तथौपनिषदं चाब्दं गोदानं च सुवर्णकम्
त्याचप्रमाणे, उपनिषदाचा एक वर्षाचा अभ्यास, गायीचे दान आणि सोन्याचे दान सांगितले आहे.
वेदैकदेशपाठस्य उक्तं गृह्ये प्रपञ्चकम्
गृह्यसूत्रांमध्ये वेदाच्या एका भागाचे पाच प्रकारे पठण सांगितले आहे.
उभयोर्वा तथा चान्या यथान्यायं यथाश्रुतम्
दोघांसाठी आणि इतरांसाठीही, योग्य पद्धतीने आणि ऐकलेल्या प्रमाणे करावे.
तोषः परस्परस्येति एतावान्धर्मसंग्रहः
एकमेकांचे समाधान हेच धर्माचा सार आहे असे सांगितले आहे.
ज्ञात्वा वेदं ब्रह्मचारी ग्रंथार्थान्यान्यथाविधि विद्यान्तेऽभीष्टदानं च अनुज्ञातो गृही भवेत्
वेद शिकून, त्याचा अर्थ समजून, आणि गुरु सांगितलेल्या सर्व कर्तव्यांची पूर्तता करून, ब्रह्मचारीने गुरुची परवानगी आणि इच्छित दक्षिणा मिळाल्यावर गृहस्थाश्रम स्वीकारावा.
निष्कासनं गुरुगृहाद्गृहस्थस्य यथाभवेत्
गृहस्थ होणाऱ्याने गुरुच्या घरी राहून योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने तिथून निघावे.
उद्वहेद्वै ततो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम्
यानंतर त्याने आपल्या जातीतील, चांगल्या गुणांची पत्नी निवडून विवाह करावा.
स्वतन्त्रमन्ये चेच्छन्ति ह्यधिकारं द्विजोत्तमाः 1.182.
काही श्रेष्ठ द्विज जर स्वातंत्र्याची इच्छा बाळगतात, तर त्यांना अधिकार मिळवता येईल.
उद्वहेत द्विजो भार्यामसमानार्षगोत्रजाम्
द्विजाने आपल्या ऋषिगोत्राशी जुळत नाही अशा स्त्रीशी विवाह करावा.
अष्टौ विवाहा वर्णानां संस्काराख्या इति श्रुतिः
वर्णांमध्ये विवाहाचे आठ प्रकार आहेत, आणि ते सर्व संस्कार म्हणून मानले जातात, असे श्रुती सांगते.
यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रय च्छति
जो कोणी दोष असलेली कन्या सांगितल्याशिवाय देतो—
पितुर्गृहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता
आणि जी कन्या वडिलांच्या घरी असताना, संस्कार न होता, ऋतुमती होते—
यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः
आणि जर ज्ञानात दुर्बल ब्राह्मण अशा कन्येची निवड करतो—
सर्वदोषान्हि विख्याप्य स्त्रिया वा पुरुषस्य वा
स्त्रीचे किंवा पुरुषाचे सर्व दोष स्पष्टपणे सांगितले पाहिजेत.
गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका स्मृता
गौरी नावाची कन्या श्रेष्ठ मानली जाते; मध्यम कन्येला 'कन्या' असे म्हणतात.
रजस्वला नग्निका च देवकन्या च का भवेत्
कोणती कन्या ऋतुमती, कोणती नग्निका, आणि कोणती देवकन्या असते?
अव्यञ्जनयुता कन्या कुचहीना च नग्निका
जिच्यात दुय्यम लक्षणे नाहीत किंवा जिचे स्तन नाहीत, तिला नग्निका म्हणतात.
सप्तवर्षा भवेद्गौरी दशवर्षा तु नग्निका 1.182.
सात वर्षांची कन्या गौरी असते; दहा वर्षांची कन्या नग्निका असते.
व्यञ्जनेन समोपेतां सोमो भुङ्क्ते हि कन्यकाम् ।। तु. - [https://sa.wikisource.org/s/9b ऋग्वेद १०.८५.४०] पयोधरेषु गंधर्वा रजस्यग्निः प्रकीर्तितः
सर्व लक्षणांनी युक्त असलेल्या कन्येला सोम प्राप्त होतो; स्तन असलेल्या कन्यांमध्ये गंधर्व, आणि ऋतुमती कन्यांमध्ये अग्नी वास करतो असे म्हटले आहे.
हिनस्ति व्यञ्जनैः पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरैः
कन्येच्या लक्षणांमुळे ती मुलांना नष्ट करते, आणि तिच्या स्तनांमुळे ती वंशाचा नाश करते.
तस्मादव्यञ्जनोपेतामरजस्कपयोधराम्
म्हणूनच, जिच्यात दुय्यम लक्षणे नाहीत, जी ऋतुमती नाही आणि जिचे स्तन नाहीत, अशा कन्येपासून—
अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथा पाको हि स स्मृतः
तिचे अन्न खाऊ नये; कारण ते व्यर्थ शिजवलेले मानले जाते.
प्राणायामं त्रिरभ्यस्य घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति कृत्वा तस्यां समुत्सर्गमतिकृच्छ्रो विशोधनम्
तीनदा श्वासावर नियंत्रण करून, तूप घेतल्यावर मन आणि शरीर शुद्ध होतात; हे केल्यावर जे त्याग करायचा असतो, तो फार कठीण शुद्धीचा प्रकार आहे.
उद्वाहयेत्सगोत्रां च तनयां मातुलस्य च
आपल्या कुळातील मुलीशी किंवा मामा-मावशीच्या मुलीशी विवाह करता येतो.
असपिण्डा तु या मातुरसगोत्रा च या पितुः
आईच्या बाजूने जी एकाच पिंडाची नाही, आणि वडिलांच्या बाजूने जी एकाच कुळाची नाही—
अरुण उवाच दारकर्म किमुक्तं वै यदुक्तं भवता इदम्
अरुण म्हणाले: विवाहाच्या विधीबद्दल काय सांगितले आहे, आणि तुम्ही येथे नेमके काय सांगितले?
तदुक्तं दारकर्मेति द्वाभ्यां योगात्तु मैथुने
जे सांगितले आहे ते विवाहविधीच आहे; दोन जणांच्या संगमातून, मैथुनाने तो पूर्ण होतो.
नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकांगीं न रोगिणीम् 1.182.
कपिला केस असलेली, शरीरात जास्त अवयव असलेली किंवा आजारी असलेली मुलगी निवडू नये.
ऋक्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्यपर्वतनामिकाम्
नक्षत्र, झाड, नदी किंवा दुसऱ्या डोंगरावरून नाव असलेली मुलगीही निवडू नये.
यस्यास्तु न भवेद्भ्राता न विज्ञायेत वै पिता
जिचा भाऊ नाही किंवा वडील कोण आहेत हे माहीत नाही—