एवमुक्तो महातेजा भास्करो वारितस्करः
असं विचारल्यावर तेजस्वी, अंधार दूर करणारा भास्कर बोलला—
समयानामुपायानां योगो व्याससमासतः
नियम आणि उपाय यांचा संबंध विस्ताराने आणि संक्षेपाने समजून घ्यावा.
अध्यक्षाणां च निक्षेपः करणानां निरूपणम्
अधिकार्यांची कर्तव्ये आणि साधनांची निश्चिती ठरवावी.
संध्योपास्तिस्तथा कार्या शुनो मांसं न भक्षयेत्
संध्योपासना नेहमी करावी आणि कुत्र्याचे मांस खाऊ नये.
पालाशं धारयेद्दंडमुभयार्था विदुर्बुधाः 1.181.
पळसाच्या काठीचा वापर करावा; हे दोन्ही हेतूंसाठी योग्य आहे, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.
श्रुतौ दृष्टं यथा कार्यं स्मृतो तत्तादृशं यदि
श्रुतीत जसं कर्म सांगितलं आहे, तसंच कर्म स्मृतीतही तसंच असलं तर करावं.
उक्तो धर्मश्च संक्षेपात्परिभाषा च तद्गता
धर्म आणि त्याच्या व्याख्या संक्षेपाने सांगितल्या आहेत.
ब्रह्मावर्तः परो देश ऋषिशस्तस्त्वनंतरः
ब्रह्मावर्त हे श्रेष्ठ प्रदेश आहे; ऋषींनी गौरवलेला प्रदेश त्यानंतरचा आहे.
कृष्णसारस्तु विचरेन्मृगो यत्र स्वभावतः
जिथे कृष्णसार हरिण नैसर्गिकपणे वावरतो, तोच तो प्रदेश आहे.
ब्रह्मादीनां च देवानां ब्राह्मणादेस्तथैव च
ब्रह्मा पासून इतर देव आणि ब्राह्मण यांच्यासाठीही,
साधनत्वं मनुः प्राह वेदमूलं सनातनम्
मनू म्हणतो, त्यांना मिळवण्याचा मार्ग म्हणजे सनातन वेद, तोच मूळ आहे.
उपलभ्य यथातत्त्वं स च दर्शितवानृषिः
ऋषींनी सत्य समजून ते जसं आहे तसं सांगितलं.
निष्कामेन सदा वीर काम्यं रूपान्वितेन च कर्मणां फलमाप्नोति न्यायार्जितधनश्च यः
वीरा, जो निष्काम कर्म करतो किंवा इच्छा आणि रूपासह कर्म करतो, दोघांनाही कर्माचे फळ मिळते; आणि जो न्यायाने संपत्ती मिळवतो त्यालाही.
विभागं ब्रूहि देवेंद्र संमानय ग्रहाधिप
देवेंद्र, विभाग सांग आणि ग्रहांचा अधिपतीचा सन्मान कर.
तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ।। 1.181.
तो प्रदेश, जो देवांनी निर्माण केला, त्याला ब्रह्मावर्त म्हणतात.
हिमवद्विंध्यधरयोर्यदंतरमुदाहृतम् आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात्
हिमालय आणि विंध्य पर्वत यांच्या मध्ये जो प्रदेश आहे, तो पूर्वेकडील समुद्रापासून पश्चिमेकडील समुद्रापर्यंत पसरलेला आहे.
तयोरेवांतरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः
या दोन पर्वतांच्या मधला प्रदेश ज्ञानी लोक आर्यावर्त म्हणतात.
शूद्रस्तु यस्मिंस्तस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः
पण एखादा शूद्र मोठ्या कष्टाने तिथे किंवा दुसरीकडे राहात असेल,
विवाहविधिवर्णनम् आदित्य उवाच उक्तं धर्मस्य रूपं तु साधिकारं सनातनम्
विवाहविधीचे वर्णन आदित्य म्हणाले: धर्माचे रूप आणि त्याचे शाश्वत नियम मी सांगितले.
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वनस्थो भिक्षुरेव च
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वनवासी आणि भिक्षुक — हे चार आश्रम आहेत.
गायत्रो ब्रह्मचारी तु प्राजापत्यो द्वितीयकः
गायत्री विधी ब्रह्मचार्यासाठी आहे; प्राजापत्य हा दुसरा विधी आहे.
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सवेदाः समधर्मकाः
चारही आश्रम आणि वेद सांगितले आहेत, ते सगळे एकाच धर्माचे पालन करतात.
गर्भाधानमृतौ कार्यं हृष्टयोस्तु समन्त्रकम्
गर्भधारण विधी योग्य वेळी, दोघेही आनंदी असताना आणि मंत्रांसह करावा.
सीमन्तः सप्तमे गर्भे षष्ठे वा सप्तमेऽपि वा
सिमंत विधी गर्भाच्या सातव्या महिन्यात, किंवा सहाव्या किंवा सातव्या महिन्यात करावा.
जातकर्मादयः सर्वे संस्काराः पुरुषस्य तु
जन्मसंस्कारापासून सुरू होणारे सर्व संस्कार माणसासाठी सांगितले आहेत.
जातकर्मेति तत्प्रोक्तं गुह्यं नाम तदैव तु
त्याला जन्मसंस्कार म्हणतात; त्याच वेळी गुप्त नावही दिले जाते.
धर्मशास्त्रादिसंयुक्तं षष्ठेऽन्नप्राशनं खग
धर्मशास्त्रानुसार, सहाव्या महिन्यात अन्नप्राशन विधी करावा, हे पक्ष्या.
अष्टमे दशमे वापि ब्राह्मणस्योपनायनम् 1.182.
ब्राह्मण मुलासाठी उपनयन विधी आठव्या किंवा दहाव्या वर्षी करावा.
एकादशे द्वादशे वा कार्य क्षत्रियवैश्ययोः
क्षत्रिय आणि वैश्य मुलांसाठी हा विधी अकराव्या किंवा बाराव्या वर्षी करावा.
पुरुषस्य तथा चान्य उभयोश्च ब्रवीम्यहम्
माणसासाठी आणि इतरांसाठी, तसेच दोघांसाठीही मी हे सांगतो.