मधु पायसं कालशाकस्तिलाश्च कुतपस्तथा
मध, पायस, ऋतूच्या भाज्या, तीळ आणि कुटपाचं पाणी.
दैवे कर्मणि पित्र्ये च स ज्ञेयः पंक्तिपावनः
दैवी आणि पितृकार्यांमध्ये, तो वंश शुद्ध करणारा मानावा.
एते सर्वे नृपश्रेष्ठ विज्ञेयाः पंक्तिपावनाः
हे सर्व, राजश्रेष्ठ, वंश शुद्ध करणारे आहेत असं समजावं.
इतिहासपुराणानि जयेति विदितानि वै जयोपजीवी तेनासौ गतः ख्यातिं तु वाचकः
इतिहास आणि पुराण यांना 'जय' असं ओळखतात; 'जय'वर उपजीविका करणारा तो वाचक प्रसिद्धीला पोहोचतो.
विस्पष्टमद्भुतं शांतं स्पष्टाक्षरमिदं तथा
हे स्पष्ट, अद्भुत, शांत आणि स्पष्ट अक्षरांनी युक्त आहे.
युध्यमानोथ वात्यर्थं ग्रंथार्थं कृत्स्नशो नृप
राजा, युद्धात असो वा अर्थासाठी, ग्रंथाचा पूर्ण अर्थ,
य एवं वाचयेद्राजन्य विप्रो व्यास उच्यते 1.216.
जो ब्राह्मण राजाला अशा प्रकारे वाचून दाखवतो, त्याला 'व्यास' असं म्हणतात.
त्रिविधं वाचकं विद्यात्सदा गुणविभेदतः
गुणांच्या फरकाने वाचक नेहमी तीन प्रकारचे असतात असं समजावं.
द्वावेतौ कथ्यमानौ तु निबोध गदतो मम
आता मी सांगतो त्या दोन प्रकारांचे नीट ऐक.
पदच्छेदविहीनं च तथा भावविवर्जितम्
ज्याला शब्दांची फोड आणि अर्थ दोन्हीच कळत नाही,
ईदृशं वाचयेद्यस्तु वाचकः क्ष्माधिपेश्वर
असा जो वाचतो, हे पृथ्वीच्या अधिपती,
बुध्यते न च कष्टाच्च स ज्ञेयो वाचकाधमः
तो समजून घेत नाही आणि अत्यंत नीच वाचक म्हणून ओळखावा.
अबुध्यमानो ग्रंथार्थं वाचयेद्यस्तु वाचकः
जो वाचक ग्रंथाचा अर्थ न समजता तो वाचतो,
विस्पष्टमद्भुतं शांतं स्पष्टाक्षरपदं तथा
तो जर अगदी स्पष्ट, अद्भुत, शांत आणि अक्षरशः ओळखता येईल अशा शब्दांत वाचला,
अत्त्यर्थं बुध्यमानस्तु ग्रंथार्थं कृत्स्नशो नृप
पण जो मनापासून अर्थ समजून घेतो, राजन, तो ग्रंथाचा सर्वार्थ समजतो.
य एवं वाचयेद्राजन्स ज्ञेयः सात्त्विको बुधैः
जो अशा प्रकारे वाचतो, राजन, तो ज्ञानी लोकांनी सात्त्विक समजावा.
हेतुवादपरो राजंस्तथासूयासमन्वितः ।। 1.216.
पण जो नेहमी वाद घालतो आणि मत्सराने भरलेला असतो, राजन,
वाचको यो महाबाहो शृणुयाद्यस्तु मानवः
महाबाहो, जर एखादा मनुष्य अशा वाचकाचे वाचन ऐकतो,
न तस्य पुरतो वीर वाचये त्प्राज्ञ एव हि
वीर, त्याच्या समोर वाचन करू नये, कारण फक्त ज्ञानी लोकांनीच ते करावे.
राजन्कौतुकपात्रं तु स ज्ञेयो राजसो भवेत्
राजन, असा मनुष्य केवळ कुतूहलाचा पात्र आहे आणि राजस मानला जातो.
सततं पूजयेद्यस्तु वाचकं श्रद्धया मुदा
पण जो नेहमी श्रद्धा आणि आनंदाने वाचकाचा सन्मान करतो,
य एवं शृणुयाद्वीर स ज्ञेयः सात्त्विको बुधैः
जो अशा प्रकारे ऐकतो, वीर, तो ज्ञानी लोकांनी सात्त्विक समजावा.
तस्मात्पूज्यतमो नान्यः श्रावकाणां नृपोत्तम
म्हणून, राजश्रेष्ठ, श्रोत्यांमध्ये त्याहून अधिक पूज्य कोणी नाही.
चतुर्णामिह वर्णानां नान्यो बन्धुः प्रचक्ष्यते
येथे चारही वर्णांमध्ये खरा मित्र दुसरा कोणी म्हणता येत नाही.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेद्वाचकं सदा
म्हणून, सर्वतोपरी प्रयत्न करून नेहमी वाचकाचा सन्मान करावा.
वाचको नृपशार्दूल विप्रादीनामशेषतः
राजशार्दूल, वाचक हा सर्व ब्राह्मणांचा आणि इतरांचा गुरु आहे.
शृण्वंति ये नरा राजन्स तेषां गुरुरुच्यते । 1.216.
राजन, जे पुरुष त्याचे वाचन ऐकतात, त्यांना त्याचे शिष्य म्हणतात.
ये शृण्वंति नृपश्रेष्ठ मासि मासि ददंति ते
राजश्रेष्ठ, जे श्रोते दर महिन्याला ऐकतात आणि देणगी देतात,
द्वादश्यां चामावास्यायामथ वा रविसंक्रमे
द्वादशीला, अमावस्येला किंवा सूर्य संक्रमणाच्या दिवशी,
अयने विषुवे चैव चंद्रसूर्यग्रहे तथा
अयन, विषुव, तसेच चंद्र किंवा सूर्यग्रहणाच्या वेळी,