कर्मयज्ञस्तपोयज्ञः स्वाध्यायो ध्याननिर्मितः
कर्मयज्ञ, तपयज्ञ, वेदाध्ययन आणि ध्यान या सर्व गोष्टी स्थिर आहेत.
एतेषामेव यज्ञानामुत्तमः कतमः स्मृतः
या सर्व यज्ञांपैकी सर्वश्रेष्ठ कोणता आहे असे मानले जाते?
धर्माधर्मप्रभेदाश्च कियन्तः परिकीर्तिताः
धर्म आणि अधर्म यांचे किती प्रकार सांगितले गेले आहेत?
खग नारकिणां पुंसामागतानां पुनः क्षितौ
हे पक्ष्या, जे नरकात गेलेले पुरुष पुन्हा पृथ्वीवर येतात,
महाभवार्णवाद्घोराद्धर्माधर्माभिसंकुलात्
धर्म आणि अधर्म यांनी भरलेल्या या भयानक संसारसागरातून,
इत्युक्तो भगवान्भानुः सर्वप्रश्नार्थमादरात्
असे विचारल्यावर भगवान भानू सर्व प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी आदराने बोलू लागले.
धर्मं पापहरं पुण्यं शृणु शूर प्रभाषतः
हे शूरा, मी सांगतो तसे पाप नष्ट करणारा आणि पुण्य देणारा धर्म ऐक.
श्रद्धापूर्वः सदा धर्मः श्रद्धामध्यांतसंस्थितः
धर्म नेहमी श्रद्धेने सुरू होतो, आणि श्रद्धाच त्याची सुरुवात, मध्य आणि शेवट आहे.
श्रुतिमंत्ररसाः सूक्ष्माः प्रधानपुरुषेश्वरः 1.187.
वेदमंत्रांचा गूढ रस सूक्ष्म असतो; सर्व प्राण्यांमध्ये परमेश्वरच श्रेष्ठ आहे.
कायक्लेशैर्न बहुभिर्न चैवार्थस्य राशिभिः
अनेक शारीरिक कष्टांनी किंवा संपत्तीच्या राशीनेही,
श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा यज्ञाहुतं तपः
श्रद्धा हा सर्वात श्रेष्ठ आणि सूक्ष्म धर्म आहे; श्रद्धेनेच यज्ञ आणि तप पूर्ण होते.
सर्वस्वं जीवितं वापि दद्यादश्रद्धया च यः
कोणी सर्वस्व किंवा आपले जीवनही श्रद्धेशिवाय दिले,
एवं श्रद्धामयाः सर्वे मम धर्माः प्रकीर्तिताः
माझे सर्व धर्म श्रद्धेनेच युक्त आहेत असे सांगितले आहे.
अधिकारस्य प्राप्त्यर्थं महासारविमुक्तिदम्
मोक्ष देणाऱ्या मोठ्या साराच्या अधिकाराची प्राप्ती व्हावी म्हणून,
नानासिद्धिकरं दिव्यं लोकचित्तानुरंजनम्
हे विविध सिद्धी देणारे, दिव्य आणि सर्व लोकांच्या मनाला आनंद देणारे आहे.
मन्मानससमुद्रो हि द्विपदोयं विदुर्बुधाः
माझ्या मनाचा महासागर म्हणजेच हा दोन पायांचा जीव आहे, असे ज्ञानी लोक ओळखतात.
देवत्रयगुणातीतः सर्वज्ञः सर्ववित्प्रभुः
तीन देवतांच्या गुणांपलीकडे असलेला, सर्व काही जाणणारा, सर्वज्ञ आणि सर्वकाही जाणणारा प्रभू आहे.
यथानादिप्रवृत्तोयं घोरः संसारसागरः
जसा हा भयंकर संसाराचा समुद्र अनादी काळापासून वाहत आला आहे,
व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्र तिपक्षस्वभावतः 1.187.
तसंच, जसं एखादं औषध आजारांना त्यांच्या स्वभावामुळेच विरोध करतं,
ममाभिधानमन्त्रोयमभिधेयः सदा स्मृतः
हे माझं नाव, हा मंत्र, नेहमी स्मरणात ठेवावा असाच आहे.
वेदो मनोगमे चात्र षडक्षरमंत्रस्थितः
मनाच्या आवाक्यात, वेद हा सहा अक्षरांच्या मंत्रात वास करतो.
किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः
त्याच्यासाठी अनेक मंत्र किंवा मोठ्या मोठ्या शास्त्रांचं काय उपयोग?
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्
त्यामुळे सर्व काही शिकलेलं, सर्व काही ऐकलेलं आणि सर्व काही केलेलं असतं.
विधिवाक्यमिदं सर्वं नार्थवादं वचो मम पृच्छस्वेमं प्रणम्याशु वैनतेय महामते
माझं हे सर्व बोलणं आज्ञा आहे, केवळ स्तुती नाही; हे लवकर विचार, विनतेयाचा बुद्धिमान पुत्रा, नम्र होऊन.
सप्ताश्वतिलकं भक्त्या प्रणम्योवाच भारत
सात घोड्यांच्या चिन्ह असलेल्या त्या देवाला भक्तीने वंदन करून, भारत, त्याने बोलायला सुरुवात केली.
कीदृग्वाक्यमिदं भानोर्वाक्यार्थं ब्रूहि च प्रभो
हे तेजस्वी प्रभो, हे वचन कसं आहे? तुझ्या शब्दांचा अर्थ मला सांग.
सप्ताश्वतिलक उवाच विमुक्ताशेषदोषेण सर्वज्ञेन भगेन यत्
सात घोड्यांच्या चिन्ह असलेल्याने सांगितलं: सर्व दोषांपासून मुक्त, सर्वज्ञ आणि भाग्यशाली ज्याच्यामुळे हे घडतं,
यस्मान्मार्तंड नामासौ कथ्यते च मनीषिभिः
म्हणूनच, तो मार्तंड असं नाव त्याला मिळालं, असं ज्ञानी लोक सांगतात.
सौरवाक्यप्रवक्तारं सूरवत्पूजयेद्गुरुम् 1.187.
सौर उपदेश सांगणाऱ्या गुरूची पूजा सूर्याप्रमाणे करावी.
सौरधर्माम्बुहस्तेन कस्तेन सदृशो गुरुः ज्ञानामृतेन वै भक्ता कस्तं न प्रतिपूजयेत्
सौर धर्माचं पाणी हातात असलेला असा गुरू दुसरा कोण? ज्ञानरूपी अमृताने भरलेला, त्याची भक्तांनी पूजा का करू नये?