाजूंनी सूर्याच्या कडे उभे आहेत.
द्वारपालौ स्मृतौ तस्य राज्ञः श्रेष्ठौ महाबलौ
त्या राजाचे हे दोन मुख्य आणि बलाढ्य द्वारपाल म्हणून ओळखले जातात.
राजृदीप्तौ स्मृतो धातुर्नकारस्तस्य प्रत्ययः तस्मात्स कार्तिकेयस्तु नाम्ना राज्ञ इति स्मृतः
‘राज’ हा मूळ शब्द तेजाने चमकतो आणि त्याला ‘न’ प्रत्यय जोडला जातो; म्हणून त्याला कार्तिकेय हे नाव मिळाले आणि तो राजा म्हणून ओळखला जातो.
स्रु गतौ च स्मृतो धातुर्यस्य स प्रत्ययः स्मृतः
‘स्रु’ या धातूचा अर्थ ‘जाणे’ असा आहे आणि त्याला लागणारा प्रत्ययही लक्षात घेतला जातो.
प्रथमं यद्भवेद्द्वारं धर्मार्थाभ्यां समाश्रितम्
पहिलं द्वार जे निर्माण होतं, ते धर्म आणि अर्थ या दोन्हींच्या आधारावर उभं असतं.
द्वितीयायां तु कक्षायामप्रधृष्टौ व्यवस्थितौ
दुसऱ्या कक्षेत दोन अजिंक्य योद्धे ठामपणे उभे आहेत.
वर्णस्य शबलत्वाच्च यमः कल्माष उच्यते
त्याच्या अंगाचा रंग वेगवेगळा असल्यामुळे यमाला ‘कल्माष’ असं नाव मिळालं.
स्थितो दक्षिणत तस्य दंडहस्तसमन्वितः
तो दक्षिणेला उभा आहे आणि त्याच्या हातात दंड आहे.
कुबेरो धनदो ज्ञेयो हस्तिरूपो विनायकः कुबेरः कुशरीरत्वात्स नाम्ना धनदः स्मृतः
कुबेर हा धन देणारा म्हणून ओळखला जातो, तो हत्तीच्या मुखाचा विनायक आहे; कुबेराचा देह अपूर्ण असल्यामुळे त्याला धनद असं नाव मिळालं.
नायकः सर्वसत्त्वानां तेन नायक उच्यते
तो सर्व जीवांचा नायक आहे, म्हणून त्याला ‘नायक’ असं म्हणतात.
रैवतश्चैव दिंडिश्च तौ रवेः पूर्वतः स्थितौ 1.124.
रैवत आणि डिंडी हे दोघे सूर्याच्या पूर्वेला उभे आहेत.
प्लुतं गच्छत्यसौ यस्मात्सर्वलोकनमस्कृतः
तो वेगाने जातो आणि सर्व लोक त्याचा सन्मान करतात.
डीङ्गतावस्य वै धातोर्दिंडिशब्दो निपात्यते
‘डिंग’ या धातूमुळे ‘डिंडी’ हे नाव पडले आहे.
इत्येते प्रवराः प्रोक्ता धात्वर्था नैगमैः शुभैः
या श्रेष्ठ व्यक्तींचे अर्थ धातूंपासून घेतले आहेत, असे शुभ परंपरेने सांगितले आहे.
अश्विनौ तौ ततो ज्ञेयौ दंडनायकपिंगलौ
म्हणून हे दोन्ही अश्विनी कुमार दंडनायक आणि पिंगळा म्हणून ओळखावे.
रेवतश्चैव दिंडिश्च इत्येते प्रवरा मया
रैवत आणि डिंडी हे श्रेष्ठ पुरुष मी सांगितले आहेत.