मार्गशीर्षेपि मित्रस्तु कीर्तितः सततं बुधैः
मार्गशीर्ष महिन्यात विद्वान लोक नेहमी मित्रदेवतेचे गुणगान करतात.
माघे भगेति विज्ञेयस्त्वष्टा चैवाथ फाल्गुने
माघ महिन्यात भग देवतेची ओळख ठेवावी; आणि फाल्गुन महिन्यात त्वष्टाही मान्य आहे.
धूपार्चनविधिमिमं सप्तम्यां सुसमाहितः
संपूर्ण मन एकाग्र करून सप्तमीच्या दिवशी हा धूपार्चन विधी करावा.
ततस्ते सर्वमाख्यातं यथागुह्यतमं विभोः
माझ्या प्रभूचे सर्वात गुप्त असे सर्व काही मी सांगितले आहे.
न च पापकृते देयं न देयं नास्तिकाय वा
पाप करणाऱ्याला किंवा नास्तिकाला हे देऊ नये.
य इदं शृणुयान्नित्यं सप्तमीव्रतमुत्तमम्
जो कोणी हे श्रेष्ठ सप्तमी व्रत नेहमी ऐकतो,
इह लोके सुखं प्राप्य सूर्यलोके महीयते
तो या जगात सुख मिळवतो आणि सूर्यलोकात सन्मानित होतो.
सूर्यपूजावर्णनम् विस्तरात्ते पुनर्वच्मि शृणु चैकमना विभो
आता मी सूर्यपूजेचे वर्णन पुन्हा विस्ताराने सांगतो; तू एकाग्र मनाने ऐक.
फाल्गुनामलपक्षस्य षष्ठ्यां च समुपोषितः
फाल्गुन महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील सहाव्या दिवशी उपवास करून,
अर्कपुष्पैर्महाबाहो गुग्गुलेन सुगंधिना
अर्काच्या फुलांनी आणि सुगंधी गुग्गुळाच्या धूपाने, हे महाबाहू,
गुडोदकेन नैवेद्यं निवेद्यं प्रीतये रवेः जपन्भौमं परं जाप्यं विनिद्रः सततं बुधः।।४ शतानीक उवाच किं तत्परं भगवतः प्रियं जाप्यमनुत्तमम् । । ५ जप्तव्यो यत्परैर्भक्त्या भानुस्तस्याग्रतो नरैः । तन्मे ब्रूहि तथा मन्त्रान्धूपदीपान्विशेषतः । । येनाहं तं जपञ्जप्यं पूजयामि दिवाकरम् । । ६ सुमन्तुरुवाच वच्मि ते भरतश्रेष्ठ समासान्न तु विस्तरात् । । ७ षडक्षरेण मन्त्रेण कुर्यात्सर्वं समाहितः । जपं होमं तथा पूजां शतजप्तेन सर्वदा । । ८ सावित्र्या च जपं पूर्वं कृत्वा शतसहस्रशः । पश्चात्सर्वं प्रकुर्वीत जपादिकमनाकुलम् । । ९ ॐ भोः सावित्रि भास्कराय सहस्ररश्मि धीमहि । तेन सूर्यः प्रचोदयात् । । 1.210.१० जप एव परः प्रोक्तः सप्तम्यां भानुना स्वयम् । जप्त्वा सकृद्भवेत्पूतो मानवो नात्र संशयः । । ११ प्रभाते त्वथ सप्तम्यां जपन्नियतमानसः । पूजयेद्भान्करं भक्त्या पूर्वोक्तविधिना नृप । । १२ श्रद्धया भोजयेच्चापि ब्राह्मणाञ्छक्तितो नृप । दिव्यान्भोगांश्च विधिवद्भक्ष्यभोज्यैरनेकशः । । १३ वित्तशाठ्यं न कुर्वीत भोजकांश्च प्रभोजयेत् । न भोजयेत्तथाऽसौरान्सौरान्यत्नेन भोजयेत् । । १४ शतानीक उवाच के भोज्या के न वा भोज्या ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तम । केषु चित्तेषु सप्तम्यां देवदेवो दिवाकरः । । १५ घटीभोज्यो भवेद्विप्रः सप्तमीं कुरुते च यः । सौरभिन्नेष्वभोज्यो यो यश्च भुक्तो दिवाकरे । । १६ एते भोज्या द्विजा राजन्नादित्येन समासतः । प्रोक्ताः कुरुकुलश्रेष्ठ तथाऽभोज्याञ्छृणुष्व वै । । १७ सभार्यः सपतिर्यस्तु कुष्ठरोगैर्हतश्च यः । यश्चान्यदेवताभक्तस्तथा नक्षत्रसूचकः । । १८ परापवादनिरतो यश्च देवलकस्तथा । एतेऽभोज्याः सवित्रा तु स्वयं देवेन चिन्तिताः । । १९ शतानीक उवाच ये भोज्या ब्राह्मणाः प्रोक्ता ये चाभोज्या द्विजोत्तमाः । एतेषां लक्षणं ब्रूहि सर्वेषां वै समाहितः । । 1.210.२० सुमन्तुरुवाच साधु पृष्ठोऽस्मि राजेन्द्र कीर्तयाम्येव कृत्स्नशः । पठतां तु त्रयी विद्यां ब्राह्मणानां कदम्बकः । । २१ घटेत्युक्ता तु सा राजन्स्वयं देवेन भानुना । सा घटा विद्यते यस्य स घटीत्युच्यते द्विजैः । । २२ ब्रह्मक्षत्रविशां वीर शूद्राणां च कदम्बकः । शृण्वतां विधिवत्पुण्यं भक्त्या पुस्तकवाचनम् । । २३ इति मासे निबद्धस्य होमस्येति च भानुना । कथितं कुरुशार्दूल स्वयमाकाशगामिना । । २४ यस्याः कर्ता भवेद्यस्तु मम स्यात्करको मतः । स विप्रो राजशार्दूल सदेष्टो भास्करस्य तु । । २५ जयोपजीवी व्यासश्च समः स्याज्जीवकस्तथा । यान्येतानि पुराणानि सेतिहासानि भारत । । जयेति कथितानीह स्वयं देवेन भास्वता । । २६ एकं निवासयन्यस्तु ब्राह्मणं तूपजीवति । जयोपजीवी स ज्ञेयो वाचकश्च तथा नृप । । २७ आरुणेयादिशास्त्राणि सप्ताश्वतिलकं तथा । यश्च जानाति सौराणि विप्रः सौरस्स तत्त्ववित् । । २८ पूजयेत्सततं यस्तु भास्करं नृपसत्तम । भोजकांश्च तथा राजन्यथा देवं दिवाकरम् । । २९ स ज्ञेयो भास्करे भक्तो भोजनीयः प्रयत्नतः 1.210.
वृषली यस्य वै भार्या ब्राह्मणस्य विशेषतः
विशेषतः ज्या ब्राह्मणाची पत्नी वृषली आहे,
दैवेन निहतः कुष्ठी ब्राह्मणो ब्रह्मघातकः
ज्याला दैवाने कुष्ठरोग झाला आहे किंवा जो ब्रह्महत्या करणारा आहे,
ज्ञेयोन्यदेवभक्तोसौ स विप्रः कुरुनंदन
कुरुनंदना, जो ब्राह्मण इतर देवतांचा भक्त आहे, त्याला ओळखावे,
नादित्यं पूजयेद्यस्तु स भोज्यो न कदाचन
जो आदित्याची पूजा करत नाही, त्याला कधीच जेवण देऊ नये.
यस्य याति गृहे राजन्भोजको मानवस्य तु
राजा, ज्या वेळी एखाद्या माणसाच्या घरी पाहुणा येतो,
रक्षोभूतपिशाचाश्च योगिन्योपि पलायिताः
राक्षस, भूत, पिशाच आणि योगिनी या सगळ्यांनी पळ काढला आहे.
सप्तसंवत्सरं यावतृप्तो भवति भास्करः यस्तु तान्निंदते विप्रः स न भोज्यः कदाचन
सूर्य सात वर्षे समाधानी असतो; पण जो ब्राह्मण त्यांची थट्टा करतो, त्याला कधीच जेवण द्यायला नको.
निजं भर्तारमुत्सृज्य स्वैरं यान्यत्र गच्छति
आपला नवरा सोडून जी स्त्री मर्जीने दुसरीकडे जाते—
प्रच्छन्नं रोचते राजन्या नारी भवदोषतः
राजघराण्यातील स्त्री स्वतःच्या चुकीमुळे गुप्त संबंधात रमते.
योऽस्यां रतो भवेद्विप्रः स ज्ञेयः स्वैरिणीरतः 1.210.
जो ब्राह्मण अशा स्त्रीसोबत रमतो, तो स्वैरिणीसोबत संबंध ठेवणारा म्हणून ओळखावा.
रंगोपजीवी राजेंद्र तथा च बहुयाचकः कृतेनानेन यादृक्च उद्वृत्तः कुरुनंदन
राजा, रंगभूमीवरून उपजीविका करणारा आणि अनेकांकडून मागणारा, असे जे करतात ते गर्विष्ठ होतात, हे कुरुवंशज.
यः स्तुतिं गायते विप्रः प्रोच्चैस्तु जनसंसदि
जो ब्राह्मण लोकांसमोर मोठ्याने स्तुती गातो—
सूचनं कथनं प्रोक्तं सर्वशास्त्रेषु भारत
हे संकेत आणि विधान सर्व शास्त्रांमध्ये सांगितले आहे, हे भारत.
वेदांगं ज्योतिःशास्त्रं तु षष्ठं प्रोक्तं मनीषिभिः
वेदांगी ज्योतिषशास्त्र हे सहावे अंग आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
षडंगो न भवेत्तेन रहितेन द्विजेन च
त्याशिवाय द्विजाचे सहा अंग पूर्ण होत नाहीत.
भोज्योऽखण्डं ययौ विप्रोऽनर्थकेन त्वनर्थकम्
जो ब्राह्मण हेतुविना अन्न खातो, ते अन्न निरुपयोगी होते.
यस्य जीव्यमिदं ज्ञेयमंगं विप्रस्य वै भवेत्
हेच ब्राह्मणाचे मुख्य जीवनाधार समजावे.
सांवत्सरेण ज्योतिषा ज्ञाननक्षत्रसूचकः
वर्षभरात ज्योतिषाच्या मदतीने नक्षत्रांचे ज्ञान मिळते.
निष्कारणं पराणां च परोक्षं दोषकीर्तनम्
कारण नसताना आणि समोर नसताना दुसऱ्यांचे दोष सांगणे—
गुळाच्या पाण्याने नैवेद्य अर्पण करून, सूर्याच्या आनंदासाठी, ज्ञानीजनांनी नेहमी जागृत राहून भौमाचा श्रेष्ठ जप करावा.