एतानि व्याकरणानि पुराणानि निबोध मे । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा
हे तुम्हासमोर मी मांडलेली व्याकरणग्रंथं आणि पुराणे ऐका: ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव आणि भागवत.
तथान्यन्नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् । आग्नेयमष्टमं वीर भविष्यं नवमं स्मृतम्
इतरांनाही ऐका: आरादीय, मर्कण्डेय हे सातव्या; आग्नेय हा आठव्या; वीर हा नवव्या, असे सांगितले आहे.
दशमं ब्रह्मवैवर्त्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् । वाराहं द्वादशं प्रोक्तं स्कान्दं चैव त्रयोदशम्
दहावे ब्रह्मवैवर्त; अकरावे लैङ्ग; बारा वारण; तेरा स्कंद.
चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् । मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम्
चौदा वामन; पंधरा कौर्म; तदनंतर माष्य आणि गरुड; आणि त्यापलीकडे ब्रह्माण्ड.
एतानि कुरुशार्दूल धर्मशास्त्राणि पण्डितैः । साधारणानि प्रोक्तानि वर्णानां श्रेयसे सदा
हे कुरू-व्याघ्रा, विद्वानांनी सांगितलेली धर्मशास्त्रे आहेत; ही जातींच्या हितासाठी सर्वत्र आणि सदैव उपयुक्त असल्याचे घोषित केले गेले आहे.
चतुर्णामिह राजेन्द्र श्रोतुमर्हाणि सुव्रत । किमिच्छसि महाबाहो श्रोतुमेषां नृपोत्तम
राजांच्या श्रेष्ठा, राजा यांनी ही चार ऐकली पाहिजेत; काय हवे तुला, पराक्रमी? तुला ती ऐकायची इच्छा आहे का?
शतानीक उवाच भारतं तु श्रुतं विप्र तातस्याङ्कगतेन तु । रामस्य चरितं चापि श्रुतं ब्रह्मन्समन्ततः
शतनायक म्हणाला: “हे ब्राह्मण, मी ऐकले आहे, आणि पुरवलेल्या अंतःस्थानी वसणाऱ्या व्यक्तीकडून भरताची कथा ही मी ऐकली आहे; मी तसेच विद्वान ब्राह्मणांकडून रामाच्या कृत्यांची सांगाणीही ऐकली आहेत.”
पुराणानि च विप्रेन्द्र भविष्यं न तु सुव्रत । पुराणं वद विप्रेन्द्र! भविष्यं कौतुकं हि मे
ब्राह्मणप्रमुख उत्तर दिला: “हे सुव्रत, मी भविष्यातली पुराणे सांगणार नाही. म्हण, ब्राह्मणप्रमुख, भविष्यातले पुराण काय आहे; मला ते ऐकण्याची उत्सुकता आहे.”
सुमन्तुरुवाच साधु साधु महाबाहो साधु पृष्टोऽस्मि मानद । शृणु मे वदतो राजन् पुराणं नवमं महत्
सुमन्त म्हणाला: “अति उत्तम, अति उत्तम! हे पराक्रमी, तू विचारल्याबद्दल मला आनंद आहे. ऐक राजा, मी सांगतोय महान नववा पुराण.”
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो नृप । अश्वमेधफलं प्राप्य गच्छेद् भानौ न संशयः
राजा या पुराणातून जे काही ऐकतो ते त्याला सर्व पापांपासून मुक्त करील; अश्वमेधफल मिळून तो निःसंशय सूर्यदेवांकडे जाईल.
इदं तु ब्रह्मणा प्रोक्तं धर्मशास्त्रमनुत्तमम् । विदुषा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्यं प्रयत्नतः
हे श्रेष्ठ धर्मसूत्र ब्रह्मांनी घोषित केले आहे; विद्वान म्हणतात की ब्राह्मणाने ते उत्साहाने व कठोर अभ्यासाने अभ्यासावे.
शिष्येभ्यश्चैव वक्तव्यं चातुर्वर्ण्येभ्य एव हि । अध्येतव्यं न चान्येन ब्राह्मणं क्षत्रियं विना । श्रोतव्यमेव शूद्रेण नाध्येतव्यं कदाचन
ते शिष्यानां व चत्वारिणींना शिकवले जावे — प्रत्यक्षात केवळ वर्णांना; ब्राह्मण किंवा क्षत्रियांशिवाय कोणीही ते शिकू नये, आणि शूद्राने कधीही ते अध्ययन करु नये.
देवार्चां पुरतः कृत्वा ब्राह्मणैश्च नृपोत्तम । श्रोतव्यमेव शूद्रैश्च तथान्यैश्च द्विजातिभिः
देवतांना प्रथम पूजाअर्चा करून श्रेष्ठ राजा ब्राह्मणांचा सन्मान करील; शूद्र आणि इतर फक्त श्रोते होण्यासाठी योग्य आहेत, तसेच द्विजही.
श्रौतं स्मार्तं हि वै धर्मं प्रोक्तमस्मिन्नृपोत्तम । तस्माच्छूद्रैर्विना विप्रान्न श्रोतव्यं कथञ्चन
राजा श्रेष्ठा, इथे श्रुती आणि स्मृती हेच धर्म म्हणून सांगितले गेले आहेत; म्हणून शूद्रांशिवाय ब्राह्मणांना ऐकल्याबद्दल योग्य प्रकारे मार्गदर्शन मिळू शकत नाही.
इदं शास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः संशितव्रतः । मनोवाग्देहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिम्पते
हा शास्त्र अभ्यासणारा ब्राह्मण, जो नियमबद्ध आहे, कायम मन, वाणी आणि देहावर संयम ठेवतो आणि पापकार्यातून दूर राहतो, तो कर्माने दूषित होत नाही.
शृण्वन्ति चापि ये राजन् भक्त्या वै ब्राह्मणादयः । मुच्यन्ते पातकैः सर्वैर्गच्छन्ति च दिवं प्रभो
हे राजन, ब्राह्मणांकडून भक्तीतून जे हे शिक्षण ऐकतात ते सर्व पापांपासून मुक्त होतात आणि स्वर्गाला जातात, महाराज.
श्रावयेच्चापि यो विप्रः सर्वान्वर्णान्नृपोत्तम । स गुरुः प्रोच्यते तात वर्णानामिह सर्वशः
हे उत्तम राजा, सर्व वर्णांना शिकवणारा ब्राह्मणच गुरु म्हणतात; त्याला कोणत्याही वर्णाचा अपवाद न ठेवता सर्वांसमोर तसे घोषित केले पाहिजे.
स पूज्यः सर्वकालेषु सर्वैर्वर्णैर्नराधिप । पृथिवीं च तथैवेमां कृत्स्नामेकोऽपि सोऽर्हति
ह्याला सर्व वर्णांनी नेहमी सन्मान दिला पाहिजे, हे प्रभो; तो एकटाच संपूर्ण भूमीचा अधिकार ठेवण्यासही पात्र आहे.
इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठमिदं बुद्धिविवर्धनम् । इदं यशस्यं सततमिदं निःश्रेयसं परम्
हे शास्त्रार्थी अध्ययन आहे, उत्तमच; हे बुद्धी वाढवते; हे नेहमीच्या कीर्तीचे आणि सर्वोच्च कल्याणाचे स्त्रोत आहे.
अस्मिन्धर्मोऽखिलेनोक्तो गुणदोषौ च कर्मणाम् । चतुर्णामपि वर्णानामाचारश्चापि शाश्वतः
या धर्मात कर्मांची गुणवत्ता आणि दोष सांगितलेले आहेत, आणि चार वर्णांचे आचारही — हे सर्व शाश्वत आहेत.
आचारः प्रथमो धर्मः श्रुत्युक्तश्च नरोत्तम । तस्मादस्मिन्समायुक्तो नित्यं स्यादात्मवान्द्विजः
आचार हे प्राथमिक धर्म आहे, आणि उत्तम माणूस ऐकलेल्या परंपरेनुसार बोलतो; म्हणून अशा आचरणात स्थिर झालेले द्विज नेहमी स्वतःला आत्मनियंत्रित समजावे.
आचाराद्विच्युतो विप्रो न वेदफलमश्नुते । आचारेण च संयुक्तः सम्पूर्णफलभाक्स्मृतः
जो ब्राह्मण चांगल्या आचारापासून दूर होतो त्याला वेदांचे फळ लाभत नाही; परंतु आचाराशी जोडलेला माणूस पूर्ण परिणामांचा भागी समजला जातो.
एवमाचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम्
अशा आचाराने शासन करणाऱ्या ऋषींनी केलेल्या आचरण पाहून, सर्व तपस्वीपणाचे मूळच आचार असे मानले गेले; त्यांनी ते सर्वोत्तम आचरण धरले.
अन्ये च मानवा राजन्नाचारं संश्रिता सदा । एवमस्मिन्पुराणे तु आचारस्य तु कीर्तनम्
हे राजन, इतर माणसे नेहमी आचारावर अवलंबून असतात; त्यामुळे या पुराणात नक्कीच आचाराचे स्तवन आणि वर्णन आहे.
वृत्तान्तानि च राजेन्द्र तथा चोक्तानि पण्डितैः । त्रिलोक्यास्तु समुत्पत्तिः संस्कारविधिरुत्तमः । श्रवणं चेतिहासस्य विधानं कथ्यते नृप
राजाला शास्त्रज्ञांनी सांगितल्या कथा आणि विवक्षित विषय सांगितले जातात; तीन लोकांचे उत्पत्ती, संस्कारांचा सर्वोच्च विधी आणि श्रवणाची प्रक्रिया व इतिहास दिले आहेत, हे राजन.
तथास्मिन्कथ्यते राजन्माहात्म्यं वाचकस्य तु । व्रतचर्याश्रमाचाराः स्नातकस्य परो विधिः
असेच सांगितले जाते, हे महाराज, स्वतः वक्त्याची महानता: शपथांचे पालन, आश्रमधर्माचे कर्तव्य आणि स्नातकाला अनुरूप आचार मांडलेले आहेत.
दारादिगमनं चैव विवाहानां च लक्षणम् । पुंसां च लक्षणं राजन्योषितां चात्र कथ्यते
गृहस्थांबाबतचे व्यवहार—पत्नींचे येणे-म्हणे, विवाहाची चिन्हे, पुरुषांची आणि राजांनी स्वीकारलेल्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये—इथे कौतुकाने सांगितली आहेत.
महायज्ञविधानं च शास्त्रकल्पं च शाश्वतम् । पृथिव्या लक्षणं तात देवार्चायाः सुलक्षणम्
महायज्ञांचे नियम आणि शास्त्रांचे शाश्वत विधी दिले आहेत; हे पुत्रा, भूमीची वैशिष्ट्ये आणि देवपूजेचे सोपे विधी वर्णन केले आहेत.
वृत्तीनां लक्षणं चैव स्नातकस्य व्रतानि च । भक्ष्याभक्ष्यं च शौचं च द्रव्याणां शुद्धिरेव च
व्यवसायांची चिन्हे, स्नातकाची व्रते, काय खावे आणि काय टाळावे, पवित्रतेचे नियम, आणि संपत्तीची योग्य अवस्था सर्व सांगीतली आहे.
स्त्रीधर्मयोगस्तापस्यं मोक्षः संन्यास एव च । राज्ञश्च धर्मो ह्यखिलः कार्याणां च विनिर्णयः
स्त्रियांचे कर्तव्य संघ आणि विश्वासार्हता आहे; मोक्ष तपश्चर्या व त्यागात आहे; राजासाठी सर्व धर्म हे कर्मप्रकरणे निकाली काढणे हे ठरते.