भास्कर उवाच स्मृतिधर्मं वेदमूलं शृणु त्वं गरुडाग्रज
भास्कर म्हणाले — गरुडाच्या मोठ्या भाव्या, वेदावर आधारलेला स्मृतीधर्म ऐक.
धर्मः क्रियात्मा निर्दिष्टः श्रेयोभ्युदयलक्षणः
धर्म हा कृतीवर आधारलेला असून, तो कल्याण आणि समृद्धी मिळवून देणारा आहे.
अस्य शब्दस्यानुष्ठानात्स्वर्गो मोक्षश्च जायते
या शब्दाने सांगितलेल्या कर्तव्यांचे पालन केल्याने स्वर्ग आणि मोक्ष मिळतात.
कस्य भेदास्तु ते पंच ब्रूहि मे देवसत्तम
पाच प्रकारचे भेद कोणते आहेत, हे मला सांग, देवांमधील श्रेष्ठा.
भास्कर उवाच वेदधर्मः स्मृतस्त्वेक आश्रमाणां स तत्परः 1.181.
भास्कर म्हणाले — वेदधर्म एकच आहे आणि तो आश्रमांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.
वर्णत्वमेकमाश्रित्य अधिकारे प्रवर्तते
एकाच वर्णावर आधार घेत अधिकार ठरवला जातो.
वर्णाश्रमाश्रमत्वं च योधिकृत्य प्रवर्तते
वर्ण आणि आश्रम यांची विभागणी त्यांच्या कर्तव्यांनुसार होते.
यो गुणेन प्रवर्तेत स गुणो धर्म उच्यते
ज्या गुणानुसार कृती होते, तोच धर्म त्या गुणाचा मानला जातो.
निमित्तमेकमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्तते
एकाच कारणावर आधारलेला धर्म प्रस्थापित होतो.
एष तु द्विविधः प्रोक्तः समासादविशेषतः
हा धर्म दोन प्रकारचा सांगितला आहे — संक्षिप्त आणि सविस्तर.
स चतुर्धा निरूप्यस्तु स्वरूपफलसाधनैः
तो चार प्रकारे समजावता येतो — स्वरूप, फळ, साधन आणि हेतू यांद्वारे.
श्रुत्या सह विरोधे तु बाध्यते विषयं विना
श्रुतीशी विरोध झाला तर, विषय वगळता, तो बाजूला ठेवावा लागतो.
स्मृत्या सह विरोधेन चार्थशास्त्रस्य साधनम्
स्मृतीशी विरोध झाला तर, अर्थशास्त्राचे साधन मानले जाते.
अदृष्टार्थे विकल्पस्तु व्यवस्थासंभवे सति
अर्थ स्पष्ट न झाल्यास आणि ठरवता येत नसल्यास, पर्याय मान्य असतो.
वेदमूले स्थितं त्वेतदनुष्ठानं क्रिया सती 1.181.
ही कृती वेदाच्या आधारावरच उभी आहे आणि ती योग्य आहे.
निषेधविधिरूपं तु द्विधा शास्त्रं खगाधिप
खगाधिपती, शास्त्र दोन प्रकारचे आहे — आज्ञा आणि निषेध यांच्या रूपात.
पंचप्रकाराः स्मृतय एवं शिष्यव्यवस्थिताः
या प्रकारे स्मृती पाच प्रकारांनी शिष्यांसाठी ठरवलेल्या आहेत.
दृष्टार्था तु स्मृतिः काचिददृष्टार्था तथापरा सर्वा एता वेदमूलाः स्मृता वै ऋषिभिः स्वयम्
काही स्मृती प्रत्यक्ष फळ देणाऱ्या आहेत, तर काही अप्रत्यक्ष फळ देतात; या सर्व वेदावर आधारलेल्या आहेत, असे ऋषींनी सांगितले आहे.
अरुण उवाच या एता भवता प्रोक्ताः स्मृतयः पर्वगोपने
अरुण म्हणाले: आपण जे सण-उपवास यांच्या पालनासंबंधी स्मृती सांगितल्या आहेत—
दृष्टार्था का मता देव अदृष्टार्था च का भवेत् अनुवादस्मृतिः का स्यादृष्टादृष्टा तु का भवेत्
देवा, त्यातील कोणत्या स्मृती प्रत्यक्ष फळ देणाऱ्या मानल्या जातात आणि कोणत्या अप्रत्यक्ष फळ देणाऱ्या? 'अनुवादस्मृती' कोणती, आणि दोन्ही प्रकारच्या फळांची कोणती?
एवमुक्तो महातेजा भास्करो वारितस्करः
असं विचारल्यावर तेजस्वी, अंधार दूर करणारा भास्कर बोलला—
समयानामुपायानां योगो व्याससमासतः
नियम आणि उपाय यांचा संबंध विस्ताराने आणि संक्षेपाने समजून घ्यावा.
अध्यक्षाणां च निक्षेपः करणानां निरूपणम्
अधिकार्यांची कर्तव्ये आणि साधनांची निश्चिती ठरवावी.
संध्योपास्तिस्तथा कार्या शुनो मांसं न भक्षयेत्
संध्योपासना नेहमी करावी आणि कुत्र्याचे मांस खाऊ नये.
पालाशं धारयेद्दंडमुभयार्था विदुर्बुधाः 1.181.
पळसाच्या काठीचा वापर करावा; हे दोन्ही हेतूंसाठी योग्य आहे, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.
श्रुतौ दृष्टं यथा कार्यं स्मृतो तत्तादृशं यदि
श्रुतीत जसं कर्म सांगितलं आहे, तसंच कर्म स्मृतीतही तसंच असलं तर करावं.
उक्तो धर्मश्च संक्षेपात्परिभाषा च तद्गता
धर्म आणि त्याच्या व्याख्या संक्षेपाने सांगितल्या आहेत.
ब्रह्मावर्तः परो देश ऋषिशस्तस्त्वनंतरः
ब्रह्मावर्त हे श्रेष्ठ प्रदेश आहे; ऋषींनी गौरवलेला प्रदेश त्यानंतरचा आहे.
कृष्णसारस्तु विचरेन्मृगो यत्र स्वभावतः
जिथे कृष्णसार हरिण नैसर्गिकपणे वावरतो, तोच तो प्रदेश आहे.
ब्रह्मादीनां च देवानां ब्राह्मणादेस्तथैव च
ब्रह्मा पासून इतर देव आणि ब्राह्मण यांच्यासाठीही,