निद्रा ह्याकाशयोनिश्च जलाश्रये प्रवर्तते
झोप ही आकाशातून उत्पन्न होते आणि पाण्यावर आधारलेली असते.
ग्रामाश्च विषयाश्चैव यस्य वीर्यं प्रवर्तितम्
गावे आणि विषय हे त्याच्या शक्तीने चालतात.
स कथं देवदेवेशो गर्भमेष्यति चांशुमान्
तो तेजस्वी देवांचा देव कसा गर्भात प्रवेश करेल?
एवं मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे विस्मयो महान् 1.157.
हेच माझं शंका आहे, हेच मला मोठं आश्चर्य वाटतं, ब्रह्मन्.
आश्चर्यं परमं पृच्छे त्वामहं भास्करस्य वै
हे भास्कराशी संबंधित परम आश्चर्य मी तुझ्याकडे विचारतो.
एतदाश्चर्यमाख्यानं कथयस्व महामुने
हे अद्भुत कथानक सांग, हे महर्षे.
इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे सूर्यावतारकथाप्रस्ताववर्णनं नाम सप्तपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः
श्रीभविष्य महापुराणातील ब्राह्म पर्व, सप्तमी कल्प, सौरधर्म, सूर्यावतारकथा प्रस्ताव वर्णन या नावाचा एकशेपंचावन्नवा अध्याय येथे संपला.
सौरधर्मेषु सूर्योत्पत्तिवर्णनम् सुमंतुरुवाच प्रश्नभारो महांस्तात त्वयोक्तो रश्मिमालिनि
सौरधर्मात सूर्याच्या उत्पत्तीचे वर्णन आहे. सुमंतु म्हणाले: हे रश्मिमाळी, तू फार मोठा प्रश्न विचारलास.
भानोः प्रभावश्रवणे यस्य ते मतिरुत्थिता
भानूच्या प्रभावाची कथा ऐकून तुझ्या मनात विचार उभा राहिला.
सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रकिरणं च यम्
जो सहस्त्र मुखांचा, सहस्त्र डोळ्यांचा, सहस्त्र किरणांचा आहे,
सहस्रजिह्वं भास्वंतं सहस्रमुकुटं प्रभुम्
सहस्त्र जिभांचा, तेजस्वी, सहस्त्र मुकुटांचा तो प्रभू,
सवनं भवनं चैव हव्यं होतारमेव च
सवन, निवास, होम, आणि स्वतः पुरोहित,
श्रोत्रियं शूर्पमुसलं प्रोक्षणं दक्षिणायनम्
श्रोत्रिय, सुप, मुसळ, प्रोक्षण, दक्षिणायन,
यूपं समित्स्रुवं दर्वीं मुसलोलूखलानि च
यूप, समिधा, स्रुवा, दर्वी, मुसळ आणि उखळ,
रहस्यानि प्रमाणानि स्थावराणि चराणि च
यज्ञाचा खांब, समिधा, चमचा, मुसळ आणि उखळ — ही सर्व साधने गुप्त आणि प्रमाण मानली जातात, तसेच स्थावर आणि जंगम गोष्टीही.
मंत्रयज्ञवहं वह्निभागं भार्गवमेव च
मंत्र आणि यज्ञ वाहून नेणारा अग्नीचा भाग, तसेच भृगुंचा वाटा — हेही त्यात समाविष्ट आहेत.
आयुर्वेदविदो विप्रा यजंते शाश्वतं विभुम् 1.158.
आयुर्वेद जाणणारे ब्राह्मण शाश्वत आणि सर्वव्यापी परमेश्वराची उपासना करतात.
प्राहुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः
ते सांगतात की हजारो जन्म अनेक प्रकारे गेले आहेत.
यत्पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यां कथां शुभाम्
हे महाराज, ज्या पुण्यवान, दिव्य आणि शुभ गोष्टीची कथा तुम्ही विचारता,
तामहं त्वं प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वमशेषतः
ती मी तुला सांगणार आहे; सर्व काही नीट ऐक.
बहुशः सर्वभूतात्मा स्वयं समभिजायते
सर्व जीवांचा आत्मा पुन्हा पुन्हा स्वतःच्या इच्छेने जन्म घेतो.
तुष्टो दत्त्वा वरं वीर विरञ्चस्य महात्मनः
जेव्हा प्रसन्न होतो, तेव्हा महात्मा विरंची, हे वीर, वर देतो.
स स याति विनाशं वै तत्क्षणादेव भारत
पण तो वर लगेच नष्ट होतो, हे भारत.
जगाम कश्यपाभ्याशे शोकव्याकुलितेक्षणा
ती दुःखाने आणि शोकाने भरलेल्या डोळ्यांनी कश्यपाजवळ गेली.
आद्यं देवगुरुं विप्रं दिव्यं त्रिषवणांबुभिः
ती आद्य देवगुरू, दिव्य ऋषी, तीन वेळा पवित्र जलाने स्नान करणाऱ्या यांच्याकडे गेली.
न्यस्तदण्डश्रिया युक्तं बद्धकृष्णाजिनांबरम्
ज्यांच्याकडे संन्याशाचा दंड होता, जे काळ्या कृष्णमृगचर्माचे वस्त्र घालून होते, अशा तेजस्वी ऋषीकडे ती गेली.
हुताशमिव दीव्यन्तं तपन्तमिव भास्करम् 1.158.
ते यज्ञातील अग्नीप्रमाणे उजळत होते, आणि सूर्यासारखे प्रखर होते.
शोकगद्गदया वाचा इदं वचनमब्रवीत्
शोकाने गदगदलेल्या आवाजात तिने हे शब्द सांगितले:
जातोजातो हि मे पुत्रः सद्य एव विनश्यति
माझ्या पोटी जेव्हा जेव्हा मुलगा जन्माला येतो, तेव्हा तो लगेच मरतो.
चकार गमने बुद्धिं ब्रह्मलोकं प्रति प्रभो
त्याने ब्रह्मलोकात जाण्याचा निश्चय केला, हे प्रभो.