स चतुर्धा निरूप्यस्तु स्वरूपफलसाधनैः
तो चार प्रकारे समजावता येतो — स्वरूप, फळ, साधन आणि हेतू यांद्वारे.
श्रुत्या सह विरोधे तु बाध्यते विषयं विना
श्रुतीशी विरोध झाला तर, विषय वगळता, तो बाजूला ठेवावा लागतो.
स्मृत्या सह विरोधेन चार्थशास्त्रस्य साधनम्
स्मृतीशी विरोध झाला तर, अर्थशास्त्राचे साधन मानले जाते.
अदृष्टार्थे विकल्पस्तु व्यवस्थासंभवे सति
अर्थ स्पष्ट न झाल्यास आणि ठरवता येत नसल्यास, पर्याय मान्य असतो.
वेदमूले स्थितं त्वेतदनुष्ठानं क्रिया सती 1.181.
ही कृती वेदाच्या आधारावरच उभी आहे आणि ती योग्य आहे.
निषेधविधिरूपं तु द्विधा शास्त्रं खगाधिप
खगाधिपती, शास्त्र दोन प्रकारचे आहे — आज्ञा आणि निषेध यांच्या रूपात.
पंचप्रकाराः स्मृतय एवं शिष्यव्यवस्थिताः
या प्रकारे स्मृती पाच प्रकारांनी शिष्यांसाठी ठरवलेल्या आहेत.
दृष्टार्था तु स्मृतिः काचिददृष्टार्था तथापरा सर्वा एता वेदमूलाः स्मृता वै ऋषिभिः स्वयम्
काही स्मृती प्रत्यक्ष फळ देणाऱ्या आहेत, तर काही अप्रत्यक्ष फळ देतात; या सर्व वेदावर आधारलेल्या आहेत, असे ऋषींनी सांगितले आहे.
अरुण उवाच या एता भवता प्रोक्ताः स्मृतयः पर्वगोपने
अरुण म्हणाले: आपण जे सण-उपवास यांच्या पालनासंबंधी स्मृती सांगितल्या आहेत—
दृष्टार्था का मता देव अदृष्टार्था च का भवेत् अनुवादस्मृतिः का स्यादृष्टादृष्टा तु का भवेत्
देवा, त्यातील कोणत्या स्मृती प्रत्यक्ष फळ देणाऱ्या मानल्या जातात आणि कोणत्या अप्रत्यक्ष फळ देणाऱ्या? 'अनुवादस्मृती' कोणती, आणि दोन्ही प्रकारच्या फळांची कोणती?
एवमुक्तो महातेजा भास्करो वारितस्करः
असं विचारल्यावर तेजस्वी, अंधार दूर करणारा भास्कर बोलला—
समयानामुपायानां योगो व्याससमासतः
नियम आणि उपाय यांचा संबंध विस्ताराने आणि संक्षेपाने समजून घ्यावा.
अध्यक्षाणां च निक्षेपः करणानां निरूपणम्
अधिकार्यांची कर्तव्ये आणि साधनांची निश्चिती ठरवावी.
संध्योपास्तिस्तथा कार्या शुनो मांसं न भक्षयेत्
संध्योपासना नेहमी करावी आणि कुत्र्याचे मांस खाऊ नये.
पालाशं धारयेद्दंडमुभयार्था विदुर्बुधाः 1.181.
पळसाच्या काठीचा वापर करावा; हे दोन्ही हेतूंसाठी योग्य आहे, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.
श्रुतौ दृष्टं यथा कार्यं स्मृतो तत्तादृशं यदि
श्रुतीत जसं कर्म सांगितलं आहे, तसंच कर्म स्मृतीतही तसंच असलं तर करावं.
उक्तो धर्मश्च संक्षेपात्परिभाषा च तद्गता
धर्म आणि त्याच्या व्याख्या संक्षेपाने सांगितल्या आहेत.
ब्रह्मावर्तः परो देश ऋषिशस्तस्त्वनंतरः
ब्रह्मावर्त हे श्रेष्ठ प्रदेश आहे; ऋषींनी गौरवलेला प्रदेश त्यानंतरचा आहे.
कृष्णसारस्तु विचरेन्मृगो यत्र स्वभावतः
जिथे कृष्णसार हरिण नैसर्गिकपणे वावरतो, तोच तो प्रदेश आहे.
ब्रह्मादीनां च देवानां ब्राह्मणादेस्तथैव च
ब्रह्मा पासून इतर देव आणि ब्राह्मण यांच्यासाठीही,
साधनत्वं मनुः प्राह वेदमूलं सनातनम्
मनू म्हणतो, त्यांना मिळवण्याचा मार्ग म्हणजे सनातन वेद, तोच मूळ आहे.
उपलभ्य यथातत्त्वं स च दर्शितवानृषिः
ऋषींनी सत्य समजून ते जसं आहे तसं सांगितलं.
निष्कामेन सदा वीर काम्यं रूपान्वितेन च कर्मणां फलमाप्नोति न्यायार्जितधनश्च यः
वीरा, जो निष्काम कर्म करतो किंवा इच्छा आणि रूपासह कर्म करतो, दोघांनाही कर्माचे फळ मिळते; आणि जो न्यायाने संपत्ती मिळवतो त्यालाही.
विभागं ब्रूहि देवेंद्र संमानय ग्रहाधिप
देवेंद्र, विभाग सांग आणि ग्रहांचा अधिपतीचा सन्मान कर.
तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ।। 1.181.
तो प्रदेश, जो देवांनी निर्माण केला, त्याला ब्रह्मावर्त म्हणतात.
हिमवद्विंध्यधरयोर्यदंतरमुदाहृतम् आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात्
हिमालय आणि विंध्य पर्वत यांच्या मध्ये जो प्रदेश आहे, तो पूर्वेकडील समुद्रापासून पश्चिमेकडील समुद्रापर्यंत पसरलेला आहे.
तयोरेवांतरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः
या दोन पर्वतांच्या मधला प्रदेश ज्ञानी लोक आर्यावर्त म्हणतात.
शूद्रस्तु यस्मिंस्तस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः
पण एखादा शूद्र मोठ्या कष्टाने तिथे किंवा दुसरीकडे राहात असेल,
विवाहविधिवर्णनम् आदित्य उवाच उक्तं धर्मस्य रूपं तु साधिकारं सनातनम्
विवाहविधीचे वर्णन आदित्य म्हणाले: धर्माचे रूप आणि त्याचे शाश्वत नियम मी सांगितले.
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वनस्थो भिक्षुरेव च
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वनवासी आणि भिक्षुक — हे चार आश्रम आहेत.