पुरस्ताच्च चतुःशृंगं तद्व्योमायतनं रवेः
समोरच, सूर्याचे आकाशातील चार शिखर असलेले निवासस्थान आहे,
गैरिकार्णवसंभूतं यदंतर्गर्भमाश्रितम्
ते लाल समुद्रातून उत्पन्न झालेले असून, त्याच्या अंतरात्म्यात सामावलेले आहे.
वरुणस्य यथा पाशो हुङ्कारो वेधसो यथा
जसे वरुणाचा पाश आणि विधात्याचा 'हूं' असा शब्द,
इन्द्रस्य च यथा वज्रं तथा व्योम रवेः स्मृतम्
आणि जसा इंद्राचा वज्र, तसाच सूर्याचे आकाश मानले जाते.
हरश्च वर्षशुद्धश्च त्र्यंबकश्चापराजितः ईश्वरो भुवनश्चैते रुद्रा एकादश स्मृताः
हर, वर्षशुद्ध, त्र्यंबक, अपराजित, ईश्वर आणि भुवन—हे एकूण अकरा रुद्र म्हणून ओळखले जातात.
आदित्यानां च नामानि विष्णोश्चक्रस्य दीयताम्
आता आदित्यांची नावे आणि विष्णूच्या चक्राची माहिती सांगावी.
विवस्वान्त्सविता चैव पूषा त्वष्टा तथैव च
विवस्वान, सविता, पूषा आणि त्वष्टा हे सर्व तूच आहेस.
पारावतास्तथा चान्ये ते ह्यासंस्तुषितैः सह । । १४ साध्यान्देवान्प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोध मे । मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो नारायणस्तथा । । १५ वृत्तिलम्बो मनुश्चैव समो४ धर्मश्च वीर्यवान् । वित्तस्वामी प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः । । १६ एते यज्ञभुजो देवाः सर्वलोकेषु पूजिताः । आदित्यामेव ते धीर कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । । १७ विश्वे च वसवः साध्या विज्ञेया धर्मसूनवः । एवं धर्मसुतः सोमस्तृतीयो वसुरिष्यते । । १८ धर्मोऽपि ब्रह्मणः पुत्रः पुराणे निश्चयं गतः । अथ चेन्द्रान्वसूंश्चैव नामभिश्च निबोध मे । । १९ स्वायम्भुवो मनुः पूर्वः ततः स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । । 1.125.२० इत्येते षडतिक्रान्ताः सप्तमः साम्प्रतो मनुः । वैवस्वतेति विज्ञेयो भविष्याः सप्त चापरे । । २१ एषामाद्योर्कसावर्णिर्ब्रह्मसावर्णिरेव च । तस्माच्च भवसावर्णिर्धर्मसावर्णिरित्युत । । २२ पञ्चमो दक्षसावर्णिः सावर्णिः५ पञ्च कीर्तिताः । रौच्यो भौव्यश्च द्वावन्यावित्येते मनवः स्मृताः । । २३ इन्द्रस्तु विष्णुभुग्ज्ञेयो विद्युतिस्तदनन्तरम् । विभुः प्रभुश्चैव शिखी तथैव च मनोजवः । । २४ ओजस्वी साम्प्रतिस्विन्द्रो बलिर्भाव्यस्ततः परम् । अद्भुतस्त्रिदिवश्चैव दशमस्त्विन्द्र उच्यते । । २५ सुसात्त्विकश्च१ कीर्तिश्च शतधामा२ दिवस्पतिः । इति भूता भविष्याश्च इन्द्रा ज्ञेयाश्चतुर्दश । । २६ कश्यपोऽत्रिर्वशिष्ठश्च भरद्वाजश्च गौतमः । विश्वामित्रो जमदग्निः सप्तैते ऋषयः स्मृताः । । २७ अतः परं प्रवक्ष्यामि मरुतोऽग्निपरिग्रहान् । प्रवहोथावहश्चैव उद्वहः संवहस्तथा । । २८ विवहो निवहश्चैव परिवाहस्तथैव च । अन्तरिक्षचरा३ ह्येते पृथङ्मार्गविसारिणः । । २९ सूर्योऽग्निश्च शुचिर्नाम्ना वैद्युतः पावकः स्मृतः । निर्मन्थः पवमानोऽग्निस्त्रयः प्रोक्ता इमेग्नयः । । 1.125.३० अग्नीनां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशत्तथैव तु । मरुतामपि सर्वेषां विज्ञेयाः सप्तसप्तकाः । । ३१ ऋतुः संवत्सरोऽह्यग्निर्ऋतवस्तस्य जज्ञिरे । ऋतुपुत्राश्च वै पञ्च इति सर्गः सनातनः । । ३२ संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थस्त्वनुवत्सरः । । ३३ पञ्चमो वत्सरस्तेषामित्येवं पञ्च ते स्मृताः । तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः । । ३४ सोम इद्वत्सरस्तेषां वायुश्चैवानुवत्सरः । रुद्रस्तु वत्सरो ज्ञेयः पञ्चैता ' युगदेवताः । । ३५ आर्तवा पितरो ज्ञेया ये जाताः ऋतुसूनवः । पितामहास्तु विज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः । । ३६ सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ये त्रयः । एते वै पितरस्तेषां ये जीवत्पितृका नराः । । ३७ आदित्यश्चैव सोमश्च लोहिताङ्गो बुधस्तथा । बृहस्पतिश्च शुक्रश्च तथा हेलिसुतश्च यः । । ३८ उपरागः शिखी चोभौ नवैते नु ग्रहाः स्मृताः । त्रैलोक्यस्य त्विमे नित्यं भावाभावनिवेदकाः । । ३९ आदित्यश्चैव सोमश्च द्वावेतौ मण्डलग्रहौ । राहुश्छायाग्रहस्तेषां शेषास्तारा ग्रहाः स्मृताः । ।1.125.४ ० नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः । पठ्यते चाग्निरादित्य उदकश्चन्द्रमाः स्मृतः । । ४१ आदित्यः पठ्यते ब्रह्मा विष्णुस्तेषां तु चन्द्रमाः । महेश्वरस्तु विज्ञेयस्तृतीयस्तारकग्रहः । । ४२ कश्यपस्य सुतः सूर्यः सोमो धर्मसुतः स्मृतः । देवासुरगुरू द्वौ तु नामतस्तौ१ महाग्रहौ । । ४३ प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती । बुधः सोमात्मजः श्रीमाञ्छनी रविसुतः स्मृतः । । ४४ सिंहिकायाः सुतो राहुः केतुस्तु ब्रह्मणः सुतः । सर्वेषां च ग्रहाणां हि अधस्ताच्चरते रविः । । ४५ ततो दूरं स्मृतं तावद्विधोर्नक्षत्रमण्डलम् । नक्षत्रेभ्यः कुजबुधौ श्वेताह्वस्तदनन्तरम् । । ४६ तस्मान्माहेश्वरश्चोर्द्ध्वं धिषणस्तदनन्तरम् । कृष्णश्चोर्ध्वं ततस्तस्मादथ चित्रशिखण्डिजः । । ४७ एषामेव क्रमः प्रोक्ताश्चासक्तं त्रिदिवं ध्रुवे । आदित्यनिलयो राहुः कदाचित्सोममार्गगः । । ४८ सूर्यमण्डलसंस्थस्तु१ शिखी सर्पति सर्वदा । नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भार्गवस्य२ तु । । ४९ द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शनिनः स्मृतः । त्रिगुणं३ मंडलं ज्ञेयं नाक्षत्रं विस्तराद्विधोः । । 1.125.५० नक्षत्रमण्डलात्तत्र पादहीनो बृहस्पतिः । बृहस्पतेः पादहीनः शुक्रोङ्गारक एव हि । । ५१ विस्तारो मण्डलानां तु पादहीनस्तयोर्बुधः । बुधतुल्यानि ऋक्षाणि सर्वऋक्षाणि यानि तु । । ५२ योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते । राहुः सूर्यप्रमाणश्च कदाचित्सोमसन्निभः । । ५३ नक्षत्रग्रहमानस्तु१ केतुस्त्वनियतः स्मृतः । अविज्ञातगतिश्चैव चञ्चलत्वन्नराधिप । । ५४ तथालक्षितरूपस्तु बहुरूपधरो हि सः । भूर्लोकः पृथिवी प्रोक्ता अन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् । । ५५ स्वर्लोकस्त्रिदिवं ज्ञेयं शेषादूर्ध्वं यथाक्रमम् । भूपतिस्तु सदा त्वग्निस्तेनासौ भूपतिः स्मृतः । । ५६ वायुर्नभस्पतिस्तेन तथा सूर्यो दिवस्पतिः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गुह्यकाः सिद्धराक्षसाः । ।५७ भूर्लोकवासिनः सर्वे अन्तरिक्षचराञ्छृणु । मरुतः सप्तमस्कंधे रुद्रास्तत्रैव चाश्विनौ । ।५८ आदित्या वसवः सर्वे तथैव च गवां गणाः । चतुर्थे तु महर्लोके वसन्ते कल्पवासिनः । ।५ ९ प्रजानां पतिभिः सर्वेः सहिताः कुरुनन्दन । जनलोके पञ्चमे च वसन्ते भूमिदाः सदा । । 1.125.६० ऋतुः सनत्कुमाराद्या वैराजभ्र तथाश्रयाः । सत्यस्तु सप्तमे लोके ह्यपुनर्मार्गगामिनाम् । । ६१ ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः । इतिहासविदो यत्र क्रीडन्ते कुरुनन्दन । । ६२ शृण्वन्ति च पुराणानि ये सदा भीमनंदन । महीतलात्सहस्राणां शतादूर्ध्वं दिवाकरः । । ६३ शतयोजनकोट्यस्तु१ भूमेरूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः । ततो विंशतिलक्षस्तु त्रैलोक्योत्सेध उच्यते । । ६४ द्विगुणैस्तु सहस्रैस्तु योजनानां शतेषु च । लोकांतरमथो चैवं ध्रुवादूर्ध्वं विधीयते । । ६५ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । भूता विद्याधराश्चैव अष्टौ ते देवयोनयः । । ६६ यस्मिन्व्योम्नि त्विमे लोकाः सप्त वै सम्प्रतिष्ठिताः । मरुतः पितरो ह्येते तस्मिन्नेवाग्नयो ग्रहाः । । ६७ यास्त्वप्येताः समाख्याता मयाष्टौ देवयोनयः । मूर्ताश्चामूर्तयश्चैव सर्वास्ता व्योम्नि संस्थिताः । । ६ ८ एवंविधमिदं व्योम सर्वव्योममयं स्मृतम् । सर्वदेवमयं चैव सर्वग्रहमयं तथा । । ६९ तस्माद्यो ह्यर्चयेद्व्योम तेन सर्वेऽर्चिताः सुराः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुभार्थी व्योम चार्चयेत् । । 1.125.७० यस्त्वर्चते सदा व्योम भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । वृषध्वजसदो राजन्स गच्छेन्नात्र संशयः । । ७१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योम माहात्म्ये भुवनकोशवर्णनं नाम पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
प्रतिष्ठास्नानविधिवर्णनम् नारद उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि स्नानकर्मविधिं तव । स्नापकस्तु महाप्राज्ञो ब्राह्मणो वेदपारगः । । १ अभिज्ञः सौरशास्त्राणामरुणो यदुसत्तम
नारद म्हणाले — आता मी तुला प्रतिष्ठा स्नानाच्या विधीचे वर्णन सांगतो. स्नान विधी करणारा ब्राह्मण अत्यंत विद्वान, वेदपारंगत आणि सौरशास्त्राचा जाणकार असावा.
पारावत आणि इतरही तुषितांसह उपस्थित होते; आता मी साध्य देवतांची नावे सांगतो, म्हणून माझं ऐक.
व्योममाहात्म्यवर्णनम् सुमन्तुरुवाच आकाशं खं दिशो व्योम अन्तरिक्षं नभोऽम्बरम् । पुष्करं गगनं मेरुर्विपुलं च बिलं तथा । । १ आपोछिद्रं तथा शून्यं तमो वै रोदसी तथा । नामान्येतानि ते व्योम्नः कीर्तितानि महीपते । । २ लवणक्षीरदध्यम्लघृतमध्विक्षवस्तथा । स्वादूदकश्च सप्तैते समुद्राः परिकीर्तिताः । । ३ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च । श्वेतश्च शृङ्गवांश्चैव षडेते वर्षपर्वताः । ।४ मध्यसंस्थस्तथैतेषां महाराजतपर्वतः । माहेन्द्री चाप्यथाग्नेयी याम्या च नैर्ऋती तथा । । ५ वारुणी चाथ वायव्या सौम्यैशानी तथैव च । एताः पुर्यस्तु देवानां तथोपरि समाश्रिताः । । ६ पृथिव्यां तु स्थितो वीर लोकालोकस्तु पर्वतः । ततश्चण्डकपालं तु तस्मात्तत्परतस्तु यः । । ७ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महानहङ्कारः प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । ८ पुरुषादीश्वरो श्रेय ईश्वरेणाव्रृतं जगत् । ईश्वरो भगवन्भानुस्तेनेदं पूरितं जगत् । । ९ सहस्रांशुर्महातेजाश्चतुर्बाहुर्महाबलः । ऊर्ध्वमप्यथ लोकास्तु प्राङ्मया ये प्रकीर्तिताः । । 1.126.१० भूयस्तान्सम्प्रवक्ष्यामि अण्डावरणकारकान् । भूर्लोकस्तुभुवर्लोकस्तृतीयः परिकीर्तितः । । ११ महर्जनस्तपः सत्यः सप्तलोकाः प्रकीर्तिताः । १ततस्तवंडकपालं तु तस्माच्च परस्तपः । । १२ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिपुरुषस्ततः । । १३ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । भूमेरधस्तात्सप्तैव लोकानभिमताञ्छृणु । । १४ तलं सुतलपाताले तलातलं तथातलम् । वितलं च कुरुश्रेष्ठ सप्तमं च रसातलम् । । १५ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । १६ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । एवं मेरोः प्रमाणं तु सर्वमेतत्प्रकीर्तितम् । । १७ चतुरस्रश्चतुः शृंगः स मेरुः काञ्चनः शुभः । पृथिव्यां संस्थितो मध्ये सिद्धगन्धर्वसेवितः । । १८ चतुर्भिः काञ्चनैः शृंगैर्दिव्यैर्दिवमिवोल्लिखन् । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः । । १९ प्रविष्टः षोडशाधस्तादष्टविंशतिविस्तृतः । विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहस्ततः स्मृतः । । 1.126.२० तस्य सौमनसं नाम शृंगमेकं तु काञ्चनम् । द्वितीयं पद्मरागाभं ज्योतिष्कं नाम नामतः । । २१ तृतीयं नामतश्चित्रं सर्वदेवमयं शुभम् । चतुर्थं राजतं शुक्लं चन्द्रौजस्कमिति स्मृतम् । । २२ यत्तु सौमनसं नाम शृंगं गाङ्गेयमुच्यते । तदेव चोदयो नाम्ना यत्रोद्यन्दृश्यते रविः । । २३ उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः । दृश्यो भवति भूतानां शिखरं च समास्थितः । । २४ काञ्चनस्य च शैलस्य तेजसार्कस्य चाहृते । उभे सन्ध्ये प्रकाशेते आताम्रे पूर्वपश्चिमे । । २५ शृंगे सौमनसे सूर्य उत्तिष्ठत्युत्तरायणे । ज्योतिषे दक्षिणे चापि विषुवे मध्यतस्तयोः । । २६ ईशेन्द्रोद्रिश्च ऐशान्यां तत्राग्निः पूर्वदक्षिणे । नैर्ऋतेऽपि ततो ज्ञेयो वायव्ये मरुतस्तथा । । २७ मध्ये तु कंजजः साक्षाद्ग्रहा ज्योतींषि चैव हि । आदित्यस्तेन रूपेण तस्मिन्व्योम्नि प्रतिष्ठितः । । २८ इदं देवमयं व्योम तथा लोकमयं स्मृतम् । पूर्वकोणस्थिते शृंगे स्थितः शुक्रो महीपते । । २९ हेलिजश्चापरे ज्ञेयो धननाथस्तथापरे । सोमश्चापि चतुर्थे तु स्थितः शृंगे जनाधिप । । 1.126.३० मध्ये केशास्थितो राजन्हुङ्कारश्च पिनाकिनः । शृंगे पूर्वोत्तरे राजन्स्थितो देवो विधुक्षये
आकाशाचं महत्त्व सांगणं सुमंतु म्हणाले — आकाश, ख, दिशा, व्योम, अंतरिक्ष, नभ, अंबर, पुष्कर, गगन, मेरू, विपुल, बिळ, अपोछिद्र, शून्य, तिमिर, आणि दोन पृथ्वी — ही सर्व आकाशाची नावे राजन, तुला सांगितली आहेत. लवण, क्षीर, दही, आम, तूप, मध, आणि साखर — अशी सात समुद्र प्रसिद्ध आहेत. हिमालय, हेमकूट, निषध, नील, श्वेत आणि शृंगवान — हे सहा वर्षपर्वत आहेत. यांच्या मध्ये महा-राजत पर्वत आहे. त्याच्या सभोवती माहेंद्र, आग्नेय, याम्य, नैऋत्य, वारुण, वायव्य, सौम्य आणि ऐशान — अशा आठ देवांच्या नगरी आहेत, त्या सर्व वरच्या बाजूस वसलेल्या आहेत. पृथ्वीवर लोकालोक पर्वत आहे, त्याच्या पलीकडे चंडकपाल पर्वत आहे, त्याही पुढे जो आहे, तो अग्नी, वायू, आकाश आणि भूतांचा आरंभ मानला जातो. त्यानंतर महत्तत्त्व, अहंकार, प्रकृती आणि पुरुष असे येतात. पुरुषापासून ईश्वर, ईश्वराने व्यापलेले जग, ईश्वर म्हणजे भगवंत, त्याच्या तेजाने हे जग भरले आहे. सहस्र किरणांचा, महान तेजस्वी, चार भुजांचा, बलवान — असा सूर्य आहे. वरच्या बाजूस आणि पूर्वी सांगितलेल्या लोकांमध्ये, मी आता अंडाच्या आवरणांची माहिती सांगतो. भूर्लोक, भुवर्लोक आणि तिसरा स्वर्लोक — हे तीन लोक प्रसिद्ध आहेत. महार, जन, तप, सत्य — अशी सात लोकांची माळ आहे. त्याच्या पुढे अंडकपाल पर्वत, त्याच्या पुढे अग्नी, वायू, आकाश, भूतांचा आरंभ, मग महत्तत्त्व, प्रधान, प्रकृती, पुरुष — हे सर्व येतात. पुरुषापासून ईश्वर, ईश्वराने व्यापलेले जग. पृथ्वीच्या खालील सात लोकांची नावे ऐक — तल, सुतल, पाताळ, तलातल, महातल, वितल आणि सातवे म्हणजे रसातल. त्याच्या पुढे पुन्हा अग्नी, वायू, आकाश, भूतांचा आरंभ, मग महत्तत्त्व, प्रधान, प्रकृती, पुरुष — हे सर्व येतात. पुरुषापासून ईश्वर, ईश्वराने व्यापलेले जग. म्हणून मेरूचा विस्तार आणि सर्व माहिती सांगितली आहे. तो मेरू पर्वत चौकोनी, चार शिखरांचा, सुवर्णाचा आणि शुभ्र आहे. पृथ्वीच्या मध्यभागी वसलेला, सिद्ध आणि गंधर्वांनी सेविला जातो. त्याचे चार सुवर्ण शिखर आकाशात भिडतात. त्याची उंची चौर्यासी हजार योजन आहे. तो सोळा योजन आतमध्ये गेला आहे, आणि आठवीस योजन रुंद आहे. त्याचा विस्तार तीन पट आहे, आणि परिघ त्यापेक्षा अधिक आहे. त्याच्या शिखरांमध्ये सौमनस नावाचे एक सुवर्ण शिखर आहे. दुसरे शिखर पद्मरागासारखे आहे, त्याला ज्योतिष्क म्हणतात. तिसरे शिखर चित्र नावाचे, सर्व देवमय आणि शुभ्र आहे. चौथे शिखर रजत, शुभ्र आणि चंद्राच्या तेजासारखे आहे. सौमनस नावाचे शिखर गंगेच्या दिशेने आहे, त्याला उदयाचल असेही म्हणतात, जिथे सूर्याचा उदय दिसतो. उत्तर दिशेने जाऊन, जांबूद्वीपावर सूर्यदेव शिखरावर उभा राहतो आणि सर्व प्राण्यांना दिसतो. सुवर्ण पर्वताचा तेज आणि सूर्याचा तेज एकत्र येतात. दोन्ही संध्याकाळी पूर्व आणि पश्चिम दिशेला तांबड्या रंगात प्रकाशतात. सौमनस शिखरावर सूर्य उत्तरेला जातो, ज्योतिष्क शिखरावर दक्षिणेला, विषुवत्काळी दोन्हीच्या मध्ये उगवतो. ईशान्य दिशेला ईश्वर, पूर्व-दक्षिणेला अग्नी, नैऋत्य दिशेला वायू, वायव्येला मरुत — असे देव आहेत. मध्यभागी कमलज, ग्रह आणि तारे आहेत. सूर्य त्या रूपाने आकाशात स्थित आहे. हे आकाश देवमय आणि लोकमय आहे. पूर्व कोपऱ्यातील शिखरावर शुक्र स्थिर आहे. इतर शिखरांवर हेलिज, धननायक, आणि चतुर्थ शिखरावर सोम — हे सर्व राजन, स्थिर आहेत. मध्यभागी केश, हुंकार आणि पिनाकधारी स्थिर आहेत. पूर्व-उत्तर शिखरावर देव वधूकषय स्थित आहे.
३१ ततः स्थितो महादेवो गोपतिर्लोकपूजितः । पूर्वाग्नेयीस्थिते शृंगे स्थितो वै शाण्डिलः सुतः । । ३२ ततः स्थितो महातेजाः कीनाशो हेलिनन्दनः । स्थितो वै नैर्ऋते शृंगे विरूपाक्षो महाबलः । । ३३ तस्मादनन्तरो देवः स्थितो वै यादसां पतिः । ततः स्थितो महातेजा वीर मित्रो महाबलः । । ३४ वायव्यं शृंगमाश्रित्य सर्वदेवनमस्कृतम् । ततः स्थितो दशबलो नरमारुह्य भारत । । ३५ ब्रह्मा मध्ये स्थितो देवो ह्यनन्तश्चाध एव हि । उपेन्द्रशङ्करौ देवौ ब्रह्मणोऽन्ते समास्थितौ । । ३६ एष मेरुस्तथा व्योम एष धर्मश्च पठ्यते । सर्वदेवमयश्चायं मेरुर्व्योम इति स्मृतः । । ३७ तथा वेदमयश्चापि पठ्यते नात्र संशयः । शृंगाणि वेदाश्चत्वारः पूर्वशृंगादयो विदुः । । ३८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योममाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
त्याच्या पुढे महादेव, गवळा, सर्व लोकांनी पूजिला गेलेला, स्थिर आहे. पूर्व-आग्नेय शिखरावर शांडिल्याचा पुत्र आहे. त्यानंतर महातेजस्वी कीनाश, हेलिनंदन, नैऋत्य शिखरावर विरूपाक्ष महाबली स्थिर आहेत. त्याच्या पुढे देव, यदसांचा स्वामी, स्थिर आहे. त्यानंतर महातेजस्वी, वीर, मित्र महाबली स्थिर आहे. वायव्य शिखरावर सर्व देवांनी वंदन केलेला, स्थिर आहे. त्यानंतर दशलक्षांचा बलवान, नरावर आरूढ, स्थिर आहे. मध्यभागी ब्रह्मा देव, अनंत खाली आहे. उपेंद्र आणि शंकर, हे दोघे ब्रह्माच्या शेवटी स्थित आहेत. हा मेरू, हे आकाश, आणि हा धर्म असे सांगितले जाते. सर्व देवमय मेरू आणि आकाश आहे. तसेच, हा वेदमय आहे, यात शंका नाही. चार शिखरे म्हणजे चार वेद आहेत, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
सूर्यप्रसादवर्णनम् शतानीक उवाच कथमाराधितः सूर्यः साम्बेनामिततेजसा । विमुक्तस्तु कथं रोगैर्ब्रूहि मां द्विजसत्तम । । १ सुमन्तुरुवाच साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र शृणु साम्बकथां पुरा । विस्ताराद्वच्मि ते सर्वां कथां पापविमोचिनीम् । । २ पुरा संश्रुत्य माहात्म्यं भास्करस्य स नारदात् । विनयादुपसङ्गम्य वचः पितरमब्रवीत् । । ३ कश्मलेनाभिभूतोऽस्मि मलेन व्याधिनाच्युत । वैद्यैरोषधिभिश्चापि न शान्तिर्मम विद्यते । । ४ वनं गच्छामि भगवन्ननुज्ञां दातुमर्हसि । शिवेन पुण्डरीकाक्ष ध्याय मां पुरुषोत्तम । । ५ अनुज्ञातः स कृष्णेन सिन्धोरुत्तरकूलतः । गत्वा सन्तारयामास चन्द्रभागां महानदीम् । । ६ ततो मित्रवनं गत्वा तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । उपवासपरः साम्बः शुष्को धमनिसन्ततः । । ७ आराधनार्थं सूर्यस्य गुह्यं स्तोत्रं१ जजाप ह । वेदैश्चतुर्भिः समितं पुराणाश्रयबृंहितम् । । ८ यदेतन्मण्डलं शुक्लं दिव्यं ह्यजरमव्ययम् । युक्तं मनोजवैरश्वैर्हारीतैर्ब्रह्मवादिभिः
सूर्याच्या कृपेचे वर्णन शतानिक म्हणाले — साम्ब या अमर्याद तेजस्वीने सूर्याची कशी आराधना केली? त्याने रोगांपासून कसा मुक्त झाला? हे मला सांग, श्रेष्ठ ब्राह्मण. सुमंतु म्हणाले — राजेंद्र, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. ऐक, मी तुला साम्बाची कथा विस्ताराने सांगतो, जी सर्व पापे दूर करते. पूर्वी, साम्बाने नारदाकडून सूर्याचे माहात्म्य ऐकले. नम्रतेने वडिलांकडे जाऊन म्हणाला — 'माझ्यावर रोगाचे आणि मलाचे संकट आले आहे, अच्युत. वैद्यांनी आणि औषधांनीही मला शांती मिळत नाही. मी वनात जातो, भगवन्, तू मला परवानगी द्यावी. शिव आणि पुंडरीकाक्ष, तू मला ध्यानात ठेव.' कृष्णाने त्याला परवानगी दिली. सिंधूच्या उत्तर काठावर जाऊन, त्याने चंद्रभागा या महानदीत स्नान केले. मग मित्रवनात जाऊन, त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असलेल्या तीर्थावर, साम्ब उपवास करून, खूप कृश झाला. सूर्याच्या आराधनेसाठी, त्याने गुप्त स्तोत्र जपले, जे चारही वेदांनी आणि पुराणांनी पुष्ट झालेले आहे. ते जे दिव्य, शुद्ध, नित्य, अविनाशी सूर्यमंडल आहे, जे मनासारख्या वेगवान, हिरव्या घोड्यांनी युक्त आहे आणि ब्रह्मज्ञांनी वंदिले आहे.
९ आदिरेष१ हि भूतानामादित्य इति संज्ञितः । त्रैलोक्यचक्षुरेवात्र परमात्मा प्रजापतिः । । 1.127.१० एष वै मण्डले ह्यस्मिन्पुरुषो दीप्यते महान् । एष विष्णुरचिन्त्यात्मा ब्रह्मा चैष पितामहः । । ११ रुद्रो महेन्द्रो वरुण आकाशं पृथिवी जलम् । वायुः शशाङ्कः पर्जन्यो धनाध्यक्षो विभावसुः । । १२ यष एष मण्डले ह्यस्मिन् पुरुषो दीप्यते महान् । एकः साक्षान्महादेवो वृत्रमण्डनिभः सदा । । १३ कालो ह्येष महाबाहुर्निबोधोत्पत्तिलक्षणः । य एष मण्डले ह्यस्मिंस्तेजोभिः पूरयन्महीम् । । १४ भ्राम्यते ह्यव्यवच्छिन्नो वातैर्योऽमृतलक्षणः । नातः परतरं किञ्चित्तेजसा विद्यते क्वचित् । । १५ पुष्णाति सर्वभूतानि एष एव सुधामृतैः । अन्तस्थान्म्लेच्छजातीयांस्तिर्यग्योनिगतानपि । । १६ कारुण्यात्सर्वभूतानि पासि त्वं च विभावसो । श्वित्रकुष्ठ्यंधबधिरान्पंगूंश्चापि तथा विभो । । १७ प्रपन्नवत्सलो देव कुरुते नीरुजो भवान् । चक्रमण्डलमग्रांश्च निर्धनाल्पायुषस्तथा । । १८ प्रत्यक्षदर्शी त्वं देव समुद्धरसि लीलया । का मे शक्तिः स्तवैः स्तोतुमार्तोऽहं रोगपीडितः । । १९ स्तूयसे त्वं सदा देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । महेन्द्रसिद्धगन्धर्वैरप्सरोभिः सगुह्यकैः । । 1.127.२० स्तुतिभिः किं पवित्रैर्वा तव देव समीरितैः । यस्य ते ऋग्यजुः साम्नां त्रितय मण्डलस्थितम् । । २१ ध्यानिनां त्वं परं ध्यानं मोक्षद्वारं च मोक्षिणाम् । अनन्ततेजसाक्षोभ्यो ह्यचिंत्याव्यक्तनिष्कलः । । २२ यदयं व्याहतः किञ्चित्स्तोत्रेऽस्मिञ्जगतः पतिः । आर्तिं भक्तिं च विज्ञाय तत्सर्वं ज्ञातुमर्हसि । । २३ तमुवाच ततः सूर्यः प्रीत्या जाम्बवतीसुतम् । प्रीतोऽस्मि तपसा वत्से ब्रूहि तन्मां यदिच्छसि । । २४ साम्ब उवाच यदि प्रसन्नो भगवानेष एव वरो मम । भक्तिर्भवतु मेऽत्यर्थं त्वयि देव सनातन । । २५ श्रीसूर्य उवाच भूयस्तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वरय सुव्रत । स द्वितीयं वरं वव्रे तदैव वरदं विभुम् । । २६ मलः शरीरसंस्थो मे त्वत्प्रसादात्प्रणश्यतु । येन मे शुद्धमखिलं वपुर्भवतु गोपते । । २७ सुमन्तुरुवाच स तथास्त्विति तेनोक्तो भास्करेण महात्मना । तां मुमोच रुजं साम्बो देहात्त्वचमिवोरगः । । २८ ततो रूपेण दिव्येन रूपवानभवत्पुनः । प्रणम्य शिरसा देवं पुरतोऽवस्थितोऽभवत् । । २९ श्रीसूर्य उवाच भूयश्च शृणु मे साम्बं तुष्टोऽहं यद्ब्रवीमि ते । अद्य प्रभृति त्वन्नाम्ना मम स्थानानि सुव्रत । । क्षितौ ये स्थापयिष्यन्ति तेषां लोकाः सनातनाः । । 1.127.३० स्थापयस्वैव मामस्मिंश्चन्द्रभागातटे शुभे । तव नाम्ना च साम्बेदं परां ख्यातिं गमिष्यति । । ३१ कीर्तिस्तवाक्षया लोके ख्यातिं यास्यति सुव्रत । भूयश्च ते प्रदास्यामि प्रत्यहं स्वप्नदर्शनम् । । ३२ सुमन्तुरुवाच एवं दत्त्वा वरं तस्मै वृष्णिसिंहाय चापरम् । प्रत्यक्षदर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरिः । । ३३ य इदं पठते स्तोत्रं त्रिकालं भक्तिमान्नरः । त्रिसप्तशतमावर्त्य होमं वा सप्तरात्रकम् । । ३४ राज्यकामो लभेद्राज्यं धनकामो लभेदधनम् । रोगार्तो मुच्यते रोगाद्यथा साम्बस्तथैव सः । । ३५ सूर्यलोकं व्रजेच्चापि भक्त्या पूज्य दिवाकरम् । रमते च तथा तस्मिन्देवैश्च परिवारितः । । ३६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रसादवर्णनं नाम सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
तो सर्व सृष्टीचा आरंभ आहे, म्हणून त्याला आदित्य म्हणतात. तो त्रैलोक्याचा डोळा आहे, परब्रह्म आणि प्रजापती आहे. या मंडलात तो पुरुष तेजाने उजळतो. तो विष्णू, अगम्य आत्मा, ब्रह्मा आणि पितामह आहे. रुद्र, महेंद्र, वरुण, आकाश, पृथ्वी, जल, वायु, चंद्र, पर्जन्य, धनाध्यक्ष आणि अग्नी — हे सर्व त्याच्यामध्ये आहेत. या मंडलात जो पुरुष तेजाने उजळतो, तो एकच, प्रत्यक्ष महादेव, वज्रासारखा तेजस्वी आहे. तोच काळ आहे, महाबाहू, उत्पत्तीचे लक्षण आहे. या मंडलात जो तेजाने पृथ्वी भरतो, तो अमृतासारखा, वायूंनी फिरणारा आहे. त्याच्या तेजापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही. तो सर्व प्राण्यांना अमृतासारख्या रसांनी पोसतो, अंतःस्थ म्लेच्छ आणि पशुयोनीत असलेल्यांनाही. विभावसो, तू करुणेने सर्व प्राण्यांचे रक्षण करतोस. कोढ, कुष्ठ, आंधळे, बहिरे, पंगू — यांनाही तू आरोग्य देतोस. शरण आलेल्यांवर प्रेम करणारा देव, तू त्यांना निरोगी करतोस. चक्रमंडल, अग्रमांश, निर्धन, अल्पायुष — यांनाही तू उध्दरतोस. देवा, तू प्रत्यक्षदर्शी आहेस, सहजपणे सर्वांना तारतोस. मी रोगांनी पीडित आहे, माझ्यात स्तुती करण्याची शक्ती नाही. देव, तुला ब्रह्मा, विष्णू, शिव, महेंद्र, सिद्ध, गंधर्व, अप्सरा आणि गुप्त देव नेहमी स्तुती करतात. पवित्र स्तुतींनी तुझी काय उपमा द्यावी? तुझ्या मंडलात ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद — हे तिन्ही वेद आहेत. ध्यान करणाऱ्यांसाठी तू परध्यान, मुक्तीसाठी मुक्तिद्वार आहेस. अनंत तेजाचा, अचल, अगम्य, अव्यक्त, निष्कल आहेस. या स्तोत्रात काही दोष असेल, तर तो तू जगाचा स्वामी समजून, माझी व्यथा आणि भक्ती जाणून, सर्व जाणावं. मग सूर्याने प्रीतीने जांबवतीपुत्र साम्बाला सांगितले — 'वत्सा, मी तुझ्या तपामुळे प्रसन्न आहे, सांग, तुला काय हवे आहे?' साम्ब म्हणाला — 'भगवन्, तू प्रसन्न असावास, हीच माझी इच्छा आहे. माझी भक्ती तुझ्यावर सदैव राहो.' श्रीसूर्य म्हणाले — 'मी अधिक प्रसन्न आहे, भद्र, दुसरा वर माग.' त्यावर साम्ब म्हणाला — 'माझ्या शरीरातील मल तुझ्या कृपेने नाहीसा होवो, माझे शरीर पूर्णपणे शुद्ध होवो.' सुमंतु म्हणाले — 'तसेच होईल,' असे महात्मा भास्कराने सांगितले. मग साम्बाने सर्प त्वचेप्रमाणे आपली व्याधी सोडली. मग तो दिव्य रूपाचा, सुंदर झाला. देवाला नमस्कार करून, समोर उभा राहिला. श्रीसूर्य म्हणाले — 'साम्बा, पुन्हा ऐक, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, तुला सांगतो — आजपासून तुझ्या नावाने माझी स्थाने पृथ्वीवर प्रसिद्ध होतील. जे ती स्थाने स्थापतील, त्यांना सनातन लोक मिळतील. या चंद्रभागा तटावर मला स्थाप, तुझ्या नावाने हे साम्ब तीर्थ जगात प्रसिद्ध होईल. तुझी कीर्ती कधीही कमी होणार नाही, ती जगभर पसरली जाईल. तुला मी दररोज स्वप्नात दर्शन देईन.' सुमंतु म्हणाले — अशा प्रकारे वृष्णिसिंह साम्बाला वर देऊन, प्रत्यक्ष दर्शन देऊन, हरि तिथे अदृश्य झाला. जो मनुष्य हे स्तोत्र तीन वेळा भक्तीने पठण करतो, किंवा सात रात्री होम करतो, तो राज्याची इच्छा असेल तर राज्य मिळवतो, धनाची इच्छा असेल तर धन मिळवतो, रोगी असेल तर रोगमुक्त होतो, जसा साम्ब झाला तसा. सूर्यलोकात जाऊन, दिवाकराची भक्तीने पूजा करून, देवांच्या संगतीत रमतो.
साम्बस्तववर्णनम् सुमन्तुरुवाच अस्तावीच्च तत साम्बः कृशो धमनिसन्ततः । राजन्नामसहस्रेण सहस्रांशुं दिवाकरम् । । १ खिद्यमानं ततो दृष्ट्वा सूर्यः कृष्णात्मजं तदा । स्वप्नेऽस्मै दर्शनं दत्त्वा पुनर्वचनमब्रवीत् । । २ श्रीसूर्य उवाच साम्ब साम्ब महावाहो शृणु जाम्बवतीसुत । अलं नामसहस्रेण पठ चेमं शुभं स्तवम् । । ३ यानि गुह्यानि नामानि पवित्राणि शुभानि च । तानि ते कीर्तियिष्यामि प्रयत्नादवधारय । ४ वैकर्तनो विवस्वांश्च मार्तण्डो भास्करो रविः । लोकप्रकाशकः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः । ५ लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्ता हर्ता तमिस्रहा । तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः । ६ गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः । एकर्विशतिरित्येष स्तव इष्टस्सदा मम । । ७ शरीरारोग्यदश्चैव धनवृद्धियशस्करः । स्तवराज इति ख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । ८ य एतेन महाबाहो द्वे सन्ध्येऽस्तमनोदये । स्तौति मां प्रणतो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ९ मानसं वाचिकं वापि कायिकं यच्च दुष्कृतम् । एकजाप्येन तत्सर्वं प्रणश्यति ममाग्रतः । 1.128.१० एष जप्यश्च होमश्च सन्ध्योपासनमेव च । बलिमन्त्रोऽर्घ्यमन्त्रोऽथ धूपमन्त्रस्तथैव च । ।११ अन्नप्रदाने स्नाने च प्रणिपाते प्रदक्षिणे । पूजितोऽयं महामन्त्रः सर्वपापहरः शुभः । । १२ एवमुक्त्वा स भगवान्भास्करो जगतां पतिः । आमन्त्र्य कृष्णतनयं तत्रैवान्तर्हितोऽभवत् । । १३ साम्बोऽपि स्तवराजेन स्तुत्वा सप्ताश्ववाहनम् । प्रीतात्मा नीरुजः श्रीमांस्तस्माद्रोगाद्विमुक्तवान् । । १४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बस्तववर्णनं नामाष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
सुमंतुरुवाच: नंतर सांब अत्यंत कृश झाला, त्याच्या अंगावर फक्त शिरा दिसत होत्या. राजन, त्याने दिवसा सूर्यदेवाचे हजारो नावांनी स्तुती केली. त्यावेळी कृष्णपुत्र सांबाला खचलेला पाहून सूर्यदेवाने त्याला स्वप्नात दर्शन दिले आणि पुन्हा बोलले. श्रीसूर्य म्हणाले: "सांबा, सांबा, महाबाहू, जांबवतीपुत्रा, माझे बोल ऐक. हजारो नावांनी स्तुती करण्याची गरज नाही, हा शुभ स्तोत्र पाठ कर. ही जी गुप्त, पवित्र आणि मंगल नावं आहेत, ती मी तुला सांगतो, नीट लक्ष दे. वैकर्तन, विवस्वान, मार्तंड, भास्कर, रवि, लोकप्रकाशक, श्रीमंत, लोकांचे डोळे, ग्रहांचा स्वामी, लोकांचा साक्षी, त्रिलोकांचा स्वामी, कर्ता, संहार करणारा, अंधाराचा नाश करणारा, tapan, ताप देणारा, शुद्ध, सात घोड्यांचा रथ असलेला, किरणांनी युक्त, ब्रह्मा, सर्व देवांनी वंदनीय, एकवीस नावांचा हा स्तोत्र मला नेहमी प्रिय आहे. हे शरीराला आरोग्य देणारे, धनवृद्धी आणि कीर्ती देणारे, स्तोत्रांचा राजा म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि तिन्ही लोकांत याची कीर्ती आहे. हे महाबाहू, जो माणूस सकाळी आणि संध्याकाळी, सूर्यास्त आणि सूर्योदयाच्या वेळी, माझी नम्र होऊन या स्तोत्राने स्तुती करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो. मनाने, वाणीने किंवा शरीराने केलेले सर्व पाप, एकदा हे जप केल्याने माझ्या समोर नाहीसे होते. हे जप, होम, संध्योपासना, बळी, अर्घ्य, धूप यासाठी मंत्र म्हणून वापरता येतो. अन्नदान, स्नान, नमस्कार, प्रदक्षिणा या वेळी हा महामंत्र पूजिला तर सर्व पापांचा नाश करणारा आणि शुभ फल देणारा आहे. असे सांगून जगाचा स्वामी भास्कर तेथेच अदृश्य झाला. सांबाने या स्तोत्रराजाने सात घोड्यांच्या रथावर आरूढ असलेल्या सूर्याची स्तुती केली आणि आनंदी, निरोगी, श्रीमंत होऊन त्या रोगातून मुक्त झाला. इथे श्रीभविष्य महापुराणाच्या ब्राह्म पर्वातील सप्तमीकल्पातील 'सांबस्तववर्णन' नावाचा एकशेट्ठावीसवा अध्याय संपला."
साम्बकृतादित्यमूर्तिस्थापनवर्णनम् सुमन्तुरुवाच अथ लब्धवरः साम्बो वरं प्राप्य पुरातनम् । मन्यमानस्तदाश्चर्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना । । १ पूर्वाभ्यासेन तेनैव सार्धमन्यैस्तपस्विभिः । स्नापनार्थं नातिदूरं चन्द्रभागां नदीं ययौ । । २ कृत्वात्ममण्डलाकारं श्रद्दधानो दिनेदिने । सस्नौ सञ्चिन्तयामास किं रूपं स्थापयाम्यहम् । । ३ स स्नातः सहसैवाथ प्रणम्य१ तु प्रभावतीम् । उह्यमानां जलौघेन प्रतिमां सम्मुखीं रवेः । । ४ तां दृष्ट्वा तस्य वीरस्य समुत्पन्नमिदं यथा । देवेन यत्तदाज्ञप्तं तदिदं नात्र संशयः । । ५ स तामुत्तार्य सलिलादानीय च महीपते । तस्मिन्मित्रवनोद्देशे स्थापयामास तां तदा । । ६ निधाय प्रतिमाँल्लोके साम्बस्तस्य महात्मनः । मित्रं मित्रवने रम्ये स्थापयित्वा विधानतः । । ७ ततस्तामेव पप्रच्छ प्रणम्य प्रतिमां रवेः । केनेयं निर्मिता नाथ भवतो ह्याकृतिः शुभा । । ८ प्रतिमा तमुवाचाथ शृणु साम्ब ब्रुवे स्वयम् । निर्मिता येन चाप्येषा मदीया पुरुषाकृतिः । । ९ ममातितेजसाविष्टं रूपमासीत्पुरातनम् । असह्यं सर्वभूतानां ततोऽस्म्यभ्यर्चितः सुरैः । । सह्यं भवतु ते रूपं सर्वप्राणभृतामिति । । 1.129.१० ततो मया समादिष्टो विश्वकर्मा महातपाः । तेजसां शातनं कुर्वन्रूपं निर्वर्तयस्व मे । । ११ ततस्तु मत्समादेशात्तेनैव निपुणं तदा । शाकद्वीपे भ्रमिं कृत्वा रूपं निर्वर्तितं मम । । १२ प्रीत्या तेषां प्रपञ्चोऽयं स मया कारितः पुनः । तेनेयं कल्पवृक्षात्तु निर्मिता विश्वकर्मणा । । १३ कृत्वा हिमवतः पृष्ठे पुरा सिद्धनिषेविते । त्वदर्थं चन्द्रभागायां ततस्तेनावतारिता । । १४ भवतस्तारणार्थं हि ततः स्थानमिदं शुभम् । रुचिरं सर्वदा साम्ब सान्निध्यं मेऽत्र यास्यति । । १५ सान्निध्यं मम पूर्वाह्णे सुतीरे द्रक्ष्यते जनैः । कालप्रिये च मध्याह्नेऽपराह्णे चात्र नित्यशः । । १६ पूर्वाह्णे पूजयेद् ब्रह्मा मध्याह्ने चक्रधृत्स्वयम् । शङ्करश्चापराह्णे तु मां पूजयति सर्वदा । । १७ इत्युक्तोऽसौ भगवता भास्करेण स यादवः । हर्षमाप महाबाहो भास्करोऽन्तर्दधे ततः । । १८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने साम्बकृतादित्यमूर्तिस्थापनं नामैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
सुमंतुरुवाच: वर मिळाल्यावर सांबा खूप आनंदी झाला आणि त्याला हे सगळं अद्भुत वाटलं. तो आतून अत्यंत आनंदित झाला. पूर्वीच्या सरावाप्रमाणे, इतर तपस्वींसह तो स्नानासाठी फार दूर नसलेल्या चंद्रभागा नदीकडे गेला. रोज श्रद्धेने, आपल्या शरीराचा मंडलाकार करून, तो स्नान करत होता आणि मनात विचार करत होता, 'मी कोणते रूप स्थापन करू?' एकदा स्नान करून, प्राभावतीला नमस्कार केला आणि पाण्याच्या प्रवाहात वाहणारी सूर्याची प्रतिमा त्याला समोर दिसली. त्या वीराने ती प्रतिमा पाहिली, आणि जशी देवाने आज्ञा केली होती, तशी ती प्रतिमा निःसंशय त्याच्यासमोर आली. तो ती प्रतिमा पाण्यातून काढून, त्या मित्रवनाच्या प्रदेशात नेऊन, तेथे स्थापन केली. सांबाने त्या महात्म्याची प्रतिमा मित्रवनात योग्य प्रकारे ठेवली. नंतर त्याने सूर्याच्या प्रतिमेला नमस्कार करून विचारले, 'हे प्रभो, ही प्रतिमा कोणत्या कर्त्याने बनवली? हे शुभ रूप तुझेच आहे का?' प्रतिमेने उत्तर दिले, 'सांबा, ऐक, मी स्वतः सांगतो. हे माझे पुरुषरूप ज्याने बनवले, ते मी सांगतो. माझ्या अतिशय तेजामुळे हे प्राचीन रूप निर्माण झाले होते. सर्व जीवांना सहन न होणारे होते, म्हणून मी देवांकडून पूजिला गेलो. माझे रूप सर्व प्राण्यांना सहन होईल असे व्हावे म्हणून देवांनी प्रार्थना केली. मग मी विश्वकर्म्याला आज्ञा केली, 'माझ्या तेजाचा नाश करणारे रूप तयार कर.' माझ्या आज्ञेने, त्याने शाकद्वीपात भ्रमण करून, माझे हे रूप कुशलतेने तयार केले. त्यांच्या आनंदासाठी मी हा प्रपंच पुन्हा निर्माण केला. म्हणूनच ही प्रतिमा कल्पवृक्षापासून विश्वकर्म्याने बनवली आहे. पूर्वी हिमालयाच्या पाठीमागे, सिद्धांनी पूजिलेल्या स्थळी, तुझ्यासाठी चंद्रभागेच्या काठी ती प्रतिमा आणली. तुला तारण्यासाठी हे शुभ, सुंदर स्थान मी निवडले आहे. सांबा, येथे माझे नेहमी सान्निध्य राहील. माझे सान्निध्य सकाळी या तीरावर लोकांना दिसेल, तसेच दुपारी आणि संध्याकाळीही येथे नेहमी राहील. सकाळी ब्रह्मा, दुपारी स्वतः चक्रधारी, आणि संध्याकाळी शंकर नेहमी माझी पूजा करतात. असे भगवंत भास्कराने सांगितल्यावर, तो यादव अत्यंत आनंदित झाला आणि सूर्यदेव तेथे अदृश्य झाले. इथे श्रीभविष्य महापुराणाच्या ब्राह्म पर्वातील सप्तमीकल्पातील 'सांबकृत आदित्य मूर्तिस्थापनवर्णन' नावाचा एकशेकोंतीसवा अध्याय संपला."
प्रसादलक्षणवर्णनम् शतानीक उवाच कथं साम्बेन विप्रेन्द्र प्रतिष्ठा कारिता रवेः । कस्य वा वचनात्तेन प्रासादः कारितो रवेः । । १ सुमन्तुरुवाच अत्र ते वच्मि राजेन्द्र यथा साम्बेन धीमता । प्रतिष्ठा कारिता भानोः प्रसादश्च महीपते । । २ सुलब्ध्वा प्रतिमां भानोश्चिन्तयामास नारदम् । स चापि चिन्तितश्चागाद्यत्र जाम्बवतीसुतः । । ३ तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं मुनिसत्तमम् । सम्पूज्य विधिवत्सांबो नारदं वाक्यमब्रवीत् । ।४ प्रासादं कारयेद्यस्तु भास्करस्य नरो द्विज । किं फलं तस्य देवर्षे प्रतिष्ठां यश्च कारयेत् । । ५ नारद उवाच प्रासादं शोभने देशे यस्तु कारयते रवेः । स याति नरशार्दूल सूर्यलोकं न संशयः । । ६ साम्ब उवाच कथं कुर्यादायतनं कस्मिन्देशे द्विजोत्तम । कीदृक्छस्तं चायतनं देवदेवस्य१ वै द्विज । । ७ नारद उवाच यत्र प्रभूतं सलिलमागमे च विनाशने । देवतायतनं कुर्याद्यशोधर्मविवृद्धये । । ८ इष्टापूर्तेन लभते लोकांस्तांश्च१ विभूषितान् । देवानामालयं कार्यं द्वयं यत्र च दृश्यते । । ९ सलिलाद्यं च आरामः कृतेष्वायतनेषु च । स्थानेष्वेतेषु सान्निध्यमुपगच्छन्ति देवताः । । 1.130.१० सरःसु नलिनीच्छन्ननिरस्तरविरश्मिषु । हंससंक्षिप्तकह्लारवीथीविमलवारिषु । । ११ हंसकारण्डवक्रौञ्चचक्रवाकविराविषु । पर्यन्तविमलच्छायाविश्रान्तजनचारिषु । । १४ क्रौञ्चकाञ्चीसुलापाश्च कलहंसकलस्वनाः । नद्यस्तोयांशुका यत्र शफरीकृतमेखलाः । । १३ फुल्लद्रुमोत्तमावासाः सङ्गमश्रोणिमण्डलाः । पुलिनाद्युन्नतोरस्का रसहासाश्च निम्नगाः । । १४ वनोपान्तनदीशैलसंस्करोपान्तभूमिषु । रमन्ते देवता नित्यं पुरेषूद्यानवत्सु च । । १५ भूमयो ब्राह्मणादीनां याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि । ता एवं तेषां शस्यन्ते देवतायतनेष्वपि । । १६ चतुःषष्टिपदं कुर्याद्देवतायतनं सदा । द्वारं च मध्यमं तस्मिन्समदिक्सम्प्रशस्यते । १७ यो विस्तारो भवेत्तस्य द्विगुणा तत्समुन्नतिः । उच्छ्रायस्तु तृतीयोऽथ तेन तुल्या कटिर्भवेत् । । १८ विस्तारार्धो भवेद्गर्भो भिन्नयोन्याः समन्ततः । गर्भपादोनविस्तीर्णं द्वारं द्विगुणमुच्छ्रितम् । । १९ उच्छ्रयात्पादविस्तीर्णा शाखा तद्वदुदुम्बरी । विस्तारात्पादप्रतिमाद्बाहुल्यं शेषयोः स्मृतम् । । 1.130.२० नृपं सप्तनवभिः शाखाभिस्तत्प्रशस्यते । अथ शाखाचतुर्भागे प्रतिहारौ निवेशयेत् । । २१ शैलमङ्गल्यविहगः श्रीवृक्षः स्वस्तिकैर्घटैः । मानाष्टमेन१ भागेन प्रतिमा स्यात्सपिण्डिका । । २२ द्विभागा प्रतिमा तत्र तृतीयो भागपिण्डिका । पूर्वे मेरुर्महाबाहो कैलासश्च तथापरे । । २३ भवन्ति चापरे वीर विमानच्छदनं तथा । समुद्रपद्मगरुडनन्दिवर्द्धनकुञ्जराः । । २४ गृहराजो वृषो हंसः सर्वतोभद्रको घटः । सिंहो वृषश्चतुष्कोणः षोडशाष्टाश्रयस्तथा । । २५ इत्येते विंशतिः प्रोक्ताः प्रासादा यदुनन्दन । यथोक्तानुक्रमेणैव लक्षणानि वदामि ते । । २६ नवत्रिंशदुच्छ्रितमेरुर्द्वादशभौमो विविधकुहरश्च । द्वारैर्युतश्चतुभिर्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णः । । २७ त्रिंशद्धस्तायामो दशभौमः सप्त मन्दरः । शिखरयुतः कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोष्टभौमश्च । । २८ जालगवाक्षैर्युक्तो विमानसंज्ञस्त्रिसप्तकायामः । नन्दन इति वै भौमो द्वात्रिंशत्षोडशाङ्गयुतः । । २९ वृत्तः समुद्गनामा पद्माकृतिरयं चाष्टौ । शृङ्गेणैकेन भवेदेकेन च भूमिका तस्य । । 1.130.३० गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दी वै षष्टिविस्तीर्णः । कायश्च सप्तभौमो विभूषितोंऽगैश्च सप्तविंशतिभिः । । ३१ कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशाहस्तोच्छ्रितो मध्ये । गृहराजः षोडशकस्त्रिचक्रशाला भवेद्वलभी । । ३२ वृष एवं मृमिशृङ्गो द्वावशहस्तः समुन्नतो वृत्तः । हंसो हंसाकारो घटोऽष्टसहस्रकलशरूपः । । ३३ द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः । बहुरुचिरचन्द्रशालः षप्तविंशद्भागभूमिश्च । । ३४ सिंहः सिंहाकारो१ द्वादशकोणोऽष्टहस्तश्च । । ३५ सहस्रत्रितयं चैव कथितं विश्वकर्मणा । प्राहुः स्थापयतश्चात्र मतमेकं विपश्चितः । । ३६ कपोतपालिनीयुक्तमतो गच्छति तुल्यताम् । । ३७ साम्ब उवाच य एते कथिता विप्र प्रासादा विंशतिस्त्वया । तेषां सूर्यस्य कः कार्यः प्रासादो भास्करस्य तु । । ३ ८ स्थानानि यानि चोक्तानि प्रासादस्य द्विजोत्तम । तेषां त्वयोक्तं हि पुरं व्ययवद्भिर्नरैर्युतम् । । ३ ९ तस्मिन्प्रदेशे वै कार्यं भानोर्मन्दिरमुत्तमम् । दिशां भागे च कतमे ब्रूहि शेषं द्विजोत्तम । । 1.130.४० नारद उवाच पुरमध्यं समाश्रित्य कुर्यादायतनं रवेः । दिशां भागेऽथ वा पूर्वे पूर्वद्वारसमीपतः । । ४१ भूमिं परीक्ष्य पूर्वं तु कुर्यादायतनं ततः ' । इष्टगन्धरसोपेता निम्ना२ भूमिः प्रशस्यते । ४२ शर्करातुषकेशास्थिक्षाराङ्गारविवर्जिता । मेघदुन्दुभिनिर्घोषा सर्वबीजप्ररोहिणी । । ४३ शुक्ला रक्ता तथा पीता कृष्णा च कथिता क्षितिः । द्विजराजन्यवंश्यानां शूद्राणां च यथाक्रमम् । । ४४ परीक्षितायां तस्यां तु मध्ये तस्याः प्रमाणतः । उपलिप्य चतुर्हस्तं चतुरस्रं च समन्ततः । । ४५ हस्तमात्रमधः कृत्वा मध्ये तस्या दशाङ्गुलम् । गर्तमुत्कीर्य तेनैव पांसुना प्रतिपूरयेत् । । ४६ समे समगुणा ज्ञेया हीने हीनगुणा भवेत् । वर्धमाने तु वै पांसौ भवेद्वृद्धिकरी क्षितिः । । ४७ नित्यं सम्मुखमर्कस्य कदाचित्पश्चिमामुखम् । स्थापनीयं गृहं सम्यक्प्राङ्मुखस्थानकल्पनात् । । ४८ भवनाद्दक्षिणे पार्श्वे रवेः स्नानगृहं भवेत् । अग्निहोत्र गृहं कार्यं रवेरुत्तरतः शुभम् । । उदङ्मुखं भवेच्छम्भोर्मातॄणां गृहमेव च । । ४९ ब्रह्मा पश्चिमतः स्थाप्यो विष्णुरुत्तरतस्तथा । निम्बस्तु दक्षिणे पार्श्वे वामे राज्ञी प्रकीर्तिता । । 1.130.५० पिंगलो पक्षिणे७ भानोर्वामतो दण्डनायकः । श्रीमहाश्वेतयोः स्थानं पुरतस्त्वंशुमालिनः । । ५१ ततःस्थाप्याश्विनोः स्थानं पूर्वदेवगृहाद्वहिः । द्वितीयायां तु कक्षायां राज्ञास्रौषौ व्यवस्थितौ । । ५२ तृतीयायां तु कक्षायां स्थितौ कल्माषपक्षिणौ । जण्डकामचरौ१ स्थाप्यौ दक्षिणां दिशमाश्रितौ । । ५३ उदीच्यां स्थापनीयस्तु कुबेरो लोकपूजितः । उत्तरेण ततस्तस्य रेवतः सविनायकः । । ५४ यत्र वा विद्यते स्थानं दिक्षु सर्वा गुहादयः । द्वे मण्डलेऽर्घ्यदानार्थं कार्ये सव्यापसव्यतः । । ५५ दद्यादुदयवेलायामर्घं सूर्याय दक्षिणे । उत्तरे मण्डले दद्यादर्घ्यमस्तमने रवेः । । ५६ चक्राकृतां तथान्यस्मिन्देवस्य प्रतिमां रवेः । स्थापयेद्विधिवद्वीर चतुर्भिः कलशैः शुभैः । । ५७ नानातूर्यनिनादैश्च शङ्खशब्दैश्च पुष्कलैः । तृतीये मण्डले ह्येव पूजनीयो दिवाकरः । । ५८ चतुरस्रं चतुःशृङ्गं व्योम देवगृहाग्रतः । प्रतिमायास्तु सूत्रेण कार्यं मध्येऽस्य मण्डलम् । । ५९ दिण्डी स्थाप्यः पुरस्तस्मादादित्याभिमुखः स्थितः । यदेतत्कथितं व्योम सर्वदेवमयं मया । । 1.130.६० मध्याह्ने तस्य दातव्यमर्घ्यमत्र यदूत्तम । अथ वा मण्डलं चान्यत्तृतीयं चक्रसम्मितम
शतानिक म्हणाला: "सांबाने सूर्याची प्रतिष्ठा कशी केली? आणि कुणाच्या सांगण्यावरून सूर्याचा प्रासाद बांधला?" सुमंतुरुवाच: "राजेंद्र, मी तुला सांगतो, सांबाने कसा सूर्याची प्रतिष्ठा केली आणि प्रासाद बांधला. त्याला सूर्याची प्रतिमा मिळाल्यावर, त्याने नारदाचा विचार केला. आणि नारदही त्याच्या मनात येताच तेथे आला. तो आला तेव्हा सांबाने त्याचे विधिपूर्वक स्वागत केले आणि विचारले, 'जो मनुष्य सूर्याचा प्रासाद बांधतो, त्याला काय फळ मिळते? प्रतिष्ठा केल्याने काय लाभ होतो?' नारद म्हणाला: 'जो सुंदर स्थळी सूर्याचा प्रासाद बांधतो, तो नक्कीच सूर्यलोकाला जातो, यात शंका नाही.' सांबा म्हणाला: 'मंदिर कसे बांधावे? कुठल्या स्थळी? आणि ते कसे असावे?' नारद म्हणाला: 'जिथे भरपूर पाणी आहे, आणि जिथे पाणी येते आणि जाते, तिथे देवालय बांधावे. यामुळे कीर्ती आणि धर्म वाढतो. इच्छा आणि पुण्यकर्माने सुंदर लोक मिळतात. जिथे दोन गोष्टी दिसतात, तिथे देवालय बांधावे. पाणी आणि बाग असल्यास, तिथे देवता सान्निध्य देतात. सरसोवर, कमळांनी भरलेली, सूर्यकिरण नसलेली, हंसांनी, कौलांनी, क्रौंचांनी, चक्रवाकांनी गजबजलेली, स्वच्छ पाणी असलेली, काठावर छायेत लोक विश्रांती घेतात, फुललेल्या झाडांनी वेढलेली, संगम असलेली, उंच काठाची, हसणाऱ्या नद्यांनी भरलेली, वनाच्या कडेला, नदीच्या काठावर, डोंगराच्या पायथ्याशी, अशा ठिकाणी देवता नेहमी रमतात, तसेच नगरातील बागांमध्येही. भूमीचे जे नियम ब्राह्मणादींसाठी वास्तुशास्त्रात सांगितले आहेत, तेच देवालयासाठीही योग्य आहेत. नेहमी देवालय चौरस आणि चौसष्ट हातांचे असावे. दार मधोमध असावे, आणि सर्व दिशांना सम प्रमाण असावे. जितका विस्तार तितकी दुहेरी उंची असावी. उंचीचा तिसरा भाग कटी असावी. गर्भगृहाचा विस्तार अर्धा असावा, आणि दाराची उंची दुहेरी असावी. शाखा उंचीच्या प्रमाणात असावी, आणि इतर भाग विस्ताराच्या प्रमाणात असावेत. सात, नऊ किंवा तीन शाखा असलेले मंदिर उत्तम समजले जाते. चार भागात प्रतिहारी ठेवावेत. शुभ पर्वत, शुभ पक्षी, शुभ वृक्ष, स्वस्तिक, घडे, या सर्वांचे आठवे भाग प्रतिमेसह असावा. प्रतिमा दोन भागांची, पिंडी तिसऱ्या भागाची असावी. पूर्वेला मेरू, पश्चिमेला कैलास असावा. इतर ठिकाणी विमान, छप्पर, समुद्र, पद्म, गरुड, नंदी, वर्धन, कुंजरा, घराचा राजा, वृषभ, हंस, सर्वतोभद्र, घडा, सिंह, वृषभ, चतु:कोण, सोळा किंवा आठ आश्रय असावेत. हे वीस प्रकारचे प्रासाद सांगितले. त्यांची वैशिष्ट्ये मी तुला सांगतो. मेरू नवत्रिंश उंच, द्वादश भूमी, चार दारे, बत्तीस हात विस्तार, त्रिंशत् हात लांबी, दहा भूमी, सप्तमंदर, शिखरयुक्त कैलास, अष्टाविंश भूमी, जाळीदार खिडक्या, विमान, त्रिसप्त लांबी, नंदन, बत्तीस सोळा अंग, वर्तुळाकार समुद्र, पद्माकृती, आठ शिखर, एक भूमी, गरुडाकृती, गरुड, नंदी, साठ हात विस्तार, सात भूमी, सत्तावीस अंग, कुंजरा, गजपृष्ठ, सोळा हात उंच, घराचा राजा, सोळा शाखा, तीन चाकांची शाळा, वृषभ, मृगशृंग, दोन हात उंच, वर्तुळाकार, हंस, हंसाकृती, घडा, आठ हजार कलश, चार दारे, बहुशिखर, सर्वतोभद्र, बहुरंगी, चंद्रशाळा, सत्तावीस भागांची भूमी, सिंह, सिंहाकृती, बारा कोन, आठ हात, हजार तीन, इत्यादी विश्वकर्म्याने सांगितले. कपोतपाळी असलेले मंदिर तुळनेने समान मानले जाते. सांबा म्हणाला: 'हे विप्र, या वीस प्रासादांपैकी सूर्याचा कोणता प्रासाद योग्य?' नारद म्हणाला: 'नगराच्या मध्यभागी किंवा पूर्वेकडे, पूर्वद्वाराजवळ सूर्याचे मंदिर बांधावे. भूमी नीट पाहून, सुगंधी, रसयुक्त, किंचित खाली असलेली, शुभ मानली जाते. शंकर, राख, केस, हाड, क्षार, कोळसा नसलेली, मेघाच्या गडगडाटासारखी, सर्व बियांचे अंकुर येणारी. शुभ्र, लाल, पिवळी, काळी - ही भूमी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र यांना अनुक्रमे योग्य आहे. मधोमध चार हात चौकोन खोदावा, त्यात दहा बोट खोल खड्डा करून, त्याच मातीने भरावा. माती सम प्रमाणात असेल तर ती उत्तम, कमी असेल तर दुर्गुणी, जास्त असेल तर वाढ करणारी. नेहमी सूर्याच्या दिशेला मंदिर असावे, कधी कधी पश्चिमाभिमुखही चालते. घराच्या दक्षिणेला स्नानगृह, उत्तरेला अग्निहोत्रगृह, उत्तराभिमुख शंकर व मातांची घरे, पश्चिमेला ब्रह्मा, उत्तरेला विष्णू, दक्षिणेला निम्ब, डाव्या बाजूला राणी, डाव्या बाजूला दंडनायक, श्रीमहाश्वेत यांचे स्थान सूर्याच्या समोर, मग अश्विनीचे स्थान देवगृहाच्या बाहेर, दुसऱ्या कक्षेत राज्ञा व औश, तिसऱ्या कक्षेत कल्माषपक्षी, जंडकामचर दक्षिण दिशेला, उत्तर दिशेला कुबेर, त्याच्या पुढे रेवत व विनायक, सर्व दिशांना गुहा वगैरे, दोन मंडल अर्घ्यदानासाठी, उजवीकडे सूर्योदयाला, डावीकडे सूर्यास्ताला अर्घ्य द्यावा. चक्राकृती दुसऱ्या देवाची प्रतिमा, चार शुभ कलशांनी विधिपूर्वक स्थापन करावी. नाना वाद्यांच्या गजरात, शंखध्वनीत, तिसऱ्या मंडलात सूर्याची पूजा करावी. चौकोनी, चार शिखर असलेले, देवगृहाच्या समोर, प्रतिमेच्या मध्यभागी मंडल करावे. त्याच्या समोर दिंडी ठेवावी, सूर्याभिमुख. हे सर्व देवमय आकाश मी सांगितले. मध्यान्ही त्याला अर्घ्य द्यावा, किंवा तिसरे मंडल चक्रासारखे करावे."
६१ स्थापयित्वा तु देवेशं दातव्योऽर्घः सुपण्डितैः । देवस्य पुरतः कार्यं व्योमस्थानं समीपतः । । पुस्तकवाचनस्थानमथ वा यत्र रोचते । । ६२ एष स्थानविधिः प्रोक्तो देवतानां यथाक्रमम् । गृहराज्ञोऽथ रुद्रस्तु द्वावेतौ भास्करप्रियौ । । ६३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रासादलक्षणवर्णनं नाम त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
देवेशाची प्रतिष्ठा केल्यावर, विद्वानांनी अर्घ्य द्यावा. देवतेच्या समोर, आकाशाजवळ किंवा जिथे आवडेल, जसे ग्रंथवाचनाचे स्थान असेल, तिथे देवतेचे स्थान करावे. हा देवतांच्या स्थानाचा नियम सांगितला. घराचा स्वामी आणि रुद्र हे दोघेही भास्कराला प्रिय आहेत. इथे श्रीभविष्य महापुराणाच्या ब्राह्म पर्वातील सप्तमीकल्पातील सांबोपाख्यानातील 'प्रासादलक्षणवर्णन' नावाचा एकशेतीसवा अध्याय संपला."
दारुपरीक्षावर्णनम् नारद उवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रतिमाविधिविस्तरम् । सर्वेषामेव देवानामादित्यस्य विशेषतः । । १ अर्चा१ सप्तविधा प्रोक्ता भक्तानां शुभवृद्धये । काञ्चनी राजती ताम्री पार्थिवी शैलजा स्मृता । । २ वार्क्षी चालेख्यका चेति मूतिस्थानानि सप्त वै । वार्क्षीविधानं ते वीर वर्णयिष्याम्यशेषतः । । ३ कर्त्रनुकूले दिवसे संवत्सरविशोधिते । शुभैर्निमित्तैः शकुनैः प्रस्थानैश्च वनं विशेत् । । ४ क्षीरिणो वर्जिताः सर्वे दुर्बलास्ते स्वभावतः । चतुष्पथेषु न ग्राह्या ये च पुत्रकवृक्षकाः
नारद म्हणाले — आता मी तुला देवतांच्या मूर्ती तयार करण्याची सर्व पद्धत, विशेषतः आदित्याची, सविस्तर सांगतो. भक्तांच्या कल्याणासाठी मूर्ती सात प्रकारच्या सांगितल्या आहेत — सोन्याची, चांदीची, तांब्याची, मातीची, दगडाची, लाकडाची आणि चित्रित केलेली. या सातही प्रकारच्या मूर्ती पूजनासाठी योग्य आहेत. त्यातल्या लाकडी मूर्ती कशा तयार कराव्यात, ते मी तुला पूर्णपणे सांगतो. मूर्तीकाराच्या सोयीच्या दिवशी, वर्षभर नीट पाहून, शुभ शकुन आणि चिन्हे बघून, वनात जावे. दूध देणाऱ्या झाडांचे लाकूड घेऊ नये, कारण ती स्वभावतः दुर्बल असतात. चौकात उगवलेली किंवा 'पुत्रक' नावाची झाडेही निवडू नयेत.
५ देवतायतनस्था ये तथा वल्मीकसम्भवा । उत्कीर्णा देवता येषु चैत्यवृक्षाश्च ये स्मृताः । । ६ श्मशानभूमिजा ये च पक्षिणां निलयाश्च ये । सकोटराश्च ये वृक्षाः शुष्काग्रा ये च पादपाः । । ७ शस्त्रेण निहता ये च कुञ्जराशास्तथा कृताः । सामाद्याः सरुजोऽधश्च व्याधिनश्च तथैव च । । ८ अकाले पुष्पिता ये च काले ते च विवर्जिताः । शीर्णपर्णाश्च तरवो रक्षोध्वांक्षनिषेविताः । । एकशाखातिशाखाश्च त्रिशाखाश्च तथाधमाः । । ९ मधूको देवदारुश्च वृक्षराजश्च चन्दनः । बिल्वश्चाम्रातकश्चैव खदिरोथाञ्जनस्तथा । । 1.131.१० निम्बः श्रीपर्णवृक्षश्च पनसः सरलोऽर्ज्जुनः । रक्तचन्दनपर्यन्ताः श्रेष्ठाः स्युः प्रतिमाद्रुमाः । । ११ वर्णानामानुपूर्व्येण द्वौ द्वौ वृक्षौ प्रकीर्तितौ । निम्बाद्याः सर्ववर्णानां वृक्षा साधारणाः स्मृताः । । १२ कथ्यमानान्विशेषेण शृणु वीर तथापरान् । सुरदारुः शमी चैव मधूकश्चन्दनस्तथा । । एते वै तरवस्तात ब्राह्मणानां शुभाः स्मृताः । । १३ क्षत्रस्य च तथारिष्टः खदिरस्तिन्दुकस्तथा । अश्वत्थश्च तथा साम्ब द्रुमः करकतः शुभः । । १४ वैश्यानां तद्वदेव स्युः खदिरश्चन्दनस्तथा । पुण्याश्च तरवश्चैते शुभदास्तु तथैव च । । १५ केसरः सर्जकश्चाम्रः शालवृक्षस्तथेतरः । एते वै तरवः पुण्याः शूद्राणां शुभदायकाः । । १६ लिङ्गं च प्रतिमां चैवमवस्थाप्य यथाविधि । वृक्षं चाभिमतं गत्वा पूजयेद्बलिपुष्पकैः । । १७ शुचौ देशे विविक्ते च केशांगारविवर्जिते । प्रागुदक्सूचके देशे लोककष्टविवर्जिते । । १८ विस्तीर्णस्कन्धविटपः षत्रवानृजुवृद्धिगः । आतङ्कहीनो विवशः सत्त्वक्पर्णः शुभस्तथा । १९ स्वेनैव पतिता ये च हस्तिभिः पातितास्तथा । शुक्लाश्च वह्निदग्धाश्च पक्षिभिश्चापि वर्जिताः । । 1.131.२० तरवो वर्जनीयाश्च ग्रहीतव्याः शुभा द्रुमाः । स्निग्धरूपाः सपर्णाश्र सपुष्पाः सफलास्तथा । । २१ तेषां तु ग्रहणं चाष्टमासेषु कार्त्तिकादिषु । भूत्वा शुभदिने चैव सोपवासोऽधिवासयेत् । । २२ समन्तादुपलिप्याथ तस्याधस्ताद्वसुन्धराम् । गायत्र्या परिपूतेन परितः प्रोक्ष्य वारिणा । । २३ शुक्ले च परिधूते च परिधाय च१ वाससी । पूजयेद्गन्धमाल्यैश्च सधूपबलिकर्मभिः । । २४ ततः कुशैः परिस्तीर्णे हुत्वाग्नौ तस्य चान्तिके । देवदारुसमिद्भिश्च मन्त्रेणानेन तत्त्ववित् । । २५ ॐ भूर्भुवः सुवरिति ततो वृक्षं च पूजयेत् । ॐ प्रजापतये सत्यसदाय नित्यं श्रेष्ठन्तरात्मन्त्सचराचरात्मन् । । सान्निध्यमस्मिन्कुरु देव वृक्षे सूर्यावृतं मण्डलमाविशेश्च नमः । । २६ नारद उवाच एवं सम्पूजयित्या तु वाक्यैस्तं परिसान्त्वयन् । वृक्षलोकस्य शान्त्यर्थं गच्छ देवालयं शुभम् । । २७ देव त्वं स्थास्यसे तत्र च्छेददाहविवर्जितः । काले धूपप्रदानेन सपुष्पैर्बलिकर्मभिः । । २८ लोकास्त्वां पूजयिष्यन्ति ततो यास्यसि निर्वृतिम् । वृक्षमूले कुठारं तु धूपमाल्यैः प्रपूज्य च । । २९ पूर्वतस्तु शिरः कृत्वा स्थापनीयः प्रयत्नतः । परमान्नमोदकौदनपलपूपिकादिभिर्भक्ष्यैः । । 1.131.३० मद्यैः कुसुमैर्धूपैर्गन्धैश्च तरुं समभ्यर्च्य । सुरपितृपिशाचराक्षसभुजङ्गसुरगणविनायकाद्यानाम् । । ३१ कृत्वा पूजां रात्रौ वृक्षं संस्पृश्य च ब्रूयात् । । ३२ अर्चासु देवदेव त्वं देवैश्च परिकल्पितः । नमस्ते वृक्ष पूजेयं विधिवत्परिगृह्यताम् । । ३३ यानीह भूतानि वसन्ति तानि बलिं गृहीत्वा विधिवत्प्रयुक्तम् । अन्यत्र वासं परिकल्पयन्तु क्षमन्तु ते चाद्य नमोऽस्तु तेभ्यः । । ३४ प्रभातायां तु शर्वर्यां पुनः सम्पूज्य तं नगम् । ब्राह्मणेभ्यस्ततो दत्त्वा भोजकेभ्यश्च दक्षिणाम् । । छिन्द्याद्वनस्पतींस्तज्ज्ञैस्तै कृतस्वस्तिवाचनैः । । ३५ पूर्वस्यां दिशि पातोऽस्य ऐशान्यां चापि यो भवेत् । अथवा उत्तरस्यां तु तथा छिन्द्यात्तु१ नान्यथा । । ३६ ऐन्द्र्यैशान्योरुदीच्यां चः पातस्तिसृषु शस्यते । नैर्ऋत्याग्नेययाम्यासु दिक्षु पातो न शोभनः । । वायव्यां चैव वारुण्यां तस्य पातस्तु मध्यमः । । ३७ यस्य बाह्यस्थिता शाखा दिक्षु नष्टा चतसृषु । वास्तुपूर्वं ततः स्थित्वा ततः पश्चादवस्थिता । । ३८ अविलग्नमशब्दं तु पतनं तु प्रशस्यते । उत्पद्येद्द्विदलं यस्य द्रावश्च मधुरो भवेत् । । ३९ सर्पिस्तैलं क्षरेद्यस्य पादपं तं विवर्जवेत् । शुभदं यदुशार्दूल शृणु त्वं कथये शुचि । । 1.131.४० वृक्षं प्रभाते सलिलैर्निषिक्तं पूर्वोत्तरस्यां दिशि सन्निकृत्य । मध्वाज्यदिग्धेन कुठारकेण प्रदक्षिणां शोषमभिप्रहण्यात् । । ४१ पूर्वोत्तरेऽप्युत्तरदिग्विभागे पाते यदा वृद्धिकरस्तदा स्यात् । आग्नेयकोणक्रमशोऽग्निदाह उग्रोग्ररोगाः सुधनक्षयश्च । ।४२ गारुडे दिशि पाषाणं कपोतो गृहगोधिका । सितवर्णं जलं ज्ञेयमङ्गुष्ठाभं भवेत्कृमिः । । दोषैरेतैर्विनिर्मुक्तं मुदा कालं समुद्धरेत् । । ४३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे दारुपरीक्षावर्णनं नामैकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
देवतांच्या मंदिराजवळ उगवलेली, वाळवीच्या घरातून आलेली, ज्यात देवतांची कोरीव काम केलेली असते, किंवा जे झाड पवित्र मानले जाते, अशी झाडे, स्मशानभूमीत उगवलेली, पक्ष्यांची वस्ती असलेली, पोकळ असलेली, वाळलेली फांदी असलेली, शस्त्राने तोडलेली, हत्तीने पाडलेली, रोगग्रस्त किंवा खालून सुकलेली, किंवा ज्यांना रोग लागलेला आहे, अशी झाडे घेऊ नयेत. जी झाडे ऋतूच्या बाहेर फुलतात किंवा योग्य वेळी फुलत नाहीत, ज्यांची पाने सुकलेली आहेत, किंवा राक्षस, घुबड, गिधाड यांसारख्या प्राण्यांनी व्यापलेली आहेत, एकच फांदी असलेली, फारशा फांद्या असलेली किंवा तीन फांद्या असलेली झाडे ही नीच मानली जातात. मधूक, देवदारू, झाडांचा राजा, चंदन, बिल्व, अम्रातक, खैर, अंजन, निम्ब, श्रीपर्ण, पनस, सरळ, अर्जुन आणि रक्तचंदन — ही झाडे मूर्ती तयार करण्यासाठी उत्तम मानली जातात. वर्णानुसार प्रत्येकी दोन झाडे सांगितली आहेत; निम्ब वगैरे सर्वांसाठी सामान्य आहेत. आता मी तुला विशेष झाडे सांगतो, ऐक. सुरदारू, शमी, मधूक आणि चंदन — ही ब्राह्मणांसाठी शुभ आहेत. क्षत्रियांसाठी अरिष्ट, खैर, तिंडू, अश्वत्थ आणि सांबा झाड, तसेच करकटा शुभ आहेत. वैश्यांसाठीही खैर, चंदन आणि इतर पुण्यदायक झाडे शुभ आहेत. केसरी, सरजक, आंबा, शाल वगैरे झाडे शूद्रांसाठी पुण्यदायक आणि शुभ फलदायक आहेत. मूर्ती किंवा लिंग योग्य रीतीने स्थापन करून, मनाप्रमाणे झाडाजवळ जाऊन, त्याची फुलांनी, नैवेद्याने पूजा करावी. स्वच्छ, एकांत, केस किंवा कोळसा नसलेल्या, पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड असलेल्या, लोकांच्या त्रासापासून दूर अशा जागी, जाड खोड आणि फांद्या असलेले, सरळ वाढलेले, निरोगी, भरपूर पानांचे आणि शुभ झाड निवडावे. जी झाडे आपोआप पडली आहेत, हत्तीने पाडली आहेत, पांढरी आहेत, आगीत जळाली आहेत, पक्ष्यांनी टाळली आहेत, ती वर्ज्य करावीत; गुळगुळीत, पानफूलफळांनी युक्त अशी शुभ झाडे घ्यावीत. अशा झाडांची निवड कार्तिक महिन्यापासून आठव्या महिन्यात, शुभ दिवशी, उपवास करून, पूर्वकृती करून करावी. सर्व बाजूंनी जमीन लिंपावी, झाडाच्या खालीही तसेच करावे, गायत्री मंत्राने शुद्ध केलेले पाणी सर्वत्र शिंपडावे. स्वच्छ, पांढरे वस्त्र परिधान करून, शुद्ध होऊन, गंध, फुले, धूप, नैवेद्य याने पूजा करावी. मग कुशांनी जागा मांडून, झाडाजवळ अग्निहोत्र करून, देवदारूच्या समिधांनी, या मंत्राने — 'ॐ भूर्भुवः स्वः' — झाडाची पूजा करावी: 'ॐ प्रजापतये, सत्यासत्यस्वरूपा, नित्य, श्रेष्ठ अंतरात्मा, चराचरात्मा, या झाडात सूर्यकिरणांनी व्यापलेले मंडळ आहे, त्यात प्रवेश कर, नमस्कार.' नारद म्हणाले — अशा रीतीने पूजा करून, झाडाला शांत करणारे शब्द सांगून, झाडांच्या लोकांचे कल्याण व्हावे म्हणून, शुभ देवालयात जा. हे देवा, तू तिथे राहशील, छेद किंवा जाळण्यापासून मुक्त राहशील; योग्य वेळी, धूप, फुले, नैवेद्य याने लोक तुझी पूजा करतील, आणि मग तुला मुक्ती मिळेल. झाडाच्या मुळाशी, कुऱ्हाड धूप, फुले याने पूजून, झाडाचे डोके पूर्वेकडे ठेवावे. उत्तम अन्न, मोदक, पायस, लाडू वगैरे पक्वान्न अर्पण करावे. मद्य, फुले, धूप, गंध यांनी झाडाची पूजा करावी. देव, पितर, प्रेत, राक्षस, सर्प, गण, विनायक यांना अर्पण करावे. रात्री पूजा करून, झाडाला स्पर्श करून म्हणावे: 'देवतांच्या मूर्तींमध्ये, हे देवदेवा, तू स्थापन झालेला आहेस; नमस्कार, हे वृक्ष, ही पूजा योग्य रीतीने स्वीकार.' 'येथे जे भूतप्राणी राहतात, त्यांनी ही विधिपूर्वक अर्पण केलेली बलि स्वीकारावी, आणि दुसरीकडे वास करावा, त्यांनी क्षमा करावी, आज त्यांना नमस्कार.' सकाळी पुन्हा झाडाची पूजा करून, ब्राह्मणांना आणि जे जे जेवण बनवतात त्यांना दक्षिणा द्यावी. मग, शुभ मंत्र सांगणाऱ्या जाणकारांसह, झाडे तोडावीत. पूर्व किंवा ईशान्य दिशेला झाड पडावे, किंवा उत्तरेकडे, अन्यथा नाही. ईशान्य, आग्नेय, दक्षिण किंवा नैऋत्य दिशेला झाड पडणे अशुभ; वायव्य किंवा पश्चिमेला मध्यम मानले जाते. बाहेरच्या चारही दिशांना फांद्या नसतील, तर पूर्वेकडे उभे राहून, मग पश्चिमेकडे उभे राहावे. झाड पडताना न चिकटलेले आणि निःशब्द असावे, ते उत्तम. दोन तुकडे झाले किंवा रस गोड असेल, तर शुभ. झाडातून तूप किंवा तेल गळले, तर ते वर्ज्य करावे. आता, हे यदुवंशातील श्रेष्ठ, मी तुला शुभ काय ते सांगतो, ऐक. सकाळी झाडाला पाणी शिंपडावे, पूर्व-उत्तर दिशेला ठेवावे, मध, तूप लावलेल्या कुऱ्हाडीने, डावीकडून उजवीकडे फिरत, झाड सुकवावे. पूर्व-उत्तर किंवा उत्तर दिशेला झाड पडले, तर वाढ होते; आग्नेय दिशेला पडले, तर आग, रोग, धननाश होतो. वायव्य दिशेला, जर दगड, कबूतर, घरछिपकली, पांढरे पाणी किंवा अंगठ्याएवढा किडा असेल, तर ते दोष मानावेत. या दोषांपासून मुक्त असेल, तर योग्य वेळी आनंदाने झाड कापावे.
श्रीसूर्यप्रतिमालक्षणवर्णनम् नारद उवाच हन्त ते सर्वदेवानां प्रतिमालक्षणं परम् । वच्मि ते यदुशार्दूल आदित्यस्य विशेषतः । । १ एकहस्ता द्विहस्ता वा त्रिहस्ता वा प्रमाणतः । तथा सार्द्धत्रिहस्ता च सवितुः प्रतिमा शुभा । । २ प्रसादाद्द्वारतो वापि प्रमाणं च प्रकल्पितम् । तद्वत्प्रयाणं कर्तव्यं सततं शुभमिच्छता । । ३ एकहस्ता भवेत्सौम्या द्विहस्ता धनधान्यदा । त्रिहस्ता प्रतिमा भानोः सर्वकामप्रदा स्मृता । । ४ सार्धत्रिहस्ता प्रतिमा सुभिक्षक्षेमकारिणी । अग्रे मध्ये च मूले च प्रतिमा सर्वतः समा । । गान्धर्वी सा तु विज्ञेया धनधान्यावहा स्मृता । । ५ देवागारस्य यद्द्वारं तस्मादष्टांशमुद्यता । विभागैः पिण्डिकाः कार्या द्वौ भागौ प्रतिमा भवेत् । । ६ अङ्गुलैश्च तथा मूर्तिश्चतुरशीतिसंमितैः । विस्तारायामतः कार्या वदनं द्वादशाङ्गुलम् । । ७ मुखात्त्रिभागैश्चिबुकं ललाटं नासिका तथा । कर्णौ नासिकया तुल्यौ पादौ चानियतौ तयोः । । ८ नयने द्व्यंगुले स्यातां त्रिभागा तारका भवेत । तृतीयतारकाभागात्कुर्याद्दृष्टिं विचक्षणः । । ९ ललाटमस्तकोत्सेधं कुर्यात्तत्सममेव च । परिणाहस्तु शिरसो भवेद्द्वाविंशदङ्गुलः । । 1.132.१० तुल्या नासिकया ग्रीवा मुखेन हदयांतरम् । मुखमात्रा भवेन्नाभिस्ततो मेढ्रमनन्तरम् । । मुखविस्तारणमुरस्ततोऽर्द्धं तु कटिः स्मृता । । ११ बाहू प्रवाहतुल्यौ तु ऊरू जङ्घे च तत्समे । गुल्फाधस्तात्तु पादः स्यादुच्छ्रितश्चतुरङ्गुलः । । १२ षडङ्गुलसुविस्तारस्तस्याङ्गुष्ठाङ्गुलत्रयम् । प्रदेशिनी च तत्तुल्या हीना शेषा नखैर्युताः । । १३ चतुर्दशाङ्गुलः पाद आयामात्परिकीर्तितः । एवं लक्षणसंयुक्ता प्रतिमार्च्या भवेत्सदा । । १४ अंसौ हरेस्तथैवोरू ललाटं च सनासिकम् । नियते नयने गण्डौ मूर्तेः कुर्यात्समुन्नते । । १५ विशालधवलावामपक्ष्मलायतलोचने । सस्मिताननपद्मस्य चारुबिम्बाधरस्तथा । । १६ रत्नप्रोद्भासिमुकुटकटकाङ्गदहारवान् । अव्यङ्गपदमध्यादिसमायोगोऽपि शोभितः । । १७ सुप्रभो मण्डलश्चारुर्विचित्रमणिकुण्डलः । कराभ्यां काञ्चनीं मालां प्रोद्वहन्ससरोरुहाम् । । १८ एवं लक्षणसंयुक्तां कारयेदीहितप्रदाम् । प्रजाभ्यश्च सदा भानुः शिवारोग्याभयप्रदः । । १९ अल्पाङ्गायां नृपभयं हीनाङ्गायामकल्पता । खातोदर्यां च क्षुत्पीडा कृशायां तु दरिद्रता । । 1.132.२० सक्षतायां भयं शस्त्रात्स्फुटिता मृत्युकारिणी । दक्षिणावनतायां तु शश्वदायुः क्षयो भवेत् । । २१ उत्तरावनतायां तु वियोगो भवति ध्रुवम् । नालोक्या नाप्यनालोक्या रक्ष्यामूर्तिः प्रशस्यते । । २२ तस्माद्भास्करभक्तेन लोकद्वयहितैषिणा । तन्मूर्तेश्चादरः कार्यस्तदधीनास्तु सम्पदः । । २३ शिरोरुगण्डवदनैः सर्वाङ्गावयवैस्तथा । एवं लक्षणसंपूर्णा प्रतिमा भवते शुभा । । २४ नासाललाटजङ्घोरुदण्डवक्षोभिरन्विता । कुर्यादादित्यवेषं तु गूढपादोदरं तथा । । २५ कमलोदरकान्तिनिभः कञ्चुकगुप्तः प्रसन्नमुखः । रक्तोत्पलप्रभामण्डलश्च कर्तुः शुभं करोत्यर्कः । । २६ कुण्डलभूषितवदनः प्रलम्बहारोऽपि गृहवृत्तः । नृपतिभयं व्यङ्गायां हीनाङ्गायामकल्पना कर्तुः । । २७ खातोदर्यां क्षुद्भयमर्थविनाशः कृशाङ्गायाम् । मरणं तु सक्षतायां शस्त्रनिपातेन निर्दिशेत्कर्तुः । । २८ वामोन्नता तु पत्नीं दक्षिणावनता हिनस्त्यायुः । अन्धत्वमूर्द्ध्वदृष्टिः करोति चिन्तामधोमुखी दृष्टिः । । २९ सर्वप्रतिमास्वेवं शुभाशुभं भास्करेणोक्तम् । ब्रह्मा कमण्डलुकरश्चतुर्मुखः पङ्कजस्थश्च । । ३० स्कन्दः कुमाररूपः शक्तिधरो बर्हिकेतुश्च । शुक्लश्चतुर्विषाणो द्विपो महेन्द्रस्य वज्रपाणित्वम् । । ३१ तिर्यगूर्ध्वललाटसंस्थं तृतीयमपि लोचनं चिह्नम् । । ३२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने श्रीसूर्यप्रतिमालक्षणवर्णनं नाम द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
नारद म्हणाले — आता मी तुला सर्व देवतांच्या मूर्तींची उत्तम वैशिष्ट्ये सांगतो, विशेषतः आदित्याची. मूर्तीची उंची एक हात, दोन हात, तीन हात किंवा अडीच हात असावी. मूर्तीची उंची मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या प्रमाणावर ठरवावी. जो नेहमी शुभ फल हवा असेल त्याने हे प्रमाण पाळावे. एक हाताची मूर्ती शांत, दोन हाताची धन-धान्य देणारी, तीन हाताची सर्व इच्छापूर्ती करणारी, अडीच हाताची समृद्धी आणि सुख देणारी मानली जाते. मूर्तीचे पुढील, मधला आणि तळाचा भाग सर्वत्र सम प्रमाणाचा असावा. अशी मूर्ती 'गंधर्वी' म्हणून ओळखली जाते आणि ती धन-धान्य वाढवते. मंदिराच्या दारापासून आठवा भाग उंचीने पिंडिका करावी, त्यात दोन भाग मूर्ती असावी. मूर्तीची लांबी चौर्याऐंशी अंगुळांची, रुंदी-लांबी त्यानुसार, तोंड बारा अंगुळांचे असावे. तोंडाच्या तीन भागांनी हनुवटी, कपाळ, नाक ठरवावे. कान नाकाएवढे, पायही तसेच असावेत. डोळे दोन अंगुळांचे, त्यात तीन भाग तारा असावी. तिसऱ्या भागात दृष्टी असावी. कपाळाचा उंचावलेला भाग तसाच ठेवावा. डोक्याचा परिघ बावीस अंगुळांचा असावा. नाकाएवढी मान, तोंडाएवढे हृदय, तोंडाएवढी नाभी, मग मेढ्र, तोंडाच्या रुंदीपेक्षा अर्धी कटी, बाही प्रवाहाएवढ्या, उरू आणि जांघही तसेच, घोट्याखाली पाय चार अंगुळांनी उंच, सहा अंगुळांनी रुंद, अंगठा तीन अंगुळांचा, तर्जनी तितकीच, बाकीच्या बोटा नखांसह लहान. पायाची लांबी चौदा अंगुळांची. अशा सर्व वैशिष्ट्यांनी युक्त मूर्ती नेहमी पूजनीय असते. मूर्तीचे खांदे, उरू, कपाळ, नाक, डोळे, गाल उंच असावेत. डावे डोळे मोठे, पांढरे, पापणीदार, लांब असावेत. हसरे कमळासारखे तोंड, सुंदर बिंबासारखे ओठ असावेत. रत्नांनी झळकणारे मुकुट, कडे, अंगद, हार असावेत. सर्व अवयव नीट, मध्यम, सम प्रमाणात असावेत. तेजस्वी मंडल, सुंदर रत्नांचे कुंडल, हातात सोन्याची माळ, हंस आणि कमळ असावेत. अशी सर्व वैशिष्ट्ये असलेली मूर्ती निर्माण करावी, ती सर्व इच्छापूर्ती करते. सूर्य नेहमी प्रजांना कल्याण, आरोग्य, भयमुक्ती देतो. अंग लहान असेल तर राजभीती, अवयव अपूर्ण असतील तर अपयश, पोट खचलेले असेल तर उपासमारी, कृश असेल तर दारिद्र्य येते. जखमी असेल तर शस्त्रभय, फुटलेली असेल तर मृत्यू, उजवीकडे वाकलेली असेल तर आयुष्य कमी होते. डावीकडे वाकलेली असेल तर वियोग होतो. अत्यंत उंच किंवा खाली वाकलेली मूर्ती नको. म्हणून सूर्यभक्ताने, लोकांचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने, त्या मूर्तीची आदराने स्थापना करावी, कारण त्यावरच सर्व संपत्ती अवलंबून आहे. डोके, गाल, तोंड, सर्व अवयव नीट असलेली मूर्ती शुभ मानली जाते. नाक, कपाळ, जांघ, उरू, छाती याने युक्त मूर्ती, पाय आणि पोट लपवलेले असावे. कमळाच्या गर्भासारखा रंग, कवच घातलेला, प्रसन्न तोंड, लाल कमळाच्या तेजासारखे मंडल — अशी मूर्ती शुभ फल देते. कुंडलांनी सुशोभित तोंड, मोठा हार, गोल चेहरा असावा. व्यंग असेल तर राजभीती, अवयव अपूर्ण असतील तर अपयश, पोट खचलेले असेल तर उपासमारी, कृश असेल तर मृत्यू. डावे उंच असेल तर पत्नी मिळते, उजवे वाकले असेल तर आयुष्य कमी होते. वर पाहणारी मूर्ती अंधत्व देते, खाली पाहणारी चिंता देते. सर्व मूर्तींमध्ये असे शुभ-अशुभ सूर्याने सांगितले आहे. ब्रह्मा — कमंडलू हातात, चार तोंडे, कमळावर बसलेला; स्कंद — कुमार रूप, शक्तिधारी, मयूरावर बसलेला; श्वेत, चार सोंडांचा हत्ती — इंद्राचा, वज्रधारी; कपाळावर तिसरे डोळे हेही चिन्ह आहे.
विश्वरूपवर्णनम् नारद उवाच ततोऽधिवासनं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा । ऐशान्यां दिशि वै कुर्यादधिवासनमण्डपम् । । १ चतुस्तोरणसम्पन्नं सर्वाभरणसंयुतम् । दिशासु विदिशास्वेव पताकाभिस्तु भूषितम् । । २ आग्नेय्यां दिशि रक्ताः स्युः कृष्णाः स्युर्याम्यनैर्ऋते । श्वेता दिश्यपरस्यां तु वायव्यामेव पाण्डुरा । । ३ चित्रा चोत्तर पार्न्ये तु पीता पूर्वोत्तरे तथा । श्रियमायुर्जयं चैव बलं यशो यदूत्तम । । ४ ददाति सा वीर कृता सम्पदर्धे न संशयः । हिताय सर्वलोकानां मृण्मयी प्रतिमा भवेत् । । ५ सुभिक्षक्षेमदा नित्यं सर्वा मणिमयीकृता । गाङ्गेया१ पुष्टिदा रौप्या स्याद्वै कीर्तिप्रवर्तिनी । । ६ प्रजावृद्धिं ताम्रमयीं कुर्यान्नित्यमसंशयः । भूमेर्लाभं तु विपुलं कुर्यादश्ममयी सदा । । ७ प्रधानपुरुषं हन्ति त्रपुलोहमयी सदा । सर्वदेवमयस्यैवमर्चा कुर्यात्प्रयत्नतः । । ८ साम्ब उवाच सर्वदेवमयत्वं हि ब्रूहि मे भास्करस्य तु । सर्वदेवमयो ह्येष कथं नारद कथ्यते । । ९ नारद उवाच साधु साम्ब महाबाहो शृणु मे परमं वचः । बुधसोमौ स्मृतौ नेत्रे ललाटे चेश्वरः स्थितः । । 1.133.१० सुरज्येष्ठः शिरस्तस्य कपालेऽस्य बृहस्पतिः । एकादशे तथा रुद्राः कण्ठमस्य२ समाश्रिताः । । ११ नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव दशनेषु समाश्रिताः । धर्माधर्मौ च देवस्य ओष्ठसम्पुटके स्थितौ । । १२ सर्वशास्त्रमयी देवी जिह्वायां च सरस्वती । दिशश्च विदिशश्चैव सर्वाः श्रोत्रेषु संस्थिताः । । १३ ब्रह्मेन्द्रौ तालुदेशे तु स्थितौ देवैश्च पूजितौ । आदित्या द्वादश विभोभ्रुर्वोर्मध्ये समाश्रिताः । । १४ ऋषयो रोमकूपेषु समुद्रा जठरे स्थिताः । यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचा दानवास्तथा । । १५ राक्षसाश्च गणाः सर्वे हृदये स्युः स्थिताः रवेः । नद्यो बाहुगताश्चैव नगाः कक्षान्तरे स्थिताः । । १६ पृष्ठमध्ये स्थितो मेरुः स्तनयोरन्तरे कुजः । तस्य पुत्रो धर्मराजः स्थितो वै नाभिमण्डले । । १७ कटिदेशे पृथिव्याद्या लिङ्गे सृष्टिः समाश्रिता । जानुनी चाश्विनीदेवावूरू तस्याचला स्मृताः । । १८ सप्त पाताललोकास्तु नखमध्ये समाश्रिताः । ससागरवना पृथ्वी पादमध्येऽस्य वर्तते । । १९ देवः कालाग्निरुद्रो यो दन्तान्तेषु समाश्रितः । सर्वदेवमयो भानुः सर्वदेवात्मकस्तथा । । 1.133.२० व्यंगेषु वायवश्चैव लोकालोकं चराचरम् । व्याप्तं कर्मशरीरेण वायुना तस्य वै विभोः । । २१ स एष भगवानर्को भूतानुग्रहणे स्थितः । एतत्ते परमं ज्ञानमेतत्ते परमं पदम् । । २२ तस्य स्थानविभागेन प्रतिमास्थापनं यथा । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । । २३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रतिमाप्रतिष्ठाकल्पे विश्वरूपवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
नारद म्हणाले — त्यानंतर, विधिप्रमाणे अधिवासना करावी. ईशान्य दिशेला अधिवासना मंडप उभारावा. चारही बाजूंना तोरणे असावीत, सर्व अलंकारांनी सजवावा, दिशांना आणि उपदिशांना पताका लावाव्यात. आग्नेय दिशेला लाल, याम्य आणि नैऋत्य दिशेला काळ्या, पश्चिमेला पांढऱ्या, वायव्येला फिकट, उत्तरेला रंगीत, पूर्व-उत्तर दिशेला पिवळ्या पताका असाव्यात. हे यदुवंशश्रेष्ठ, असा मंडप श्री, आयुष्य, विजय, बळ आणि कीर्ती देतो — यात शंका नाही. सर्व लोकांच्या हितासाठी मृण्मयी मूर्ती करावी. ती नेहमी समृद्धी आणि सुख देते; सर्व रत्नांनी बनवलेली मूर्तीही शुभ आहे. गंगेच्या मातीची मूर्ती पुष्टी देते, चांदीची कीर्ती वाढवते, तांब्याची प्रजावृद्धी करते, लोखंडाची भूमीचा लाभ वाढवते, तांब्याची मूर्ती मुख्य पुरुषाचा नाश करते. सर्व देवतांनी बनलेली मूर्ती अत्यंत काळजीपूर्वक करावी. सांबा म्हणाला — हे नारद, सूर्य सर्व देवांचा स्वरूप कसा आहे, ते मला सांग. तो सर्व देवांचा स्वरूप कसा मानला जातो? नारद म्हणाले — उत्तम विचारलंस, सांबा! ऐक, मी तुला अत्यंत गूढ गोष्ट सांगतो. बुध आणि सोम हे सूर्याच्या डोळ्यांत आहेत, कपाळावर ईश्वर आहे. डोक्यावर सुरश्रेष्ठ, कपाळावर बृहस्पती, गळ्यात एकादश रुद्र आहेत. दातांत नक्षत्रे आणि ग्रह आहेत. ओठांवर धर्म आणि अधर्म आहेत. जिभेवर सर्व शास्त्रांची अधिष्ठात्री सरस्वती आहे. कानात सर्व दिशा आणि उपदिशा आहेत. तालूमध्ये ब्रह्मा आणि इंद्र आहेत, ते देवांनी पूजलेले आहेत. भुवयांच्या मध्ये बारा आदित्य आहेत. रोमकूपांत ऋषी, पोटात समुद्र आहेत. हृदयात यक्ष, किन्नर, गंधर्व, पिशाच, दानव, राक्षस यांच्या गणांचा वास आहे. नद्यांचा वास बाहूंमध्ये, पर्वतांचा वास कांखेत आहे. पाठीमधोमध मेरू, स्तनांमध्ये मंगळ, नाभीमध्ये धर्मराज आहे. कटी भागात पृथ्वी वगैरे, लिंगात सृष्टी आहे. गुडघ्यात अश्विनी देवता, उरूत पर्वत आहेत. नखांच्या मध्ये सात पाताळ लोक आहेत. पायात समुद्रांसह पृथ्वी आहे. दातांच्या टोकाला काळाग्निरुद्र आहे. सूर्य सर्व देवांचा स्वरूप, सर्व देवांचा आत्मा आहे. व्यंग असलेल्या अवयवांत वायू, लोकालोक, चराचर व्यापलेले आहे. त्याचे शरीर कर्माने व्यापलेले आहे, वायूने व्यापलेले आहे. तोच भगवान सूर्य सर्व भूतांचे पालन करणारा आहे. हेच परम ज्ञान, हेच परम स्थान आहे. त्याच्या अंगाविभागानुसार मूर्तीची स्थापना कशी करावी, ते मी तुला सर्व सांगतो, पूर्वी ब्रह्म्याने सांगितल्याप्रमाणे.
मण्डलविधिवर्णनम् नारद उवाच प्रतिपच्य द्वितीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा । दशमी त्रयोदशी चैव पौर्णमासी च कीर्तिता । । १ सोमो बृहस्पतिश्चैव शुक्रश्चैव बुधस्तथा । एते सौम्या ग्रहाः प्रोक्ताः प्रतिष्ठायज्ञकर्मणि । । २ त्रिषूत्तरासु रेवत्यामश्विन्यां ब्राह्मभे तथा । पुनर्वस्वोस्तथा हस्ते वासवे१ श्रवणेऽथवा । । भरण्यां चैव नक्षत्रे भानोः१ स्थापनमुत्तमम् । । ३ शोधयित्वा तु वै भूमिं तुषकेशविवर्जिताम् । वालुकाङ्गारपाषाणास्थिविहीनां विशोध्य तु । । ४ चतुर्हस्तसमायुक्ता वेदी विस्तरतो रवेः
नारद म्हणाले — प्रतिपदा, द्वितीया, चतुर्थी, पंचमी, दशमी, त्रयोदशी आणि पौर्णिमा या तिथी प्रतिष्ठा यज्ञासाठी योग्य मानल्या आहेत. सोम, बृहस्पती, शुक्र आणि बुध हे सौम्य ग्रह या कर्मासाठी सांगितले आहेत. रेवती, अश्विनी, ब्राह्मी, पुनर्वसु, हस्त, श्रवण, भरणी या नक्षत्रांत आणि सूर्याच्या दिशेने स्थान ठेवणे उत्तम समजले जाते. जमीन नीट स्वच्छ करून, तिथे वाळू, कोळसा, दगड किंवा हाडे नसावीत, अशी निवड करावी. चौरस आकाराची वेदी, चार हात लांब रुंद, सुंदर अशी तयार करावी.
५ मण्डपस्तु प्रमाणेन दशहस्तः समंततः । मण्डलं वृक्षशाखाभिः कारयेद्विधिपूर्वकम् । । ६ नदीसङ्गमतीरोत्थां मृत्तिकां च समानयेत् । उपलिप्य ततो भूमिं कारयेत्कुण्डमुत्तमम् । । ७ चतुरस्रं श्रिया युक्तं पूर्वं कुण्डं तु कारयेत् । दक्षिणे चार्धचन्द्रं स्याद्वारुण्यां दिशि वर्तुलम् । । ८ पद्माकारं तु वै कुर्यादुत्तरे४ च विचक्षणः । तोरणानि ततः कुर्यात्पञ्चहस्तानि सुव्रत । । ९ न्यग्रोधोदुम्बरौ चैव बिल्वपालाशमेव च । अश्वत्थश्च शमी चैव चन्दनश्चेति कीर्तिताः । । 1.134.१० शुक्लवस्त्रसमायुक्तश्चित्रपट्टसमन्वितः । जपमालान्वितः कुर्यात्तोरणानि विचक्षणः । । ११ अग्निमीळेति मन्त्रेण यजेद्वै पूर्वतोरणम् । इषेत्वोर्जेति मन्त्रेण यजेद्दक्षिणतोरणम् । । १२ अग्न आयाहीति मन्त्रेण पश्चिमं तु समर्चयेत् । शं नो देवीति मन्त्रेण यजेदुत्तरतोरणम् । । १३ कलशांस्तु समादाय हेमगर्भसमन्वितान् । श्वेतचन्दनपङ्केन कण्ठस्वस्तिकभूषणान् । । १४ यवशालिशरावान्नवस्त्रालङ्कारविग्रहान् । आजिघ्रेति च मन्त्रेण कलशांस्तु निवेशयेत् । । १५ दुकूलश्चित्रपट्टैश्च वेष्टयेत्स्तम्भमालिकाम् । ध्वजादर्शपताकाभिश्चामरैस्तु वितानकैः । । १६ शङ्खघण्टानिनादैश्च गेयमङ्गलवाचनैः । तूर्यभेरीनिनादैश्च वेदध्वनिसमन्वितैः । । १७ पुण्यैश्च जयशब्दैश्च कारयेत महोत्सवम् । पताकाभिर्विचित्राभिः पूजामाल्योपशोभितम् । । १८ विचित्रस्रग्वितानाढ्यं प्रकीर्णकुसुमाङ्कुरम् । तन्मध्ये तु कुशास्तीर्णे देवार्चां स्थापयेद् बुधः । । १९ पताकां पीतवर्णां तु पूर्वे शक्राय दापयेत् । आग्नेय्यां रक्तवर्णाभां१ २यमाशायां यमोपमान् । । 1.134.२० नीलाञ्जनसमप्रख्यां नैर्ऋत्यां च प्रदापयेत् । वारुण्यां सितवर्णां च कृष्णां वायव्यगोचरे । । २१ हरितां यक्षराजाय ऐशान्यां सर्ववर्णिकाम् । श्वेतरक्तकचूर्णेन पद्ममालेखयेत्ततः । । २२ वैद्या वेदीति मन्त्रेण वेद्या आलभनं भवेत् । पूर्वाग्रानुत्तराग्रांश्च कुशानास्तीर्य यत्नतः । । २३ योगेयोगेति मन्त्रेण कुशश्चास्तरणं भवेत् । शय्या तत्रैव कर्तव्या दिव्यास्तरणसंयुता । । २४ गडुके द्वे विचित्रे तु तन्मध्ये स्थापयेद्बुधः । विचित्रदीपमालाभिर्भक्ष्यभोज्यान्नपानकैः । । २५ पूपकान्सुविचित्रान्वै मोदकांश्च प्रदापयेत् । पायसं कृशरं चैव दध्योदनसमन्वितम् । । २६ दधि चन्द्रसमप्रख्यं शुभच्छत्रं च विन्यसेत् । । २७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठायां मंडलविधिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
मंडप दहा हात लांबी-रुंदीचा, सर्व बाजूंनी सम प्रमाणात असावा. मंडळ झाडांच्या फांद्यांनी विधिपूर्वक तयार करावे. नदीच्या संगमाजवळ किंवा काठीची माती आणावी. ती माती लावून, उत्तम कुंड तयार करावे. कुंड चौरस, शोभिवंत असावे; दक्षिणेला अर्धचंद्राकार, पश्चिमेला गोल, तर उत्तरेला कमळाच्या आकाराचे असावे. नंतर, पाच हात उंचीची तोरणे बांधावीत. वड, उंबर, बेल, पळस, पिंपळ, शमी आणि चंदन यांचा वापर करावा. तोरणे पांढऱ्या वस्त्रांनी, रंगीत कापडांनी आणि जपमाळांनी सजवावीत. पूर्वेकडील तोरणाला 'अग्निमीळे' मंत्राने, दक्षिणेकडीलला 'इषेत्वोर्जे' मंत्राने, पश्चिमेकडीलला 'अग्न आयाहि' मंत्राने आणि उत्तरेकडीलला 'शं नो देवी' मंत्राने पूजा करावी. सोन्याने भरलेले, श्वेत चंदन आणि स्वस्तिकाने सुशोभित, ज्वारी-तांदूळ-भोजन-वस्त्र आणि दागिन्यांनी भरलेले कलश मंत्राने ठेवावेत. खांब आणि माळा सुंदर वस्त्रांनी गुंडाळाव्यात; ध्वज, आरसे, पताका, चामरे आणि छत्रांनी सजवावेत. शंख, घंटा, मंगलगीत, वाद्य, भेरी आणि वेदपठण यांच्या गजरात, जयजयकारांनी महोत्सव साजरा करावा. विविध रंगांच्या पताकांनी, फुलांच्या माळांनी आणि फुलांच्या वर्षावाने, मध्यभागी कुशांच्या आसनावर देवाची मूर्ती प्रतिष्ठित करावी. पूर्वेला पिवळा ध्वज इंद्राला, आग्नेयेला लाल ध्वज यमाला, नैऋत्येला काळा, पश्चिमेला पांढरा, वायव्येला काळा, उत्तरेला हिरवा ध्वज यक्षराजाला, आणि ईशान्येला रंगीत ध्वज द्यावा. पांढऱ्या-लाल रंगाच्या पिठाने कमळ काढावे. 'वैद्य वेदी' मंत्राने वेदीची पूजा करावी. कुशा पूर्व किंवा उत्तर टोकाने नीट पसराव्यात. 'योगे योगे' मंत्राने कुशा अंथराव्यात. तिथे दिव्य वस्त्रांनी सजवलेली शय्या करावी. मध्यभागी दोन सुंदर पाट ठेवावेत. विविध दिव्यांच्या माळा, खाण्याचे पदार्थ, पेये, विविध लाडू, मोदक, पायस, क्षीर, दहीभात, चंद्रासारखे शुभ्र दही आणि शुभ छत्र ठेवावे.
भोजको भोजकैश्चान्यैर्ब्राह्मणैश्च तथा वृतः । । २ दिशाभागे मण्डलस्य ईशाने वै यथाक्रमम् । हस्तमात्रप्रमाणं तु भद्रपीठं तु विन्यसेत् । । ३ हस्तिना शकटेनापि भक्त्या ब्रह्मरथेन च । मंगलैर्ब्रह्मघोषैश्च देवं प्रासादमानयेत् । । ४ भद्रपीठं समादाय भद्रं कर्णेति मन्त्रतः । सूत्रधारस्तथा प्रोक्तः शुक्लाम्बरधरः शुचिः । । ५ स्नापयेत्कलशं गृह्य देवदेवं विभावसुम् । सामुद्रं तोयमाहृत्य जाह्नवं यामुनं तथा । । ६ सारस्वतं जलं पुण्यं चान्द्रभागं ससैन्धवम् । पुष्करस्य जलं श्रेष्ठं गिरिप्रस्रवणोदकम् । । ७ अन्यद्वापि शुचि तोयं नदीनदतडागजम् । यथाशक्त्या उपाहृत्य कलशैः काञ्चनादिभिः । । ८ भोजकाश्चाष्टभिः सूर्यं कलशैः स्नापयन्ति वै । ततस्तु मणिरत्नानि सर्वबीजौषधीस्तथा । । ९ सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च । चन्दनानि च मुख्यानि गन्धाश्च विविधास्तथा । । 1.135.१० ब्राह्मी सुवर्चला मुस्ता विष्णुक्रान्ता शतावरी । दूर्वा च शिबिपुष्पी च प्रियङ्गू रजनी वचा । । ११ सम्भृत्यैतांस्तु सम्भारान्स्नानकर्मविभागवित् । बलाश्वत्थशिरीषाणां पल्लवैः कुशसंयुतैः । । १२ कलशोपरि विन्यस्य दद्यादर्घ्यं रवेः सदा । काञ्चनै राजतैस्ताम्रैर्मृण्मयैः कलशैस्तथा । । १३ साक्षतैः सहिरण्यैश्च सर्वौषधिसमन्वितैः । गायत्र्या परिपूतैस्तु षोडशैः स्नापयेद्रविम् । । १४ कुशोत्तरां१ ततः कृत्वा वेदिं पक्वेष्टकामयीम् । तस्यां वेद्यां समारोप्य परिधाप्य च वाससी । १५ प्रतिमामभिषिञ्चेच्च सोपवासः प्रयत्नतः । मूर्ध्नि सर्वौषधीः कृत्वा तथैवामलकानि च । । १६ मन्त्रेण मृत्तिकां चापि मन्त्रतश्च जलं तथा । त्वं देवी वन्दिता देवैः सकलैर्दैत्यदानवैः । । १७ तेन संस्थापिता मूर्ध्नि मया देवस्य शुद्धये । आदिस्त्वं सर्वभूतानां देवतानां च सर्वथा । । १८ रसानां पतये तुभ्यमाह्वानं च कृतं मया । इत्थं पौराणिकैर्मंत्रैवैदिकैश्च विशेषतः । । १९ कार्यं हि वारुणं स्नानं देवस्य यदुनंदन । इत्थमुच्चारयेद्वाचं कुर्यात्स्नानं विचक्षणः । । 1.135.२० देवास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुशिवादयः । व्योमगङ्गा च पूर्णेन द्वितीयकलशेन तु । । २१ सारस्वतस्य पूर्णेन कलशेन सुरोत्तम । शक्रादयोभिषिंचन्तु लोकपालाः सुरोत्तमाः । । २२ सागरोदकपूर्णेन चतुर्थकलशेन तु । वारिणा परिपूर्णेन पद्मपत्रसुगन्धिना । । २३ पञ्चमेनाभिषिञ्चन्तु नागाश्च कलशेन तु । हिमवद्धेमकूटाद्याश्चाभिषिञ्चन्तु वारिणा । । २४ नैर्ऋतोदकपूर्णेन षष्ठेन कलशेन तु । सर्वतीर्थाम्बुपूर्णेन पद्मरेणुसुवासिना । । २५ सप्तमेनाभिषिञ्चन्तु ऋषयः सप्त ये वराः । वसवश्चाभिषिञ्चन्तु कलशेनाष्टमेन वै । । २६ अष्टमङ्गलयुक्तेन देवदेव नमोऽस्तु ते । ततो वै कलशैर्दिव्यैः स्नानकर्म समारभेत् । । २७ समुद्रं गच्छ यः प्रोक्तो मन्त्रमेतमुदीरयेत् । हिरण्यगर्भेति च यो मन्त्रस्तं समुदीरयेत् । । २८ समुद्रज्येष्ठेति मन्त्रेण क्षालयेन्मृत्तिकान्वितम् । सिनीवालीति मन्त्रेण दद्याद्वल्मीकमृत्तिकाम् । । २९ शम्युदुम्बरमश्वत्थं न्यग्रोधं च पलाशकम् । यज्ञं यज्ञेति मन्त्रेण दद्यात्पञ्चकषायिकम् । । 1.135.३० पञ्चगव्यं पवित्रं च आहरेत्ताम्रभाजने । गायत्र्या चैव गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् । । ३१ आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि । तेजोऽसीति घृतं तद्वद्देवस्य त्वा कुशोदकम् । । ३२ एवमादिविधियुतं पञ्चगव्यं प्रकीर्तितम् । या१ ओषधीति मंत्रेण स्नानमोषधिभिः क्रमात् । । ३३ द्रुपदाभिः पुनस्तस्य कुर्याच्चोद्वर्तनं बुधः । शिरः स्नानं ततो दद्यान्मानस्तोकाभिमन्त्रितम् । । ३४ विष्णोरराटमन्त्रेण दद्याद्गन्धोदकं शुभम् । ततो नद्युद्भवेनैव क्षालयेच्छुद्धवारिणा । । ३५ जातवेदसमुच्चार्य वस्त्रपूतेन वारिणा । तत आवाहयेद्देवं रक्तमाल्याम्बरं शुभम् । । ३६ एह्येहि भगवन्भानो लोकानुग्रहकारक । यज्ञभागं गृहाणार्घ्यमर्कदेव नमोऽस्तु ते । । ३७ हिरण्येन तु पात्रेण देवायार्घ्यं प्रदापयेत् । इदं विष्णुर्विचक्रमे मन्त्रेणार्घ्यं समर्पयेत् । । ३८ पार्थिवैः प्रथमं कलशैः स्नापयेद्भास्करं बुधः । ततस्त्वौदुम्बरैर्वीर राजतैस्तदनन्तरम् । । ३९ ततस्तु काञ्चनैर्देवं स्नापयेद्यदुनन्दन । सर्वतीर्थजलैर्युक्तं सर्वौषधिसमन्वितम् । । 1.135.४० शङ्खमादाय देवस्य ततो मूर्धनि शङ्कर । दत्त्वा पुष्पाणि देवस्य मूर्ध्नि यत्नाद्विचक्षणः । ।४ १ तोयमुत्क्षिप्य यत्नेन ततः स्नपनमाचरेत् । प्रथमं स्नापयेद्देवं वारिणा यदुनन्दन । । ४२ ततस्तु पयसा राजन्पायसेन ततस्तु वै । घृतेन मधुना वापि तथा इक्षुरसेन च । । ४३ अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य गोमेधस्य च सुव्रत । ज्योतिष्टोमस्य राजेन्द्र वाजपेयस्य वै विभो । । ४४ राजसूयाश्वमेधाभ्यां घृताद्यैर्लभते फलम् । यस्तु कारयते स्नानं यस्तु भक्त्या प्रपश्यति
त्याच्याभोवती इतर ब्राह्मण आणि सेवक असावेत. मंडळाच्या ईशान्य भागात, एक हात मापाचे शुभ आसन ठेवावे. हत्ती, रथ किंवा भक्तीने ब्रह्मरथाने, मंगल व ब्रह्मघोषात देवाची मूर्ती मंदिरात आणावी. 'भद्रं कर्णे' या मंत्राने शुभ आसन ठेवावे. स्थापत्यकार पांढरे वस्त्र परिधान करून, शुद्ध मनाने, कलश घेऊन देवदेवतेस स्नान घालावे. समुद्र, गंगा, यमुना, सरस्वती, चंद्रभागा, सिंधू, पुष्कर, पर्वताच्या झऱ्यांचे पवित्र पाणी, तसेच इतर नद्यांचे, तलावांचे शुद्ध पाणी शक्य तितक्या प्रमाणात सोन्याच्या किंवा इतर कलशात आणावे. आठ ब्राह्मणांनी सूर्याला कलशांनी स्नान घालावे. नंतर, सर्व रत्न, बिया, औषधी, सुगंधी फुले, कमळ, चांगले चंदन, विविध सुवासिक द्रव्ये, ब्राह्मी, सुवर्चला, मुस्ता, विष्णुक्रांती, शतावरी, दुर्वा, शिबिपुष्पी, प्रियंगू, रजनी, वचा — या सर्व औषधी गोळा कराव्यात. बल, पिंपळ, शिरीष यांच्या कोवळ्या पानांसह कुशा घेऊन, कलशावर ठेवाव्यात आणि सूर्याला अर्घ्य द्यावा. सोन्याचे, चांदीचे, तांब्याचे, मातीचे कलश, अक्षता, सोन्याने भरलेले, सर्व औषधी असलेले, गायत्री मंत्राने शुद्ध केलेले सोळा कलश घेऊन सूर्याला स्नान घालावे. कुशा ठेवून, पक्क्या विटांची वेदी तयार करावी. त्या वेदीवर मूर्ती ठेवून, वस्त्र घालून, उपवासासह, सर्व औषधी व आवळे डोक्यावर ठेवून, मंत्राने माती व पाणी अर्पण करावे. 'तू देवी, सर्व देव, दैत्य, दानवांनी वंदिलेली आहेस, मी ही देवाच्या शुद्धीसाठी तुझा सन्मान केला आहे,' असे म्हणावे. 'तू सर्व रसांची अधिष्ठात्री आहेस, तुझ्या पूजनासाठी मी आह्वान केले आहे,' असे म्हणावे. पुराण व वैदिक मंत्रांनी विशेषतः वरुणस्नान करावे. 'देवांनी, ब्रह्मा, विष्णू, शिव यांनी तुला अभिषेक केला आहे,' असे म्हणावे. दुसऱ्या कलशाने आकाशगंगेचे पाणी, तिसऱ्याने सरस्वतीचे, चौथ्याने समुद्राचे, पाचव्या कलशाने नागांनी, सहाव्या कलशाने नैऋत्य दिशेचे, सातव्या कलशाने सप्तऋषींनी, आठव्या कलशाने वसूंनी अभिषेक करावा. आठ मंगलांनी युक्त देवदेवतांना नमस्कार करावा. नंतर दिव्य कलशांनी स्नान विधी सुरू करावा. 'समुद्र गच्छ' आणि 'हिरण्यगर्भ' या मंत्रांनी स्नान करावे. 'समुद्र ज्येष्ठ' मंत्राने माती धुवावी. 'सिनीवाली' मंत्राने वर्मिक माती अर्पण करावी. शमी, उंबर, पिंपळ, वड, पळस यांच्या पंचकषायांचे पाणी 'यज्ञं यज्ञ' मंत्राने अर्पण करावे. तांब्याच्या भांड्यात पंचगव्य शुद्ध करून आणावे. गायत्री मंत्राने गोमूत्र, 'गंधद्वार' मंत्राने गोमय, 'आप्यायस्व' मंत्राने दूध, 'दधिक्राव्ण' मंत्राने दही, 'तेजोऽसि' मंत्राने तूप, तसेच कुशोदक — असे पंचगव्य तयार करावे. 'या औषधी' मंत्राने औषधींनी स्नान करावे. द्रुपदांनी उटणे करावे. मग डोक्याला 'मानस्तोक' मंत्राने स्नान घालावे. 'विष्णोरराट' मंत्राने सुगंधी पाणी अर्पण करावे. नंतर नद्यांच्या पाण्याने शुद्ध स्नान करावे. 'जतवेदस' मंत्राने वस्त्रशुद्ध पाण्याने स्नान करावे. नंतर देवतेला रत्नमाळा, लाल वस्त्र अर्पण करावे. 'एहि भगवन् भानु, लोकांना कृपा करणारा, यज्ञभाग स्वीकार, सूर्यदेवा, नमस्कार,' असे म्हणावे. सोन्याच्या पात्रात अर्घ्य द्यावा. 'इदं विष्णुर्विचक्रमे' मंत्राने अर्घ्य अर्पण करावे. प्रथम मातीच्या कलशांनी, नंतर उंबराच्या, मग चांदीच्या, त्यानंतर सोन्याच्या कलशांनी, सर्व तीर्थांचे व औषधींचे पाणी घेऊन सूर्याला स्नान घालावे. मग शंख घेऊन, देवाच्या डोक्यावर फुले ठेवावीत. मग पाणी उंचावरून ओतून स्नान करावे. प्रथम पाण्याने, मग दूध, पायस, तूप, मध, ऊसाचा रस याने स्नान घालावे. अग्निष्टोम, गोमेध, ज्योतिष्टोम, वाजपेय, राजसूय, अश्वमेध या यज्ञांप्रमाणे तूपादीने स्नान केल्यास फळ मिळते. जो हा स्नान विधी करतो किंवा भक्तीने पाहतो, त्याला हे सर्व पुण्य मिळते.
कोपनो दुष्टशीलश्च युवा वा वृद्ध एव च । । ६३ श्वित्री कुष्ठी च रोगी च काणो दुर्मतिरेव च । संकीर्णो जातिहीनश्च तथा न वृषलीपतिः । । ६४ कुब्जश्चाधस्तथा व्यंगः खल्वाटो विकलेन्द्रियः । अविनीतो दुरात्मा च विकलः पङ्गुरेव च । । ६५ तिथिनक्षत्रयोगानां वाराणां च तथा विभो । सूचको जीविकार्थं३ हि यश्च मूल्येन पाठयेत् । । ६६ ईदृशान्स्नापकान्सर्वान्वर्जयेत प्रयत्नतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्याः स्नापका बुधैः । । ६७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सांबोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठास्नानविधिवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
जो कोणी रागीट, वाईट वर्तन असलेला, तरुण किंवा म्हातारा असेल; ज्याला कोढ, श्वित्र किंवा इतर आजार आहेत; ज्याचा मन वाईट आहे, ज्याचे डोळे वाकडे आहेत, जात नसलेला किंवा मिश्र जातीचा आहे, किंवा नीच स्त्रीचा पती आहे; जो कुबडा, अपंग, टक्कल किंवा इंद्रियदोष असलेला आहे; जो उद्धट, दुष्ट, अपूर्णांग किंवा लंगडा आहे; जो उपजीविकेसाठी तिथी, नक्षत्र, वार सांगतो किंवा पैसे घेऊन वाचन करतो—अशा सर्वांना स्नानासाठी निवडू नये. म्हणून, बुद्धिमानांनी स्नान करणारे सर्वतोपरी काळजीपूर्वक तपासावेत.
सूर्यप्रतिष्ठावर्णनम् नारद उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि अधिवासनमुत्तमम् । सहस्रशीर्षा पुरुषो मण्डपं यत्नतो विशेत् । । १ ततोऽन्ये च शुचौ देशे असंस्पृष्टोपलेपने । मण्डलं पञ्चवर्णैस्तु आलिखेच्चतुरस्रकम् । । २ पताकातोरणच्छत्रध्वजमाल्याद्यलंकृतम् । विचित्रसुवितानाढ्यं प्रकीर्णकुसुमोत्करैः । । ३ तस्य मध्ये कुशास्तीर्णे मूर्तिः स्थाप्या विवस्वतः । तत्रास्यावाहनं कृत्वा दद्यादर्घ्यं विवस्वते । । ४ सुवर्णमधुपर्कादि कृत्वा१ तत्र विधानतः । देवस्य दर्शयेद्गां च सवत्सां रोहिणीं शुभाम् । । ५ नमो गोपतये तुभ्यं सहस्रांशो प्रसीद मे । एवमर्घ्येण सम्मन्त्र्य परिधाय च वाससी । । ६ यज्ञोपवीतमातिथ्यं तथाभ्यङ्गं तथैव च । वत्सरे वत्सरे तस्य नवमव्यङ्गमाहरेत् । । ७ श्रावणे मासि राजेन्द्र पवित्रं तस्य तद्धि वै । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु वर्षेवर्षे प्रयोजयेत् । । ८ अव्यङ्गं यदुशार्दूल श्रावणे मासि भास्करम् । सर्वगन्धैः समालभ्य चन्दनागुरुकुङ्कुमैः । । ९ अलङ्कारैरलङ्कृत्य कुसुमैश्च सुगन्धिभिः । मालाभिश्च विचित्राभिराबद्धाभिरनेकशः । । 1.136.१० ततो धूपं निवेद्याशु प्रतिमाग्रे प्रयत्नतः । सहस्रशीर्षा पुरुषो मण्डपं च प्रवेशयेत् । । ११ नमः शम्भवेति मन्त्रेण शय्यायां विनिवेशयेत् । विश्वतश्चक्षुरित्येव कुर्यात्कमलनिष्कलम् । । १२ पुनरेव च वक्ष्यामि सङ्कलीकरणं शुभम् । स्नापने तु यथाकार्यः स्वदेहे न्यास उत्तमः । । १३ प्रतिमायां तथा कार्यो यथा चालम्भनं बुधः । ॐ हुं खषोल्काय नमो मूलमन्त्रः प्रकीर्तितः । । १४ आदित्योऽयं स्वयं देवो ह्यक्षरेणोपबृंहितः । ॐकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि हुंकारं नासिकोपरि । । १५ खकारं च ललाटे तु षकारं वदने न्यसेत् । लकारं चैव कंठे तु ककारं हृदये न्यसेत् । । १६ यकारं तु भुजे वामे नकारं दक्षिणे भुजे । मकारं वामकुक्षौ च विसर्गं दक्षिणे न्यसेत् ।। १७ ॐकारं तु सदा ध्यायेज्ज्वालामालासमाकुलम् । हुङ्कारं शुद्धवर्णाभं प्रसुवन्तमलं शुभम् ।। १८ खकारं चिन्तयेत्प्राज्ञो भिन्नाञ्जनसमप्रभम् । तरुणादित्यवर्णाभं खकारं चिन्तयेद्बुधः ।। १९ षोकारं तु महाबाहो हेमवर्णं विचिन्तयेत् । शुक्लपद्मनिभाकारमकारं चिंतयेद्बुधः ।।1.136.२० जातीकुसुमसंकाशं ह्रींकारं सर्ववर्णकम् । क्षीरवर्णं सकारं तु चिन्तयेत्सततं बुधः ।।२ १ नकारं हिमकुन्दाभं मकारममृताक्षरम् । ह्रींकारं विद्युत्संकाशं ह्रींकारं सर्ववर्णकम् ।।२२१ क्षीरवर्णं सकारं तु चिन्तयेत्सततं बुधः । नकारं स्वर्णवर्णाभं मकारं कनकप्रभम् ।।२३ ततो देवं महात्मानं सहस्रकिरणं रविम् । प्रसादाभिमुखं देवं शयनीये निवेशयेत् ।।२४ अग्निकार्यं ततः कुर्युरग्निकुण्डेषु वै द्विजाः । ततोऽरण्यां समुत्थाप्य अग्निं लौकिकमेव वा ।।२५ प्रज्वाल्याग्निं विधानेन कुर्याद्धोमं विचक्षणः । बह्वृचः पूर्वकाण्डेषु याम्यां मध्यन्दिनस्तथा ।।२६ पश्चिमे चैव च्छन्दोग उत्तरेऽथर्वणो मतः । मध्ये च भोजकः कुर्याद्धोमं यज्ञे यदुत्तम ।।२७ शमीपालाशोदुम्बराणि ह्यपामार्गस्तथैव च । द्वादश तु सहस्राणि अष्टौ चत्वारि एव च ।।२८ द्वे त्रीणि च सहस्राणि अथ वा एकमेव हि । अग्निर्मूर्धेति मन्त्रेण कुण्डस्यालम्भनं भवेत् ।।२९ उल्लिख्याभ्युक्ष्य तेनैव अग्निं दूतमिति स्मृताः । सम्बुध्यस्वाग्ने मन्त्रेण गर्भाधानं तु कारयेत् ।।1.136.३ ० सीमन्तेति पुनस्तत्र महामन्त्रेण होमयेत् । जातकर्म तथा प्रोक्तं प्राणायामं विदुर्बुधाः । । ३१ नमः स्वाहेति मन्त्रेण नामकरणमेव च । अन्नप्राशनमन्त्रेण अन्नप्राशनमादिशेत् । । ३२ ज्येष्ठमग्रेति मन्त्रेण तेन चूडोपकर्मणि । व्रतबन्धस्य मन्त्रेण व्रतबन्धं समादिशेत् । । ३३ समावर्तनमित्येव आकृष्णेति च होमयेत् । पत्नीसंयोजनं चैव स्वयमेव प्रकल्पयेत् । । ३४ अग्निहोत्रादिकं कर्म यज्ञकर्माणि यानि च । महाव्याहृतिमन्त्रेण होतव्यानि समन्ततः । । ३५ मातॄणां यज्ञभूतानां बलिकर्म प्रदापयेत् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थं कारयेदधिवासनम् । । ३६ त्रिरात्रं पञ्चरात्रं च अहोरात्रमथापि वा । ततः त्वलङ्कृतां स्नातां मणिरत्नैर्विभूषिताम् । । ३७ कृतरक्षां प्रयत्नेन प्रतिमामधिवासयेत् । देवागारादथैशाने दिग्भागे दिव्यमन्दिरम् । । ३८ कृत्वा कुशपरिस्तीर्णे वरास्तरणसंवृते । पूर्वशीर्षां तथा शय्यां शुक्लां शुक्लाम्बरोत्तराम् । । ३९ तस्यामावेशयेत्सम्यङ्महाश्वेतमुपाहरेत् । निक्षुभा दक्षिणे पार्श्वे वामे राज्ञी च कीर्तिता । । 1.136.४० दण्डपिङ्गलकौ चास्य स्थितौ पादप्रवेशितौ । तस्यां संवेशितायां तु शर्वर्यां प्रतिमां रवेः । । ४१ वसेत्तां रजनीं तत्र स्तूयमानश्चतुदिशम् । ब्राह्मणैर्बन्दिभिश्चापि गीतज्ञैश्चारणैस्तथा । । ४२ कुर्याज्जागरणं तत्र सूर्यभक्तिसमन्वितैः । प्रभातायां तु शर्वर्यां बोधयेदृग्विधानतः । । ४३ हविष्यं भोक्तुकामांस्तु ब्राह्मणान्भोजकांस्तथा । दक्षिणाभिश्च सम्पूज्य तैः कृतस्वस्तिवाचनः । ।४४ ततो गर्भगृहस्थाय मध्ये कृत्वा तु पिण्डिकाम् । विधिवत्तत्र सौवर्णं न्यसेत्सप्तहयं रथम् । ।४५ सर्वबीजौषधैश्चैव तत्र धृत्वा विधानवित् । दत्त्वार्घ्यं स्थापयेत्तत्र यजमानः सहायवान् । । ४६ शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्जलधारासहाक्षतैः । कृत्या पुण्याहशब्दं तु आलयस्य प्रदक्षिणाम् । ।४७ शुभलग्ने दिने ऋक्षे पूर्वाह्णे भानवे क्षणे । मुहूर्ते च शुभे भानोः प्रतिमां स्थापयेद्बुधः । ।४८ नाधोमुखीं नोर्ध्वमुखीं न पार्श्वावनतां तथा । समामभिमुखीं चेमां प्रतिमां तु निवेशयेत् । ।४९ पत्न्यौ चास्य ततः सम्यक्पार्श्वयोर्विनिवेशयेत् । निक्षुभा दक्षिणे पार्श्वे रवे राज्ञी तु वामतः । । 1.136.५० ततस्तदुपहारार्थं सम्भारं प्राक्तमाहृतैः । मोदकायूषिकापूपशष्कुलीभूतशीर्षकैः । । ५१ कृशरैः पायसोन्मिश्रैः सर्वदिक्षु क्षिपेद्बलिम् । इन्द्राय देवपतये बलिने वज्रपाणये । ।५ २ शतयज्ञाधिपतये तस्मै इन्द्राय ते नमः । त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण इन्द्रस्यावाहनं भवेत् । । ५३ अग्नये रक्तनेत्राय ज्वालामालार्चिताय वै । शक्तिहस्ताय तीव्राय तथा चैवाजवाहिने । । आग्रेय्यामग्रिमन्त्रेण वह्नेरावाहनं स्मृतम् । । ५४ दण्डहस्ताय कृष्णाय महिषोत्तमवाहिने । सूर्यपुत्राय देवाय धर्मराजाय वै नमः । । ५५ यमाय त्विति मन्त्रेण मुद्रास्तस्यैव कीर्तिताः । नैर्ऋते खड्गहस्ताय नीललोहितकाय च । । ५६ सर्वबाह्याधिपतये विरूपाख्याय वै नमः । आयं गौरिति मन्त्रेण नैर्ऋत्यां तु प्रकल्पयेत् ।।५७ वारुण्यां पाशहस्ताय वरुणायेति कल्पयेत् । मन्त्रेणावाहनं विद्यात्पञ्चनद्यः सरस्वतीम् ।।५८ प्राणात्मकाय धूपाय अव्यङ्गायानिलाय च । ध्वजहस्ताय भीमाय नमो गन्धवहाय च ।।५९ तस्याप्यावाहनं विद्याद्यद्देवादेवहेडनम् । गदाहस्ताय सोमाय शुष्मिणे नृगताय च ।।1.136.६ ० गदापट्टिशहस्ताय सोमराजाय वै नमः । ईशावास्यं च गुह्या वै सोममन्त्रः प्रकीर्तितः ।।६ १ चतुर्मुखाय देवाय पद्मासनगताय च । कृष्णाजिननिषण्णाय नमो लम्बोदराय च ।।६२ गणाधिपतये देव नीलकण्ठाय शूलिने । विरूपाक्षाय रुद्राय त्रैलोक्याधिपते नमः ६ ३ सर्वनागाधिराजाय श्वेतवर्णाय भोगिने । सहस्रफणिने नित्यमनन्ताय नमोनमः ।।६४ नमोऽस्तु सर्पेभ्य इति मन्त्रश्चैव प्रकीर्तितः । पञ्चरात्रादिभिर्न्यासो ह्यंगन्यासः प्रयुज्यते ।।६५ तथोपक्षीरपानैश्च स्तुतिस्तोत्रैश्च भास्करम् । विप्रेभ्यो भोजकेभ्यश्च ततो दद्याच्च दक्षिणाम् ।।६६ सूर्यक्रतुं महापुण्यं नैव कुर्याददक्षिणम् । स्थाप्यतेऽनेन विधिना तद्भक्तैः प्रतिमा च या ।।६७ सा तु वृद्धिकरा नित्यं सान्निध्याच्च सदा भवेत् । सप्तजन्मसु तेषां तु न रोगाः सम्भवन्ति हि ।।६८ उपासते त्रिरात्रं ये भानोर्यात्राभिवासने । गन्धमाल्योपहारैस्तु ते यान्ति भुवनं रवेः ।।६९ आत्मीयं परकीयं वा प्रतिमास्थापनं रवेः । यः पश्यति पुमान्भक्त्या स स्वर्लोकमवाप्नुयात् । । 1.136.७० दशानामश्वमेधानां वाजपेयशतस्य च । फलं प्राप्नोति पुरुषः प्रतिष्ठाप्य दिवाकरम् । । ७१ यावत्कीर्तिः पुण्यकृता भानोः स्थाने निवेशिते । तावत्स तु यदुश्रेष्ठ सूर्यलोके महीयते । । ७२ स्थापने चास्य वै मन्त्रः प्रोक्तो लोकेषु पूजितः । ध्रुवा द्यौश्च ध्रुवा पृथ्वी ध्रुवं विश्वमिदं जगत् । । श्रेयसे यजमानस्य तथा त्वं ध्रुवतां व्रज । । ७३ स्थापयित्वा रविं भक्त्या विधिदृष्टेन कर्मणा । मासे मासे ऋतुफलं लभन्ते नात्र संशयः । । ७४ एकाहेनापि यद्भानोः पूजया प्राप्यते फलम् । न तु क्रतुशतैर्वीर प्राप्यते मानवैर्भुवि । । ७५ कृत्वापि सुमहत्पापं यः पश्चात्सेवते रविम् । स याति सूर्यलोकं तु नरो विगतकल्मषः । । ७६ न भवेदिष्टकानां च द्रवणं भूमिसंमिति । स्वर्गे महीयते तावत्कारको देववेश्मनः । । ७७ खण्डस्फुटितसंस्कारं कृत्वा यत्फलमाप्यते । न तु क्रतुसहस्रैस्तु प्राप्यते फलमुत्तमम् । । ७८ सिकतायामपि गृहं यस्तु कुर्याद्विभावसोः । गोपतेः स प्रियसदः प्रगच्छेद्गोपतेर्वरम् । । ७९ इत्येवं सुरवरस्य तस्य भानोर्भूतानां स्थितिनिलयप्रसूतिहेतोः । श्रीभागी भवति नरो निकेतकारी कल्पानां वसति शतं स सूर्यलोके । । 1.136.८० इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठावर्णनं नाम षट्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
नारद म्हणाले: आता मी सूर्यप्रतिष्ठेचे श्रेष्ठ विधी सांगतो. सहस्त्रशिरा पुरुषाने काळजीपूर्वक मंडपात प्रवेश करावा. त्यानंतर, दुसऱ्या शुद्ध जागी, जिथे कुठलाही अपवित्र स्पर्श नाही, तिथे पाच रंगांनी चौकोनी मंडळ काढावे. ते पताका, तोरण, छत्र, ध्वज, माळा आणि इतर सजावटींनी सुशोभित करावे, आणि सुंदर छत्रे व फुलांच्या राशीने भरावे. त्याच्या मध्यभागी कुशांच्या आसनावर विवस्वानाची मूर्ती स्थापित करावी. तिथे त्याचे आवाहन करून, त्याला अर्घ्य द्यावे. सुवर्ण, मधुपर्क इत्यादी विधिप्रमाणे तयार करून, देवतेला वत्सासह शुभ रोहिणी गाय दाखवावी. 'गोपतीस नमस्कार, सहस्त्रकिरण सूर्य, माझ्यावर कृपा कर'—असे म्हणून अर्घ्य अर्पण करावे आणि वस्त्र परिधान करावे. यज्ञोपवीत, पाहुणचार, अभ्यंग यथायोग्य करावे. प्रत्येक वर्षी, नव्या आणि निर्दोष मूर्तीचे आगमन करावे. श्रावण महिन्यात, राजन, त्याला पवित्र वस्त्र अर्पण करावे; ब्राह्मणांना जेवू घालून हे दरवर्षी करावे. हे अव्यंग सूर्य, यदुकुळातील वाघा, श्रावण महिन्यात सर्व सुगंधांनी—चंदन, अगर, कुंकुम—अभिषेक करावा. दागिने, सुगंधी फुले, विविध माळांनी सजवावे. मग, मूर्तीसमोर धूप अर्पण करावा आणि सहस्त्रशिरा पुरुषाला मंडपात आणावे. 'शंभूला नमस्कार' या मंत्राने शय्येवर ठेवावे; 'विश्वत: चक्षुः' या मंत्राने कमळ ठेवावे. पुन्हा, मी शुभ संकल्प सांगतो; स्नानाच्या वेळी स्वतःच्या शरीरावर न्यास करावा. मूर्तीवरही तसेच न्यास करावा. 'ॐ हुं खषोल्काय नम:' हा मूलमंत्र आहे. हा आदित्य स्वतः देव असून अक्षराने वाढवला आहे. ओंकार डोक्यावर, हुंकार नाकावर, खकार कपाळावर, षकार तोंडावर, लकार गळ्यावर, ककार हृदयावर न्यास करावा. यकार डाव्या भुजेला, नकार उजव्या भुजेला, मकार डाव्या कुशीला, विसर्ग उजव्या कुशीला न्यासावा. ओंकार नेहमी ज्वाळामाळेने वेढलेला आहे असे ध्यान करावे; हुंकार शुद्ध वर्णाचा, तेजस्वी आणि शुभ आहे असे ध्यान करावे. खकार काळ्या काजळासारखा, तरुण सूर्याच्या रंगाचा आहे असे ध्यान करावे. षकार सोन्यासारखा, मकार पांढऱ्या कमळासारखा आहे असे ध्यान करावे. ह्रींकार जाईच्या फुलासारखा, सर्व रंगांनी युक्त; सकार दूधासारखा पांढरा, नेहमी ध्यान करावा. नकार हिम किंवा कुंदासारखा, मकार अमृताक्षर; ह्रींकार वीजेसारखा, सर्व रंगांनी युक्त. सकार दूधासारखा पांढरा, नकार सोन्यासारखा, मकार सुवर्णासारखा तेजस्वी आहे असे ध्यान करावे. मग, महात्मा, सहस्त्रकिरण सूर्य, शुभ दिशेने शय्येवर ठेवावा. मग, द्विजांनी अग्निकुंडात अग्निहोत्र करावे; अरणीतून किंवा लौकिक अग्नीतून अग्नी प्रज्वलित करून, विधिप्रमाणे होम करावा. बह्वृच संहितेतील पूर्व, याम्य, मध्यंदिन, पश्चिम दिशेला छांदोग्य, उत्तर दिशेला अथर्वण, मध्यभागी भोजकाने यज्ञातील होम करावा. शमी, पळस, उंबर, अपामार्ग यांची लाकडे वापरावीत; बारा हजार, आठ, चार, दोन, तीन हजार किंवा एकही चालेल. 'अग्निर्मूर्धा' या मंत्राने कुंडाची स्थापना करावी. ओळखून, पाणी शिंपडून, अग्नी दूत मानावा. 'संबुध्यस्वाग्ने' या मंत्राने गर्भाधान विधी करावा. 'सीमन्तेति' या महामंत्राने सीमंत विधी, जातकर्म, प्राणायाम करावा. 'नमः स्वाहेति' या मंत्राने नामकरण, अन्नप्राशन मंत्राने अन्नप्राशन, 'ज्येष्ठमग्रेति' या मंत्राने चूडाकर्म, उपनयन मंत्राने उपनयन, 'समावर्तनमित्येव' आणि 'आकृष्णेति' या मंत्राने होम, पत्नीसंयोग स्वतः करावा. अग्निहोत्र व इतर यज्ञकर्मे महाव्याहृती मंत्रांनी करावीत. मातांसाठी बलिकर्म द्यावे; सर्व मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी अधिवासन करावे. तीन, पाच रात्र किंवा दिवस-रात्र, स्नान करून, रत्नांनी सजवलेली मूर्ती, रक्षण करून, अधिवास करावा. देवगृहाच्या ईशान्य दिशेला, कुशांच्या आसनावर, शुभ वस्त्रांनी मांडलेल्या पांढऱ्या शय्येवर, पूर्वमुखी ठेवावी. त्यावर महाश्वेत ठेवावा; दक्षिणेस निक्षुभा, डावीकडे राणी ठेवावी. दंड व पिंगळा पायाजवळ ठेवावेत. अशा प्रकारे सूर्याची मूर्ती रात्री ठेवली की, ती रात्रभर ब्राह्मण, बंदी, गायक, आरण्यक यांच्या स्तुतीने जागवावी. तिथे सूर्यभक्तांनी जागरण करावे. पहाटे ऋग्वेद विधीने मूर्तीला जागे करावे. हविष्य खाणारे ब्राह्मण, भोजक यांना दक्षिणा देऊन, त्यांच्याकडून शुभ आशीर्वाद घ्यावा. मग, गर्भगृहाच्या मध्यभागी पिंडी तयार करून, सुवर्णाचा सप्तघोड्यांचा रथ ठेवावा. सर्व बिया, औषधी ठेवाव्यात. अर्घ्य अर्पण करून, यजमानाने सहाय्यकांसह स्थापना करावी. शंख, दुंदुभी, जलधारा, अक्षता, पुण्याह शब्दाने मंदिराची प्रदक्षिणा करावी. शुभ मुहूर्तावर, शुभ दिवशी, शुभ नक्षत्रात, पूर्वाह्णी, सूर्याच्या शुभ क्षणी, बुद्धिमानाने मूर्तीची प्रतिष्ठा करावी. ती खाली, वर किंवा वाकडी नसावी; सरळ, समोर पाहणारी ठेवावी. मग, त्याच्या दोन्ही बाजूंना पत्नी ठेवाव्यात; दक्षिणेस निक्षुभा, डावीकडे राणी. मग, पूर्वी गोळा केलेल्या नैवेद्य—मोदक, युषिका, पुप, शष्कुली, भूतशीर्षक, पायस मिसळलेला कृशर—सर्व दिशांना अर्पण करावा. इंद्राला, देवपतिला, वज्रपाणीस, शतयज्ञाधिपतीस नमस्कार करावा. 'त्रातारमिंद्रम्' या मंत्राने इंद्राचे आवाहन करावे. अग्नीला, रक्त नेत्र असलेल्या, ज्वाळामाळेने शोभलेल्या, शस्त्रधारी, तिव्र, मेंढ्यावर बसलेल्या, 'आग्रेय्य' मंत्राने आवाहन करावे. यमाला, दंडधारी, कृष्ण, उत्तम महिषावर बसलेल्या, सूर्यपुत्र, धर्मराज, 'यमाय' मंत्राने आवाहन करावे. नैऋत्य दिशेला, खड्गधारी, निळ्या-लाल वर्णाच्या, सर्व बाह्याधिपती, विरूप, 'आयं गौर्' मंत्राने नैऋत्याचे आवाहन करावे. पश्चिमेला, पाशधारी वरुण, 'वरुणाय' मंत्राने, पंचनद्यांसह सरस्वतीचे आवाहन करावे. वायू, धूप, अव्यंग, ध्वजधारी भीम, 'गंधवाह' मंत्राने आवाहन करावे. सोम, गदाधारी, शक्तिशाली, नरांमध्ये गतीमान, 'सोम' मंत्राने आवाहन करावे. चतुर्मुख, कमळासनस्थ, कृष्णाजिनावर बसलेला, 'लंबोदर' मंत्राने नमस्कार करावा. गणाधिपती, नीलकंठ, शूलधारी, विरूपाक्ष, रुद्र, त्रैलोक्याधिपतीस नमस्कार. सर्व नागाधिराज, श्वेतवर्ण, सहस्त्रफणी, अनंतास सतत नमस्कार. 'नमस्तु सर्पेभ्य:' मंत्राने आवाहन करावे; पंचरात्रादिक न्यास, अंगन्यास करावा. दूध, स्तुती, स्तोत्रांनी सूर्याची पूजा करावी; ब्राह्मण, भोजक यांना दक्षिणा द्यावी. सूर्यकृतू महापुण्यकर्म कधीही दक्षिणा विना करू नये; या विधीने भक्तांनी मूर्तीची प्रतिष्ठा करावी. ही मूर्ती नेहमी वृद्धी देणारी व सान्निध्याने राहणारी असते; सात जन्मांपर्यंत त्यांना रोग होत नाहीत. जे त्रिरात्र सूर्ययात्रा अधिवास करतात, ते गंध, माळा अर्पण करून सूर्यलोकात जातात. स्वतःचे किंवा दुसऱ्याचे असो, जो भक्तीने सूर्यप्रतिष्ठा पाहतो, तो स्वर्गात जातो. दहा अश्वमेध व शंभर वाजपेय यज्ञांचे फळ सूर्यप्रतिष्ठेत मिळते. जिथे सूर्य प्रतिष्ठित आहे, तिथे त्याची कीर्ती राहते तितका काळ, यदुकुळश्रेष्ठ, तो सूर्यलोकात पूजला जातो. प्रतिष्ठेचा मंत्र असा आहे: 'ध्रुव आकाश, ध्रुव पृथ्वी, ध्रुव हे विश्व; यजमानाच्या कल्याणासाठी तू ध्रुव हो.' विधिप्रमाणे भक्तीने सूर्यप्रतिष्ठा केल्यावर, प्रत्येक महिन्याला ऋतुफळ मिळते—यात शंका नाही. एक दिवस जरी सूर्याची पूजा केली, तरी जे फळ मिळते, ते शंभर यज्ञांनीही मिळत नाही. मोठे पाप केलेला जरी नंतर सूर्याची सेवा करतो, तरी तो निष्कलंक सूर्यलोकात जातो. विटांचे द्रवण किंवा मातीमिश्रण करू नये; देवगृह बांधणारा स्वर्गात तितका काळ पूजला जातो. तुटलेल्या, फुटलेल्या, जीर्ण मंदिराचे जी दुरुस्ती करतो, त्याला हजार यज्ञांनीही ते फळ मिळत नाही. वाळूतही जो अग्निगृह बांधतो, तो गोपतीचा प्रिय सखा होतो, गोपतीच्या श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतो. अशा प्रकारे, त्या देवांचा देव, सूर्य, सर्व भूतांचे आधार व उत्पत्ती कारण, त्याचे निवासस्थान करणारा मनुष्य भाग्यशाली होतो, आणि तो सूर्यलोकात शंभर कल्पे राहतो.
प्रतिष्ठापनविधिवर्णनम् नारद उवाच यः प्रासादं रचयति पुमान्देवतानां प्रयत्नात्तत्र प्रीत्या सपदि कुरुते स्थापनां भानुभक्तः । दिव्यान्भोगाँल्लभति च सदा कामतश्चाप्रमेयांस्तान्भुक्त्वासौ पुनरपि भवेच्चक्रवर्ती पृथिव्याम् । । १ ये मानवास्त्रिदशमूर्तिनिकेतनानि कुर्वन्ति साधुजनदृष्टिमनोहराणि । तेषां मृतेऽप्यपरमार्थमये शरीरे लोके परिभ्रमति कीर्तिमयं शरीरम् । । २ इति ते कथितमिदं देवपूज्यस्य सवितुः स्थापनमिवाधानम् । साधारणं विधानं शृणु देवानां प्रतिष्ठापने वीर । । ३ स्नातो भुक्तो वस्त्रालङ्कृतकुसुमैर्गन्धैः प्रतिमाया आस्तीर्णायां शय्यायां स्थापनं कुर्यात् । सुप्तायां तु स नृत्यगीतैर्जागरणैः सम्यगेवाधिवास्य दैवज्ञेन प्रतिदिष्टकाले संस्थापनं कुर्यात् । अभ्यर्च्य कुसुमगन्धानुलेपनैः शङ्खतूर्यनिर्घोषैः प्रादक्षिण्येन नयेदायतनस्य प्रयत्नेन कृत्वा बलिं प्रतिमामभ्यर्च्य ब्राह्मणांश्च साधून्दत्त्वा हिरण्यकलशं विधिना निक्षिपेत्पिंण्डिकामध्ये सुश्वभ्रे स्थापकदैवज्ञद्विजान्सम्यग्विशेषतोऽभ्यर्च्याकल्पान्तं भोगी भवतीह परत्र सुखी । ।४ विष्णोर्भागवता मताश्च सवितुः शम्भोः सभस्मद्विजा मातॄणामपि मातृमण्डलविदो विप्रा विदुर्ब्राह्मणाः । सर्वे यस्य विमुक्तशुक्लवसना बुद्धस्य रक्ताम्बरा ये यं देवमुपाश्रिताः सुविधिना तैस्तस्य कार्या क्रिया । । ५ सामान्यमिदं देवानामधिवासनं भवति मया कथितम् । क्रियमाणमिदं दृष्ट्वा देवानां प्रतिष्ठापनम् । । नरो भक्त्या इह कामानवाप्य स्वर्गभाजनं भवति । । ६ इदं ते कथितं राजन्प्रतिष्ठापनमादितः । यत्कृत्वा सवितुः स्नानं नरो याति मनोगतिम् । । ७ इत्थं कुर्यान्नरो भक्त्या सवितुः स्थापनं बुधः । कारयेत्पुरतो भक्तया सवितुः स्थापनं बुधः । । ८ इतिहासपुराणस्य श्रवणं पापनाशनम् । ताभ्यां हि श्रवणाद्वीर सान्निध्यं याति भास्करः । । ९ कृते त्वायतने तस्मिन्ये चान्ये चापि देवताः । तस्मात्कार्यं बुधैर्नित्यं धर्मश्रवणमादितः । । 1.137.१० वाचकं पूजयित्वा तु ब्राह्मणानुपपूज्य च । कारयेद्वाचनं वीर पुस्तकस्याग्रतो रवेः । । ११ सर्वस्वं स्थापके दद्याद्यत्किञ्जिद्गृहमागतम् । गोदानमथवा दद्यात्तस्य चित्तं प्रसादयेत् । । १२ इत्येष कथितो वीर प्रतिष्ठाकल्प आदितः । कृत्वा दृष्ट्वा च श्रुत्वा च यं नरोऽर्कमवाप्नुयात् । । १३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रतिष्ठापनविधिवर्णनम् नाम सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
नारद म्हणाले: जो कोणी देवतांचे मंदिर भक्तीने आणि प्रयत्नाने बांधतो, आणि सूर्यभक्त म्हणून लगेच प्रतिष्ठा करतो, त्याला नेहमी इच्छित दिव्य सुख मिळते, आणि ती उपभोगून तो पुन्हा पृथ्वीवर सम्राट म्हणून जन्म घेतो. जे लोक देवमूर्तींची सुंदर, सज्जनांच्या नजरेला आनंद देणारी मंदिरे बांधतात, त्यांचे शरीर जरी नष्ट झाले तरी, त्यांच्या कीर्तीचे शरीर या जगात फिरते. मी तुला सूर्याच्या प्रतिष्ठेचे आणि स्थापनेचे विधी सांगितले; आता सर्वसाधारण देवप्रतिष्ठेचे विधी ऐक. स्नान करून, जेवून, वस्त्र, फुले, सुगंध लावून, मूर्ती सजवलेल्या शय्येवर ठेवावी. ती शय्येवर झोपली असता, नृत्य, गीते, जागरण करून, ज्योतिषीने सांगितलेल्या वेळी प्रतिष्ठा करावी. फुले, सुगंध, लेप, शंख, वाद्य यांच्या गजरात, काळजीपूर्वक मंदिराची प्रदक्षिणा घालून, मूर्तीची पूजा करावी, ब्राह्मण व सज्जनांना सन्मान द्यावा, आणि विधिप्रमाणे सुवर्णकलश पिंडीच्या मध्यभागी, सुंदर खड्ड्यात ठेवावा; स्थापक, ज्योतिषी, ब्राह्मण यांना विशेष सन्मान द्यावा. त्यामुळे येथे कल्पांत सुख मिळते आणि परलोकातही सुख मिळते. विष्णूचे, भागवतांचे, सूर्याचे, शंभूचे, भस्मधारी द्विजांचे, मातृमंडळ जाणणारे, ज्ञानी ब्राह्मण—सर्वांनी आपल्या परंपरेनुसार, ज्या देवतेची उपासना करतात, त्या देवतेचे विधी करावेत. हे सर्वसाधारण देवाधिवासन मी सांगितले. हे देवप्रतिष्ठेचे विधी पाहून, भक्तीने जो मनुष्य करतो, त्याला येथे इच्छित फळ मिळते आणि तो स्वर्गाचा अधिकारी होतो. राजन, मी तुला प्रतिष्ठेचे सुरुवातीपासूनचे विधी सांगितले; सूर्यस्नान केल्याने मनासारखे फळ मिळते. बुद्धिमानाने भक्तीने सूर्यप्रतिष्ठा करावी. आपल्या समोर भक्तीने सूर्यप्रतिष्ठा करवावी. इतिहास, पुराणांचे श्रवण पाप नष्ट करते; त्याने, वीर, सूर्याचे सान्निध्य मिळते. त्या मंदिरात आणि इतर देवालयात, नेहमी धर्मश्रवण करावे. वाचकाचा सन्मान करून, ब्राह्मणांचे पूजन करून, वीर, सूर्याच्या समोर पुस्तकाचे वाचन करावे. स्थापकाला घरातील सर्व वस्तू द्याव्यात; किंवा गोडान करून त्याचे मन प्रसन्न करावे. वीर, प्रतिष्ठाकल्प मी सांगितला; जो हे करतो, पाहतो किंवा ऐकतो, तो सूर्यलोकात पोहोचतो.
ध्वजारोपणविधिवर्णनम् नारद उवाच हन्त ते कथयिष्यामि ध्वजारोपणमुत्तमम् । यदुक्तं ब्रह्मणा पूर्वमृषभाधिपते पुरः । । १ पुरा देवासुरे युद्धे यानि देवैर्जयेप्सुभिः । कृतान्युपरि चिह्नानि वाहनानि ध्वजानि तु । । २ लक्ष्मचिह्नध्वजं केतुरिति पर्यायनामभिः । कीर्तितः स च तस्येह प्रमाणं गदतः शृणु । । ३ ध्वजो वंशस्य कर्तव्यस्त्वविद्ध ऋजुरव्रणः । प्रासादव्यास तुल्यस्य ध्वजवंशप्रमाणतः । । ४ देवागारस्य ये प्रोक्ता मञ्जरीकलशादयः । अथ वा तत्प्रमाणस्तु ध्वजदण्डः प्रकीर्तितः । । ५ अन्तर्गृहस्य या वेदी सूत्रतः परिकल्पिता । तस्या व्यासो भवेद्वंशः प्रसादस्य यदूत्तम । । ६ अथ वा मूलसूत्रेण यो व्यासोऽन्तर्गृहस्य तु । प्रासादव्यास इति ते प्रोक्तश्चेह न संशयः । । ७ केतुर्भवेद्वरो वंशो न निम्नो न ऋजुस्तथा । पत्रं ध्वजे युगं चैव नलिकापुरुषस्तथा । । ८ चतुर्हस्ता भवन्त्येते प्रशस्ताः कृष्णनन्दन । अष्टहस्तप्रमाणस्तु विंशार्धस्य१ प्रमाणतः । । ९ सामान्यो ध्वजदण्डस्तु सर्वसाधारणो मतः । दण्डपाणिध्वजो यस्तु स्मृतः षोडशहस्तवान् । । 1.138.१० विंशद्धस्तात्परो दण्डो न कार्यः सर्वथा रवेः । युग्महस्तस्तु कर्तव्यो ध्वजदण्डो मनीषिभिः । । ११ चतुरङ्गुलविस्तीर्णः सुवृत्तो द्व्यङ्गुलोपरि । नातिसूक्ष्मो न च स्थूलो न कार्यो नतपर्वकः । । १२ समपर्वातु कर्तव्यः सुदृढः सूक्ष्म एव हि । वक्रः पुत्रविनाशाय सव्रणोऽर्थविनाशनः । । १३ रोगदो युग्महस्तस्तु भिन्नो दुःखमनन्तकम् । करोति हानि धर्मस्य हीनो यस्तु प्रमाणतः । । १४ वैषम्यमसमपर्वा दद्यात्कृच्छ्रमधोन्नतः । जयो जयन्तो जैत्रेयः४ शत्रुहन्ता जयावहः । । १५ नन्दोपनन्दनौ चैवेन्द्रोपेन्द्रौ गदितौ तथा । दशैते कीर्तिता भेदा ध्वजस्यानन्दसम्मिताः । । १६ द्विजहस्तस्तु जयो दण्डो जयन्तो द्विगुणो मतः । द्वादशहस्तस्तु जैत्रेयः शत्रुहन्ता कलान्वितः । । १७ जयावहस्तु विंशार्धो नन्द आदित्यसन्निभः । चतुर्दशोपनन्दस्तु इन्द्रः षोडश उच्यते । । १८ उपेन्द्रोऽष्टादशः५ प्रोक्तस्तथेन्द्रो विंशतिः स्मृतः । भिन्नो वक्रोऽसाधितश्च न कार्यो दण्ड एव हि । । १९ मूलमन्त्रेण कर्तव्यो व्यासतोऽन्तर्गृहस्य तु । ध्वजदण्डो महाबाहो अथ वा वास्तुमानतः । । 1.138.२० मञ्जरीमानतो वापि तदर्धेनाथवा विभो । पताका वै शुभा कार्या ध्वजवंशावलम्बिनी । । २१ देवागारस्य शिखरात्त्रिभागपरिमार्जनी । सा प्रोक्ता दशधा वीर मानतोमानतस्तथा । । २२ अङ्कुरः पल्लवश्चैव स्कन्धः शाखा तथैव च । पताका कदली वीर केतुर्लक्ष्म जयस्तथा । । २३ ध्वजश्च दशमः प्रोक्तः सर्वदेवमयोव्ययः । अङ्कुरो द्वयंगुलः प्रोक्तः पल्लवश्चतुरङ्गुलः । । २४ स्कन्धः षडङ्गुलः प्रोक्तः शाखा चाष्टाङ्गुलो मता । एकादशपताका तु कदली च चतुर्दश । । २५ केतुस्तु षोडशः प्रोक्तो लक्ष्माष्टादशमुच्यते । जया विंशति वै प्रोक्ता एतावत्त्वङ्गुलानि तु । । २६ देवागारस्य कुम्भस्य प्रसन्ना सा प्रमार्जनी । अङ्कुरेति पताका सा विज्ञेया यदुनन्दन । । २७ पल्लवेति द्वितीयस्य मार्जनी परिकीर्तिता । त्रिभागमार्जनीस्कन्धः शाखा वै पञ्चमस्य तु । । २८ षष्ठस्योक्ता पताका तु कदली सप्तमस्य तु । अष्टमस्य तथा केतुर्लक्ष्म च नवमस्य तु । । २९ ततस्तु दशमः प्रोक्तो जयन्तो यदुनन्दन । वृषस्थानावमार्गी तु ध्वजस्तु परिकीर्तितः । । 1.138.३० गजो मेषोऽथ महिषः कबन्धस्तु वृषस्तथा । हरिणोऽथ नरश्चैव नरश्च नरसत्तम । । ३१ स्थानान्येतानि भूयोऽथ१ प्रयुक्तस्य ध्वजस्य तु । दिशभागे तु पूर्वात्तु क्रमेण परिकल्पयेत् । । ३२ एवं दशविधा प्रोक्ता पताका तत्त्वदर्शिभिः । कर्तव्या सा यथापूर्वं तच्छृणु त्वं नराधिप । । ३३ शुक्लवस्त्रमयी चित्रा सघण्टा सुमनोहरा । नानाचामरसम्पन्ना किङ्किणीजालमण्डिता । । ३४ ध्वजाग्रे चैव कर्तव्यो देवतालिङ्गसूचकः । काञ्चनो वाथ रौप्यो वा मणिरत्नमयोऽपि वा । । ३५ रङ्गकैर्लिख्यते वापि तद्वाहनसमाकृतिः । ध्वजदण्डोऽत्र विन्यस्तः कर्तव्यो यदुनन्दन । । ३६ गरुत्मात्मांस्तु ध्वजो विष्णोरीश्वरस्य ध्वजो वृषः । ब्रह्मणः पङ्कजं कार्यं रवेर्धर्मः स्मृतो ध्वजः । । ३७ हंसो१ जलाधिपस्योक्तः सोमस्य तु नरो ध्वजः । बलदेवस्य कालस्तु कामस्य मकरध्वजः । । ३८ सिंहो ध्वजस्तु दुर्गायाः कीर्तितो यदुनन्दन । गोधा चापि उमादेव्या रैवतस्य हयः स्मृतः । । ३९ कच्छपो वरुणस्योक्तो वातस्य हरिणो मतः । पावकस्य तथा मेष आखुर्गणपतेर्मतः । । 1.138.४० ब्रह्मर्षीणां [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुशः] प्रोक्त इत्येषा ध्वज कल्पना । यस्य यद्वाहनं प्रोक्तं तत्तस्य ध्वज उच्यते । । ४१ विष्णोर्ध्वजे तु सौवर्णं दण्डं कुर्याद्विचक्षणः । पताका चापि पीता स्याद्गरुडस्य समीपगा । । ४२ ईश्वरस्य ध्वजे दण्डो राजतो यदुनन्दनः । पताका चापि शुक्ला स्याद्वृषभस्य समीपगा । । ४३ पितामहध्वजे दण्डः स्मृतस्ताम्रमयो बुधैः । पद्मवर्णा पताका स्यात्पङ्कजस्य समीपगा । । ४४ आदित्यस्य च सौवर्णो ध्वजे दण्डः प्रकीर्तितः । पञ्चवर्णा पताका स्याद्धर्मस्याधोगता नृप । । ४५ किङ्किणीजालसम्पन्ना नानबुद्बुदसन्निभा । पुष्पमालोपसम्पन्ना नानावादिभिरावृता । । ४६ दण्ड इन्द्रध्वजस्योक्तः काञ्चनो यदुनन्दन । पताका बहुवर्णा स्यात्कुञ्जरस्य समीपगा । । ४७ आयसश्चापि दण्डोक्तो यमचिह्नं विचक्षणैः । पताका वर्णतः कृष्णा महिषस्य समीपगा । । ४८ जलाधिपध्वजो दण्डो राजतः परिकीर्तितः । पताका सर्वतः श्वेता विचित्रा सा च कथ्यते । । ४९ ध्वजे चापि कुबेरस्य दण्डो मणिमयः स्मृतः । पताका चापि रक्ता स्यान्नरपादसमीपगा । । 1.138.५० बलदेवध्वजे दण्डो राजतो यदुनन्दन । पताका वर्णतः शुक्ला तालस्याधोगता स्मृता । । ५१ कामध्वजे त्रिलोहः स्याद्दण्डो यदुकुलोद्वह । पताका रोहिणी तत्र मकरस्य समीपगा । । ५२ मायूरं कार्त्तिकेयस्य चिह्नं लोकेषु गीयते । त्रिलोहदण्डमारूढं बहुरत्नविभूषितम् । । ५३ बहुवर्णकचित्रा तु पताका कथिता बुधैः । हस्तिदन्तभवं दण्डं कुर्याद्गणपतेर्नृप । । ५४ ताम्रदण्डं समारुढं संशुद्धं सम्प्रतिष्ठितम् । शुक्ला पताका कर्तव्या सुप्रमाणा महीपते । । ५५ मातॄणां चापि कर्तव्यो नैकरूपो ध्वजो बुधैः । पताकाभिरनेकाभिबर्हुरत्नाभिरन्वितः । । ५६ रेवतस्यापि कर्तव्यो ध्वजो वाजी नराधिप । रक्ता पताका तत्रापि कर्तव्या यदुनन्दन । । ५७ चामुण्डामन्दिरे कार्यः शिरोमालाकुलो ध्वजः । नीला पताका कर्तव्या दण्डो लोहमयस्तथा । । ५८ रीतीमयश्च मातॄणां रेवतस्य च कारयेत् । गौर्या ध्वजस्ताम्रमयः पताका गोपसन्निभा । । ५९ स्वर्णदण्डस्तु वीरस्य ध्वजो मेषसमन्वितः । पताका बहुरत्नाढ्ये१ कर्तव्या यदुनन्दन । । 1.138.६० अश्मसारमयो दण्डो ध्वजो वातस्य उच्यते । पताका कृष्णवर्णा तु हरिणस्य समीपगा । । ६१ भगवत्या ध्वजो दण्डः सर्वरत्नमयः स्मृतः । पताका तु त्रिवर्णा स्यात्सिंहस्याधोगता नृप । । ६२ एवंविधमिमं कृत्वा ध्वजं लक्षणलक्षितम् । अधिवास्य ततो राजंस्तत आरोपयेद्बुधः । । ६३ ततः सर्वौषधीभिश्च स्नापयित्वा प्रयत्नतः । समालभ्य च बध्नीयान्मध्ये प्रतिसरान्नृप । । ६४ कल्पयित्वा शुभां वेदिं कलशैरुपशोभिताम् । तस्यां वेद्यां समारोप्य तां रात्रिमधिवासयेत् । । ६५ नानाकुसुमचित्रां च स्रजं तस्यानुलम्बयेत् । समभ्यर्च्य प्रयत्नेन धूपमस्य निवेदयेत् । । ६६ बलिकर्म ततः कृत्वा कृशरापूपकादिभिः । पलालपूपिकाभिश्च दधिपायससूपकैः
नारद म्हणाले: आता मी तुला उत्तम ध्वजारोहण विधी सांगतो, जो पूर्वी ब्रह्मदेवाने वृषभाधिपतीसमोर सांगितला होता. पूर्वी, देव-दानव युद्धात, विजयासाठी देवांनी वेगवेगळ्या चिन्हांचे, वाहनांचे आणि ध्वजांचे निर्माण केले. चिन्ह असलेला ध्वज 'केतु' या नावाने ओळखला जातो; त्याची योग्य मापे मी सांगतो, ऐक. ध्वजाचा दांडा सरळ, भोक नसलेला, डाग नसलेला असावा, आणि त्याची लांबी मंदिराच्या रुंदीइतकी असावी. मंदिराच्या शिखराच्या किंवा मंजिरीच्या मापाएवढा ध्वजदांडा असावा. मंदिराच्या आतल्या वेदीचे माप जितके, तितका दांडा असावा. किंवा मुख्य दोऱ्याने मोजलेली आतली रुंदी, तीच मंदिराची रुंदी मानावी. उत्तम ध्वजाचा दांडा ना खाली वाकलेला, ना वाकडा असावा. ध्वज, युग, नळी, आणि ध्वजावरची मूर्ती—हे चार भाग असावेत. आठ हात माप सर्वसाधारण आहे; 'दंडपाणी' ध्वज सोळा हाताचा असावा. सूर्यध्वजाचा दांडा वीस हातांपेक्षा मोठा कधीच करू नये. युगमधला दांडा चार बोट रुंद, गोल, दोन बोटांपेक्षा जाड, ना फार पातळ, ना फार जाड, सांध्यावर वाकडा नसावा. सांधे सम, मजबूत, पातळ असावेत. वाकडा दांडा मुलांचा नाश करतो; जखमी दांडा संपत्तीचा नाश करतो. युगाचा दांडा रोग देतो; तुटलेला दांडा अनंत दुःख देतो. मापात कमी दांडा धर्माचा नाश करतो. असमान सांधे, मधे उंचावलेला दांडा कष्ट देतो. ध्वजाचे दहा प्रकार: जय, जयंत, जैत्रेय, शत्रुहंता, जयावह, नंद, उपनंद, इंद्र, उपेंद्र—हे सर्व आनंददायक मानले जातात. जय दांडा दोन हात, जयंत दुप्पट, जैत्रेय बारा हात, शत्रुहंता कलायुक्त, जयावह वीस हात, नंद सूर्यासारखा, उपनंद चौदा, इंद्र सोळा, उपेंद्र अठरा, इंद्र वीस हाताचा. तुटलेला, वाकडा, अपूर्ण दांडा कधी करू नये. मूलमंत्राने, मंदिराच्या रुंदीप्रमाणे किंवा वास्तुमानाप्रमाणे, किंवा मंजिरीच्या अर्ध्या मापाने दांडा करावा. शुभ पताका ध्वजदांडावर लावावी. मंदिराच्या शिखरापासून एक तृतीयांश लांबीची असावी. ध्वजाचे दहा भाग: अंकुर, पल्लव, स्कंध, शाखा, पताका, कदली, केतु, लक्ष्मा, जया, आणि ध्वज—हे सर्व देवमय व अविनाशी आहेत. अंकुर दोन बोट, पल्लव चार, स्कंध सहा, शाखा आठ, पताका अकरा, कदली चौदा, केतु सोळा, लक्ष्मा अठरा, जया वीस बोटांची. मंदिराच्या कळसाची शुभ पताका 'अंकुर' म्हणून ओळखली जाते. पल्लव दुसरा, स्कंध तिसरा, शाखा पाचवा, पताका सहावा, कदली सातवा, केतु आठवा, लक्ष्मा नववा, जया दहावा. ध्वजाच्या स्थानासाठी: वृषभ, हत्ती, मेंढा, महिष, कबंध, हरिण, मनुष्य—हे स्थान आहेत. पूर्वेकडून क्रमाने लावावेत. अशा दहा प्रकारच्या पताका ज्ञानी सांगतात; त्या सांगितलेल्या क्रमाने कराव्यात. पांढऱ्या वस्त्राची, रंगीबेरंगी, घंटांनी, सुंदर, विविध चामरांनी, किंकिणीच्या माळांनी सजवलेली असावी. ध्वजाच्या टोकाला देवतेचे चिन्ह—सोन्याचे, चांदीचे, रत्नमय किंवा रंगवलेले, किंवा वाहनाची आकृती—लावावी. ध्वजदांडा तिथे रोवावा. विष्णूचा गरुडध्वज, शंकराचा वृषध्वज, ब्रह्माचा कमल, सूर्याचा धर्मध्वज. जलाधिपतीचा हंस, सोमाचा मनुष्य, बलरामाचा हल, कामाचा मकरध्वज. दुर्गेचा सिंहध्वज, उमादेवीचा गोधा, रेवताचा घोडा. वरुणाचा कासव, वायूचा हरिण, अग्नीचा मेंढा, गणपतीचा उंदीर. ब्रह्मर्षींचा कुशध्वज. प्रत्येक देवतेच्या वाहनाचेच तिचे ध्वज मानावे. विष्णूच्या ध्वजाचा दांडा सुवर्णाचा, पताका पिवळी, गरुडाजवळ असावी. शंकराच्या ध्वजाचा दांडा चांदीचा, पताका पांढरी, वृषाजवळ असावी. ब्रह्माच्या ध्वजाचा दांडा तांब्याचा, पताका कमलवर्णाची. सूर्याच्या ध्वजाचा दांडा सुवर्णाचा, पताका पंचवर्णी, धर्म खाली असावा. किंकिणीच्या माळांनी, फुलांच्या माळांनी, विविध वाद्यांनी वेढलेली असावी. इंद्राच्या ध्वजाचा दांडा सोन्याचा, पताका रंगीबेरंगी, हत्तीच्या जवळ. यमाचा दांडा लोखंडाचा, चिन्ह यमाचे, पताका काळी, महिषाजवळ. वरुणाचा दांडा चांदीचा, पताका पूर्णपणे पांढरी व रंगीबेरंगी. कुबेराचा दांडा रत्नमय, पताका लाल, मानवपादाजवळ. बलरामाचा दांडा चांदीचा, पताका पांढरी, ताडाच्या पानासारखी. कामध्वजाचा दांडा त्रिलोही, पताका रोहिणी, मकराजवळ. कार्तिकेयाचे चिन्ह मोर, दांडा त्रिलोही, रत्नांनी सजवलेला. पताका रंगीबेरंगी. गणपतीचा दांडा हस्तिदंती, पताका पांढरी. मातृका आणि रेवतासाठी विविध रूपांचे ध्वज, अनेक पताका, रत्नांनी युक्त. रेवताचा घोडाध्वज, पताका लाल. चामुंडा मंदिरात शिरोमाळेने सजलेला ध्वज, पताका निळी, दांडा लोखंडाचा. मातृका व रेवतासाठी रीतिमय दांडा; गौरीसाठी तांब्याचा दांडा, पताका गवळणीसारखी. वीराचा दांडा सुवर्णाचा, मेंढ्याचा ध्वज, पताका रत्नांनी युक्त. वायूसाठी दांडा दगडाचा, पताका काळी, हरिणाजवळ. भगवतीसाठी सर्व रत्नांचा दांडा, पताका त्रिवर्णी, सिंहासारखी खाली. अशा शुभ चिन्हांनी युक्त ध्वज तयार करून, अधिवास करून, नंतर तो उभारावा. मग सर्व औषधींनी स्नान करून, सुगंध लावून, मध्ये रक्षा बांधावी. शुभ वेदी कलशांनी सजवून, त्यावर ध्वज ठेवून, ती रात्रभर अधिवास करावा. विविध फुलांच्या माळा लावाव्यात; काळजीपूर्वक पूजा करून, धूप अर्पण करावा. मग कृशर, पुपक, इत्यादी नैवेद्य, पाला, पुपिका, दही, दूध, सूप यांनी बलिकर्म करावे.
६७ उद्दिश्य लोकपालेभ्यो बलिं दद्याच्च वायसैः । ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्याथ कृत्वा पुण्याहमङ्गलम् । । ६८ वादित्रकृतनिर्घोषं जलं संस्कारसंयुतम् । नानाबुद्बुदसपन्नं वेष्टितं नववाससा । । ६९ शुभे लग्ने दिने ऋक्षे ध्वजं चारोपयेद्बुधः । विन्यस्य स्वर्णकलशं श्वभ्रराजं ध्वजस्य तु । । 1.138.७० एवमारोपयेद्यस्तु ध्वजं देवालयोपरि । स श्रिया वर्धते नित्यं प्राप्नोति परमां गतिम् । । ७१ असुरा वासमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये । तस्माद्देवालयं प्राज्ञो ध्वजहीनं न कारयेत् । । ७२ मन्त्रश्च स्थापने प्रोक्तो विधानज्ञैर्ध्वजस्य तु । एह्येहि भगवन्देव देववाहन वै खग । । ७३ श्रीकरः श्रीनिवासश्च जय जैत्रोपशोभित । व्योमरूप महारूप धर्मात्मंस्त्वं च वै गतेः । । ७४ सान्निध्यं कुरु दण्डेऽस्मिन्साक्षी च ध्रुवतां व्रज । कुरु वृद्धिं सदा कर्तुः प्रासादस्यार्कवल्लभ । । ७५ ॐ एह्येहि भगवन्नीश्वरविनिर्मित उपरिचरवायुमार्गानुसारिञ्छ्रीनिवास रिपुध्वंस यक्षनिलय सर्वदेवप्रियं कुरु सान्निध्यं शान्ति स्वस्त्ययनं च मेभयं सर्वविघ्ना व्यपसरन्तु । । ७६ मन्त्रेणानेन राजेन्द्र श्वभ्रे दण्डे निवेशयेत् । पताकां पूर्वमन्त्रेण स्थित्या पूर्वमुखो नृप । । ७७ क्षिपेदूर्ध्वमथाकाशं प्रासादशिखराद्विभोः । यजमानस्ततः पश्येत्पताकां यदुनन्दन । । ७८ प्रासादपुरतो वापि पताकां पातयेद्यदि । इन्द्रलोकं तदा कर्ता विशेद्वै यदुनन्दन । । ७९ आग्नेय्यामग्निलोकं तु याम्यां यमसदो भजेत् । नैऋत्यां नैऋतं लोकं वारुण्यः वारुणं व्रजेत् । । 1.138.८० यस्य देवस्य यद्वेश्म कृतं यदुकुलोद्वह । तस्य लोकमवाप्नोति वृषस्थानगतो यदि । । ८१ वायव्ये वायुमाप्नोति सौम्यायां सोममाप्नुयात् । ऐशान्यामीशमाप्नोति कर्ता वै देववेश्मनः । । ८२ य एवं कारयेद्भक्त्या ध्वजस्यारोपणं रवेः । स हि भुक्त्वा परान्भोगान्सूर्यलोके महीयते । । ८३ तेजसाम्बुजसंकाशः कान्त्या चाम्बुजसन्निभः । द्विजातितुल्यः प्रभया विक्रमेण च गोपतेः । । ८४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने ध्वजारोपणविधिवर्णनं नामाष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
दिशांच्या रक्षणासाठी, प्रथम दिशा-पालांना आणि नंतर कावळ्यांना नैवेद्य द्यावा. मग ब्राह्मणांकडून मंगलाशीर्वाद घ्यावेत, पुण्यकार्ये करावीत. वाद्यांचा गजर, विधिपूर्वक शुद्ध केलेले पाणी, त्यात रंगीबेरंगी फुग्यांसारख्या बुडबुड्यांनी सजवलेले, आणि नवीन वस्त्रात गुंडाळलेले असे सर्व तयार करावे. शुभ मुहूर्तावर, चांगल्या दिवशी व नक्षत्रात, ज्ञानी व्यक्तीने ध्वज उभारावा. ध्वजाच्या पायाजवळ सोन्याचा कलश ठेवावा. जो कोणी अशा प्रकारे देवळावर ध्वज उभारतो, त्याला नेहमीच संपत्ती मिळते आणि तो उच्चतम स्थानाला पोहोचतो. ध्वज नसलेल्या देवळात असुर राहायला इच्छितात; म्हणून, शहाण्या माणसाने कधीही ध्वजाशिवाय देऊळ ठेवू नये. ध्वज स्थापनेसाठी मंत्र असा आहे: 'या या भगवंत, देवांचे वाहन, पक्षीराज, श्रीसंपन्न, विजयाने शोभलेला, आकाशासारखा, महान रूपाचा, धर्मात्मा, तूच मार्ग आहेस. या काठीवर तुझं सान्निध्य कर, साक्षी राहा, स्थिरता दे. नेहमीच कर्त्याला आणि देवळाला वाढ दे, सूर्याच्या प्रियतेने.' 'ॐ या या भगवंत, ईश्वरनिर्मित, वरच्या वाऱ्याच्या मार्गाने येणारा, श्रीसंपन्न, शत्रूंचा नाश करणारा, यक्षांचे निवासस्थान, सर्व देवांना प्रिय, सान्निध्य दे, शांती, मंगल, भय दूर कर, सर्व विघ्ने दूर होऊ दे.' या मंत्राने काठी ध्वजपायात रोवावी. ध्वज पूर्वेकडे तोंड करून, पूर्वीच्या मंत्राने बांधावा. मग तो देवळाच्या शिखरावरून वर उचलावा. यजमानाने तो ध्वज पाहावा. जर ध्वज देवळासमोर पडला, तर कर्त्याला इंद्रलोक मिळतो. आग्नेय दिशेला अग्निलोक, दक्षिणेला यमाचे स्थान, नैऋत्येला नैऋतलोक, पश्चिमेला वरुणलोक मिळतो. ज्या देवतेचे देऊळ आहे, आणि जर ध्वज वृषभाच्या स्थानावर ठेवला, तर त्या देवतेचे लोक मिळते. वायव्येला वायुलोक, उत्तरेला सोमलोक, ईशान्येला ईश्वरलोक मिळतो. जो भक्तीने सूर्यध्वज उभारतो, तो उत्तम सुख उपभोगून सूर्यलोकात सन्मान मिळवतो. तेजाने कमळासारखा, कांतीने कमळासारखा, द्विजासारखा तेजस्वी, आणि गोपालासारखा पराक्रमी होतो. अशा प्रकारे 'ध्वजारोहण विधीचे वर्णन' या अध्यायाचा समारोप झाला.
भोजकानयनवर्णनम् साम्ब उवाच त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं रूपमेतत्पुरातनम् । प्रत्यक्षदर्शनं चापि भास्करस्य महात्मनः । । १ सर्वमेतत्तु सम्प्राप्य पुनश्चिन्ताकुलं मनः । देवस्य परिचर्यायाः पालनं कः करिष्यति । । २ गुणयुक्तं द्विजं किञ्चित्समर्थं परिपालने । ममैवानुग्रहाद्ब्रह्मन्द्विजं व्याख्यातुमर्हसि । । ३ एवमुक्तस्तु साम्बेन नारदः प्रत्युवाच तम् । न द्विजाः परिगृह्णन्ति देवस्य स्वीकृतं धनम् । । ४ विद्यते हि धनं ह्यत्र गुणश्चायं प्रतिग्रहः । देवचर्यागतैर्द्रव्यैः क्रिया ब्राह्मी न विद्यते । । ५ अवज्ञया च कुर्वन्ति ये क्रियां लोभमोहिताः । अपाङ्क्तेया भवन्तीह ते वै देवलका द्विजाः । । ६ देवस्वं ब्राह्मणत्वं च यो लोभादुपजीवति । स पापात्मा नरो लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । । ततो न ब्राह्मणः कश्चिद्देवचर्यां करिष्यति । । ७ विधिज्ञं ज्ञानवन्तं च परिचर्याक्षमं तथा । देव एव तमाख्यातुं तस्मात्तं शरणं व्रज । । ८ अथवा यदुशार्दूल उग्रसेनपुरोहितम् । गत्वा१ गौरमुखं पृच्छ स ते कामं विधास्यति । । ९ नारदेनैवमुक्तस्तु साम्बो जाम्बवतीसुतः । सुखासीनं गृहे वीर उग्रसेनपुरोहितम् । । 1.139.१० कृतपूर्वाह्णिकं वीर विप्रं गौरमुखं नृप । विनयेनोपसङ्गम्य साम्बो वाक्यमथाब्रवीत् । । ११ मया भानोः प्रसादेन कारितं विपुलं गृहम् । सपत्नीकं ससैन्यं च पृथिव्यां सारवत्स्थितम् । । १२ सर्वं तस्मिन्मया दत्तं कृतं मूर्तेश्च मण्डलम् । तस्मादिष्ट्वा विशिष्टेभ्यो देयं दानं मनोगतम् । । १३ तत्सर्वं मम सम्प्रीत्या गृहाण त्वं महामुने । साम्बवाक्यमिदं श्रुत्वा प्रत्युवाच महामुनिः । । १४ गौरमुख उवाच ब्रवीम्यहमशेषेण यथावदनुपूर्वशः । अहं विप्रो भवान्राजा स च देवपरिग्रहः । । अपरस्परमेवं तु ग्रहणं मे विरुध्यते । । १५ ब्रह्मविद्याप्रणीतानि स्वकर्माणि द्विजातयः । कुर्वाणा न प्रहीयन्ते अन्यथा भिन्नवृत्तयः । । १६ क्षान्तिरध्यापनं२ जापः सत्यं च यदुनन्दन । एतानि विप्रकर्माणि न देवार्थपरिग्रहः
सांब म्हणाला, 'तुमच्या कृपेने मला हे प्राचीन रूप मिळाले आणि सूर्यदेवाचे प्रत्यक्ष दर्शनही झाले. हे सर्व मिळूनही आता मनात विचार येतो—देवतांची सेवा आणि देखभाल कोण करणार? गुणी, समर्थ असा ब्राह्मण कोण आहे, हे कृपया सांगावे.' सांबने असे विचारल्यावर नारद म्हणाले, 'ब्राह्मण देवतेसाठी दिलेले धन स्वीकारत नाहीत. इथे धन आहे, पण ते स्वीकारणे योग्य नाही; देवसेवेच्या वस्तूंनी केलेली कर्मे ब्राह्मणांची मानली जात नाहीत. जे लोभ व मोहामुळे अशा वस्तूंनी कर्म करतात, त्यांना 'देवलक' म्हणतात आणि ते पंक्तीत बसण्यास अपात्र ठरतात. जो लोभापोटी देवतेचे किंवा ब्राह्मणत्वाचे धन उपभोगतो, तो या जगात पापी ठरतो, गिधाडाच्या उरलेल्या अन्नावर जगणाऱ्यासारखा. म्हणून, ब्राह्मणाने देवसेवा करू नये. जो विधी जाणतो, ज्ञानी आहे आणि सेवा करू शकतो, त्याला देवतेनेच नेमावे; म्हणून त्याच्याकडे जा. किंवा, यदुकुळातील श्रेष्ठ, उग्रसेनाचा पुरोहित गौरमुख याच्याकडे जा; तो तुझे मनोकामना पूर्ण करील.' नारदांनी असे सांगितल्यावर सांब, जांबवतीचा पुत्र, गौरमुख ब्राह्मणाकडे गेला. त्याने सकाळची पूजा उरकलेली असताना, आदराने त्याच्याजवळ जाऊन म्हणाला, 'सूर्यदेवाच्या कृपेने मी मोठे घर बांधले, पत्नी व सैन्यासह पृथ्वीवर स्थिर केले. सर्व काही तिथे दिले, मूर्तीची स्थापना केली; आता योग्य लोकांना दान द्यायचे आहे. कृपया हे सर्व प्रेमाने स्वीकारा.' सांबचे हे शब्द ऐकून गौरमुख म्हणाला, 'मी ब्राह्मण आहे, तू राजा आहेस, आणि ते देवतेचे धन आहे; असे परस्पर स्वीकारणे मला योग्य वाटत नाही. ब्राह्मणांनी ब्रह्मविद्येने ठरवलेली आपली कर्मे सोडू नयेत; अन्यथा त्यांचे आचार बिघडतात. क्षमा, अध्यापन, जप आणि सत्य—हेच ब्राह्मणांचे कर्तव्य आहे, देवतेसाठीचे दान स्वीकारणे नव्हे.'