प्रथमं यद्भवेद्द्वारं धर्मार्थाभ्यां समाश्रितम्
पहिलं द्वार, जे धर्म आणि अर्थ यावर आधारलेलं आहे, स्थापन केलं जातं.
द्वितीयायां तु कक्षायामप्रधृष्टौ व्यवस्थितौ
दुसऱ्या आवारात दोन अजिंक्य व्यक्ती उभे आहेत.
वर्णस्य शबलत्वाच्च यमः कल्माष उच्यते
त्याच्या रंगातील विविधतेमुळे यमाला 'कल्माष' असे म्हटले जाते.
स्थितो दक्षिणत तस्य दंडहस्तसमन्वितः
तो त्याच्या उजव्या बाजूला, हातात दंड घेऊन उभा आहे.
कुबेरो धनदो ज्ञेयो हस्तिरूपो विनायकः कुबेरः कुशरीरत्वात्स नाम्ना धनदः स्मृतः
कुबेर, जो धन देणारा म्हणून ओळखला जातो, तो हत्तीच्या मुखाचा विनायक आहे; कुबेराला त्याच्या कुबड्या शरीरामुळे 'धनद' हे नाव मिळाले आहे.
नायकः सर्वसत्त्वानां तेन नायक उच्यते
तो सर्व सत्त्वांचा प्रमुख आहे, म्हणून त्याला 'नायक' असे म्हणतात.
रैवतश्चैव दिंडिश्च तौ रवेः पूर्वतः स्थितौ 1.124.
रैवत आणि डिंडी हे दोघेही सूर्याच्या पूर्वेकडे उभे आहेत.
प्लुतं गच्छत्यसौ यस्मात्सर्वलोकनमस्कृतः
तो वेगाने जातो म्हणून सर्व लोक त्याचा सन्मान करतात.
डीङ्गतावस्य वै धातोर्दिंडिशब्दो निपात्यते
धातूच्या 'डिंगती' या अवस्थेसाठी 'डिंडी' हा शब्द वापरला जातो.
इत्येते प्रवराः प्रोक्ता धात्वर्था नैगमैः शुभैः
हे असे श्रेष्ठ धातूचे अर्थ शुभ वेदज्ञांनी सांगितले आहेत.
अश्विनौ तौ ततो ज्ञेयौ दंडनायकपिंगलौ
म्हणून त्या दोघा अश्विनांना दंडनायक आणि पिंगळा असे समजावे.
रेवतश्चैव दिंडिश्च इत्येते प्रवरा मया
रेवतः आणि डिंडी—हे श्रेष्ठ पुरुष मी सांगितले आहेत.
इत्येभिर्नामभिस्त्वन्ये दानवानां जिघांसया
या नावांनी, दानवांचा नाश करण्याच्या इच्छेने, इतरांनीही,
सरूपाश्चान्यरूपाश्च विरूपाः कामरूपिणः
समान रूप असलेले, वेगळ्या रूपातील, विकृत आणि इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारे असे सर्व,
धातुर्दिविति वै प्रोक्तो क्रीडायां स तु उच्यते
'दिव्' या धातूचा अर्थ खेळ असा सांगितला आहे.
ऋचो यजूंषि सामानि यान्युक्तानीह वै मया
ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद—हे मी येथे सांगितले आहेत.
ते श्रुत्वाराध्य देवेशं संसिद्धा दिवि संस्थिताः ।। 1.124.
ते ऐकून आणि देवाधिदेवाची पूजा करून, ते सर्व सिद्धी प्राप्त करून स्वर्गात वास करतात.
इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे ब्रह्मर्षिसंवादे प्रवरवर्णनं नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीभविष्य महापुराणातील ब्राह्म पर्वात, सप्तमी कल्पात, ब्रह्मर्षी संवादात 'श्रेष्ठांचे वर्णन' नावाचा एकशे चोवीसावा अध्याय पूर्ण झाला.
तदुच्यते किमात्मा च कथंभूतश्च कथ्यताम्
आता विचारले जाते—आत्मा म्हणजे काय आणि तो कसा आहे, ते सांगावे.
यदात्मकं हि यत्प्रोक्तं यथा वसंति देवताः
ज्याला आत्म्याचे स्वरूप म्हटले जाते आणि ज्या प्रकारे देवता वास करतात,
पुरस्ताच्च चतुःशृंगं तद्व्योमायतनं रवेः
समोरच, सूर्याचे आकाशातील चार शिखर असलेले निवासस्थान आहे,
गैरिकार्णवसंभूतं यदंतर्गर्भमाश्रितम्
ते लाल समुद्रातून उत्पन्न झालेले असून, त्याच्या अंतरात्म्यात सामावलेले आहे.
वरुणस्य यथा पाशो हुङ्कारो वेधसो यथा
जसे वरुणाचा पाश आणि विधात्याचा 'हूं' असा शब्द,
इन्द्रस्य च यथा वज्रं तथा व्योम रवेः स्मृतम्
आणि जसा इंद्राचा वज्र, तसाच सूर्याचे आकाश मानले जाते.
हरश्च वर्षशुद्धश्च त्र्यंबकश्चापराजितः ईश्वरो भुवनश्चैते रुद्रा एकादश स्मृताः
हर, वर्षशुद्ध, त्र्यंबक, अपराजित, ईश्वर आणि भुवन—हे एकूण अकरा रुद्र म्हणून ओळखले जातात.
आदित्यानां च नामानि विष्णोश्चक्रस्य दीयताम्
आता आदित्यांची नावे आणि विष्णूच्या चक्राची माहिती सांगावी.
विवस्वान्त्सविता चैव पूषा त्वष्टा तथैव च
विवस्वान, सविता, पूषा आणि त्वष्टा हे सर्व तूच आहेस.
पारावतास्तथा चान्ये ते ह्यासंस्तुषितैः सह । । १४ साध्यान्देवान्प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोध मे । मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो नारायणस्तथा । । १५ वृत्तिलम्बो मनुश्चैव समो४ धर्मश्च वीर्यवान् । वित्तस्वामी प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः । । १६ एते यज्ञभुजो देवाः सर्वलोकेषु पूजिताः । आदित्यामेव ते धीर कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । । १७ विश्वे च वसवः साध्या विज्ञेया धर्मसूनवः । एवं धर्मसुतः सोमस्तृतीयो वसुरिष्यते । । १८ धर्मोऽपि ब्रह्मणः पुत्रः पुराणे निश्चयं गतः । अथ चेन्द्रान्वसूंश्चैव नामभिश्च निबोध मे । । १९ स्वायम्भुवो मनुः पूर्वः ततः स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । । 1.125.२० इत्येते षडतिक्रान्ताः सप्तमः साम्प्रतो मनुः । वैवस्वतेति विज्ञेयो भविष्याः सप्त चापरे । । २१ एषामाद्योर्कसावर्णिर्ब्रह्मसावर्णिरेव च । तस्माच्च भवसावर्णिर्धर्मसावर्णिरित्युत । । २२ पञ्चमो दक्षसावर्णिः सावर्णिः५ पञ्च कीर्तिताः । रौच्यो भौव्यश्च द्वावन्यावित्येते मनवः स्मृताः । । २३ इन्द्रस्तु विष्णुभुग्ज्ञेयो विद्युतिस्तदनन्तरम् । विभुः प्रभुश्चैव शिखी तथैव च मनोजवः । । २४ ओजस्वी साम्प्रतिस्विन्द्रो बलिर्भाव्यस्ततः परम् । अद्भुतस्त्रिदिवश्चैव दशमस्त्विन्द्र उच्यते । । २५ सुसात्त्विकश्च१ कीर्तिश्च शतधामा२ दिवस्पतिः । इति भूता भविष्याश्च इन्द्रा ज्ञेयाश्चतुर्दश । । २६ कश्यपोऽत्रिर्वशिष्ठश्च भरद्वाजश्च गौतमः । विश्वामित्रो जमदग्निः सप्तैते ऋषयः स्मृताः । । २७ अतः परं प्रवक्ष्यामि मरुतोऽग्निपरिग्रहान् । प्रवहोथावहश्चैव उद्वहः संवहस्तथा । । २८ विवहो निवहश्चैव परिवाहस्तथैव च । अन्तरिक्षचरा३ ह्येते पृथङ्मार्गविसारिणः । । २९ सूर्योऽग्निश्च शुचिर्नाम्ना वैद्युतः पावकः स्मृतः । निर्मन्थः पवमानोऽग्निस्त्रयः प्रोक्ता इमेग्नयः । । 1.125.३० अग्नीनां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशत्तथैव तु । मरुतामपि सर्वेषां विज्ञेयाः सप्तसप्तकाः । । ३१ ऋतुः संवत्सरोऽह्यग्निर्ऋतवस्तस्य जज्ञिरे । ऋतुपुत्राश्च वै पञ्च इति सर्गः सनातनः । । ३२ संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थस्त्वनुवत्सरः । । ३३ पञ्चमो वत्सरस्तेषामित्येवं पञ्च ते स्मृताः । तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः । । ३४ सोम इद्वत्सरस्तेषां वायुश्चैवानुवत्सरः । रुद्रस्तु वत्सरो ज्ञेयः पञ्चैता ' युगदेवताः । । ३५ आर्तवा पितरो ज्ञेया ये जाताः ऋतुसूनवः । पितामहास्तु विज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः । । ३६ सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ये त्रयः । एते वै पितरस्तेषां ये जीवत्पितृका नराः । । ३७ आदित्यश्चैव सोमश्च लोहिताङ्गो बुधस्तथा । बृहस्पतिश्च शुक्रश्च तथा हेलिसुतश्च यः । । ३८ उपरागः शिखी चोभौ नवैते नु ग्रहाः स्मृताः । त्रैलोक्यस्य त्विमे नित्यं भावाभावनिवेदकाः । । ३९ आदित्यश्चैव सोमश्च द्वावेतौ मण्डलग्रहौ । राहुश्छायाग्रहस्तेषां शेषास्तारा ग्रहाः स्मृताः । ।1.125.४ ० नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः । पठ्यते चाग्निरादित्य उदकश्चन्द्रमाः स्मृतः । । ४१ आदित्यः पठ्यते ब्रह्मा विष्णुस्तेषां तु चन्द्रमाः । महेश्वरस्तु विज्ञेयस्तृतीयस्तारकग्रहः । । ४२ कश्यपस्य सुतः सूर्यः सोमो धर्मसुतः स्मृतः । देवासुरगुरू द्वौ तु नामतस्तौ१ महाग्रहौ । । ४३ प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती । बुधः सोमात्मजः श्रीमाञ्छनी रविसुतः स्मृतः । । ४४ सिंहिकायाः सुतो राहुः केतुस्तु ब्रह्मणः सुतः । सर्वेषां च ग्रहाणां हि अधस्ताच्चरते रविः । । ४५ ततो दूरं स्मृतं तावद्विधोर्नक्षत्रमण्डलम् । नक्षत्रेभ्यः कुजबुधौ श्वेताह्वस्तदनन्तरम् । । ४६ तस्मान्माहेश्वरश्चोर्द्ध्वं धिषणस्तदनन्तरम् । कृष्णश्चोर्ध्वं ततस्तस्मादथ चित्रशिखण्डिजः । । ४७ एषामेव क्रमः प्रोक्ताश्चासक्तं त्रिदिवं ध्रुवे । आदित्यनिलयो राहुः कदाचित्सोममार्गगः । । ४८ सूर्यमण्डलसंस्थस्तु१ शिखी सर्पति सर्वदा । नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भार्गवस्य२ तु । । ४९ द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शनिनः स्मृतः । त्रिगुणं३ मंडलं ज्ञेयं नाक्षत्रं विस्तराद्विधोः । । 1.125.५० नक्षत्रमण्डलात्तत्र पादहीनो बृहस्पतिः । बृहस्पतेः पादहीनः शुक्रोङ्गारक एव हि । । ५१ विस्तारो मण्डलानां तु पादहीनस्तयोर्बुधः । बुधतुल्यानि ऋक्षाणि सर्वऋक्षाणि यानि तु । । ५२ योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते । राहुः सूर्यप्रमाणश्च कदाचित्सोमसन्निभः । । ५३ नक्षत्रग्रहमानस्तु१ केतुस्त्वनियतः स्मृतः । अविज्ञातगतिश्चैव चञ्चलत्वन्नराधिप । । ५४ तथालक्षितरूपस्तु बहुरूपधरो हि सः । भूर्लोकः पृथिवी प्रोक्ता अन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् । । ५५ स्वर्लोकस्त्रिदिवं ज्ञेयं शेषादूर्ध्वं यथाक्रमम् । भूपतिस्तु सदा त्वग्निस्तेनासौ भूपतिः स्मृतः । । ५६ वायुर्नभस्पतिस्तेन तथा सूर्यो दिवस्पतिः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गुह्यकाः सिद्धराक्षसाः । ।५७ भूर्लोकवासिनः सर्वे अन्तरिक्षचराञ्छृणु । मरुतः सप्तमस्कंधे रुद्रास्तत्रैव चाश्विनौ । ।५८ आदित्या वसवः सर्वे तथैव च गवां गणाः । चतुर्थे तु महर्लोके वसन्ते कल्पवासिनः । ।५ ९ प्रजानां पतिभिः सर्वेः सहिताः कुरुनन्दन । जनलोके पञ्चमे च वसन्ते भूमिदाः सदा । । 1.125.६० ऋतुः सनत्कुमाराद्या वैराजभ्र तथाश्रयाः । सत्यस्तु सप्तमे लोके ह्यपुनर्मार्गगामिनाम् । । ६१ ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः । इतिहासविदो यत्र क्रीडन्ते कुरुनन्दन । । ६२ शृण्वन्ति च पुराणानि ये सदा भीमनंदन । महीतलात्सहस्राणां शतादूर्ध्वं दिवाकरः । । ६३ शतयोजनकोट्यस्तु१ भूमेरूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः । ततो विंशतिलक्षस्तु त्रैलोक्योत्सेध उच्यते । । ६४ द्विगुणैस्तु सहस्रैस्तु योजनानां शतेषु च । लोकांतरमथो चैवं ध्रुवादूर्ध्वं विधीयते । । ६५ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । भूता विद्याधराश्चैव अष्टौ ते देवयोनयः । । ६६ यस्मिन्व्योम्नि त्विमे लोकाः सप्त वै सम्प्रतिष्ठिताः । मरुतः पितरो ह्येते तस्मिन्नेवाग्नयो ग्रहाः । । ६७ यास्त्वप्येताः समाख्याता मयाष्टौ देवयोनयः । मूर्ताश्चामूर्तयश्चैव सर्वास्ता व्योम्नि संस्थिताः । । ६ ८ एवंविधमिदं व्योम सर्वव्योममयं स्मृतम् । सर्वदेवमयं चैव सर्वग्रहमयं तथा । । ६९ तस्माद्यो ह्यर्चयेद्व्योम तेन सर्वेऽर्चिताः सुराः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुभार्थी व्योम चार्चयेत् । । 1.125.७० यस्त्वर्चते सदा व्योम भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । वृषध्वजसदो राजन्स गच्छेन्नात्र संशयः । । ७१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योम माहात्म्ये भुवनकोशवर्णनं नाम पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
पारावत आणि इतरही तुषितांसह उपस्थित होते; आता मी साध्य देवतांची नावे सांगतो, म्हणून माझं ऐक.
व्योममाहात्म्यवर्णनम् सुमन्तुरुवाच आकाशं खं दिशो व्योम अन्तरिक्षं नभोऽम्बरम् । पुष्करं गगनं मेरुर्विपुलं च बिलं तथा । । १ आपोछिद्रं तथा शून्यं तमो वै रोदसी तथा । नामान्येतानि ते व्योम्नः कीर्तितानि महीपते । । २ लवणक्षीरदध्यम्लघृतमध्विक्षवस्तथा । स्वादूदकश्च सप्तैते समुद्राः परिकीर्तिताः । । ३ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च । श्वेतश्च शृङ्गवांश्चैव षडेते वर्षपर्वताः । ।४ मध्यसंस्थस्तथैतेषां महाराजतपर्वतः । माहेन्द्री चाप्यथाग्नेयी याम्या च नैर्ऋती तथा । । ५ वारुणी चाथ वायव्या सौम्यैशानी तथैव च । एताः पुर्यस्तु देवानां तथोपरि समाश्रिताः । । ६ पृथिव्यां तु स्थितो वीर लोकालोकस्तु पर्वतः । ततश्चण्डकपालं तु तस्मात्तत्परतस्तु यः । । ७ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महानहङ्कारः प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । ८ पुरुषादीश्वरो श्रेय ईश्वरेणाव्रृतं जगत् । ईश्वरो भगवन्भानुस्तेनेदं पूरितं जगत् । । ९ सहस्रांशुर्महातेजाश्चतुर्बाहुर्महाबलः । ऊर्ध्वमप्यथ लोकास्तु प्राङ्मया ये प्रकीर्तिताः । । 1.126.१० भूयस्तान्सम्प्रवक्ष्यामि अण्डावरणकारकान् । भूर्लोकस्तुभुवर्लोकस्तृतीयः परिकीर्तितः । । ११ महर्जनस्तपः सत्यः सप्तलोकाः प्रकीर्तिताः । १ततस्तवंडकपालं तु तस्माच्च परस्तपः । । १२ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिपुरुषस्ततः । । १३ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । भूमेरधस्तात्सप्तैव लोकानभिमताञ्छृणु । । १४ तलं सुतलपाताले तलातलं तथातलम् । वितलं च कुरुश्रेष्ठ सप्तमं च रसातलम् । । १५ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । १६ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । एवं मेरोः प्रमाणं तु सर्वमेतत्प्रकीर्तितम् । । १७ चतुरस्रश्चतुः शृंगः स मेरुः काञ्चनः शुभः । पृथिव्यां संस्थितो मध्ये सिद्धगन्धर्वसेवितः । । १८ चतुर्भिः काञ्चनैः शृंगैर्दिव्यैर्दिवमिवोल्लिखन् । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः । । १९ प्रविष्टः षोडशाधस्तादष्टविंशतिविस्तृतः । विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहस्ततः स्मृतः । । 1.126.२० तस्य सौमनसं नाम शृंगमेकं तु काञ्चनम् । द्वितीयं पद्मरागाभं ज्योतिष्कं नाम नामतः । । २१ तृतीयं नामतश्चित्रं सर्वदेवमयं शुभम् । चतुर्थं राजतं शुक्लं चन्द्रौजस्कमिति स्मृतम् । । २२ यत्तु सौमनसं नाम शृंगं गाङ्गेयमुच्यते । तदेव चोदयो नाम्ना यत्रोद्यन्दृश्यते रविः । । २३ उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः । दृश्यो भवति भूतानां शिखरं च समास्थितः । । २४ काञ्चनस्य च शैलस्य तेजसार्कस्य चाहृते । उभे सन्ध्ये प्रकाशेते आताम्रे पूर्वपश्चिमे । । २५ शृंगे सौमनसे सूर्य उत्तिष्ठत्युत्तरायणे । ज्योतिषे दक्षिणे चापि विषुवे मध्यतस्तयोः । । २६ ईशेन्द्रोद्रिश्च ऐशान्यां तत्राग्निः पूर्वदक्षिणे । नैर्ऋतेऽपि ततो ज्ञेयो वायव्ये मरुतस्तथा । । २७ मध्ये तु कंजजः साक्षाद्ग्रहा ज्योतींषि चैव हि । आदित्यस्तेन रूपेण तस्मिन्व्योम्नि प्रतिष्ठितः । । २८ इदं देवमयं व्योम तथा लोकमयं स्मृतम् । पूर्वकोणस्थिते शृंगे स्थितः शुक्रो महीपते । । २९ हेलिजश्चापरे ज्ञेयो धननाथस्तथापरे । सोमश्चापि चतुर्थे तु स्थितः शृंगे जनाधिप । । 1.126.३० मध्ये केशास्थितो राजन्हुङ्कारश्च पिनाकिनः । शृंगे पूर्वोत्तरे राजन्स्थितो देवो विधुक्षये
आकाशाचं महत्त्व सांगणं सुमंतु म्हणाले — आकाश, ख, दिशा, व्योम, अंतरिक्ष, नभ, अंबर, पुष्कर, गगन, मेरू, विपुल, बिळ, अपोछिद्र, शून्य, तिमिर, आणि दोन पृथ्वी — ही सर्व आकाशाची नावे राजन, तुला सांगितली आहेत. लवण, क्षीर, दही, आम, तूप, मध, आणि साखर — अशी सात समुद्र प्रसिद्ध आहेत. हिमालय, हेमकूट, निषध, नील, श्वेत आणि शृंगवान — हे सहा वर्षपर्वत आहेत. यांच्या मध्ये महा-राजत पर्वत आहे. त्याच्या सभोवती माहेंद्र, आग्नेय, याम्य, नैऋत्य, वारुण, वायव्य, सौम्य आणि ऐशान — अशा आठ देवांच्या नगरी आहेत, त्या सर्व वरच्या बाजूस वसलेल्या आहेत. पृथ्वीवर लोकालोक पर्वत आहे, त्याच्या पलीकडे चंडकपाल पर्वत आहे, त्याही पुढे जो आहे, तो अग्नी, वायू, आकाश आणि भूतांचा आरंभ मानला जातो. त्यानंतर महत्तत्त्व, अहंकार, प्रकृती आणि पुरुष असे येतात. पुरुषापासून ईश्वर, ईश्वराने व्यापलेले जग, ईश्वर म्हणजे भगवंत, त्याच्या तेजाने हे जग भरले आहे. सहस्र किरणांचा, महान तेजस्वी, चार भुजांचा, बलवान — असा सूर्य आहे. वरच्या बाजूस आणि पूर्वी सांगितलेल्या लोकांमध्ये, मी आता अंडाच्या आवरणांची माहिती सांगतो. भूर्लोक, भुवर्लोक आणि तिसरा स्वर्लोक — हे तीन लोक प्रसिद्ध आहेत. महार, जन, तप, सत्य — अशी सात लोकांची माळ आहे. त्याच्या पुढे अंडकपाल पर्वत, त्याच्या पुढे अग्नी, वायू, आकाश, भूतांचा आरंभ, मग महत्तत्त्व, प्रधान, प्रकृती, पुरुष — हे सर्व येतात. पुरुषापासून ईश्वर, ईश्वराने व्यापलेले जग. पृथ्वीच्या खालील सात लोकांची नावे ऐक — तल, सुतल, पाताळ, तलातल, महातल, वितल आणि सातवे म्हणजे रसातल. त्याच्या पुढे पुन्हा अग्नी, वायू, आकाश, भूतांचा आरंभ, मग महत्तत्त्व, प्रधान, प्रकृती, पुरुष — हे सर्व येतात. पुरुषापासून ईश्वर, ईश्वराने व्यापलेले जग. म्हणून मेरूचा विस्तार आणि सर्व माहिती सांगितली आहे. तो मेरू पर्वत चौकोनी, चार शिखरांचा, सुवर्णाचा आणि शुभ्र आहे. पृथ्वीच्या मध्यभागी वसलेला, सिद्ध आणि गंधर्वांनी सेविला जातो. त्याचे चार सुवर्ण शिखर आकाशात भिडतात. त्याची उंची चौर्यासी हजार योजन आहे. तो सोळा योजन आतमध्ये गेला आहे, आणि आठवीस योजन रुंद आहे. त्याचा विस्तार तीन पट आहे, आणि परिघ त्यापेक्षा अधिक आहे. त्याच्या शिखरांमध्ये सौमनस नावाचे एक सुवर्ण शिखर आहे. दुसरे शिखर पद्मरागासारखे आहे, त्याला ज्योतिष्क म्हणतात. तिसरे शिखर चित्र नावाचे, सर्व देवमय आणि शुभ्र आहे. चौथे शिखर रजत, शुभ्र आणि चंद्राच्या तेजासारखे आहे. सौमनस नावाचे शिखर गंगेच्या दिशेने आहे, त्याला उदयाचल असेही म्हणतात, जिथे सूर्याचा उदय दिसतो. उत्तर दिशेने जाऊन, जांबूद्वीपावर सूर्यदेव शिखरावर उभा राहतो आणि सर्व प्राण्यांना दिसतो. सुवर्ण पर्वताचा तेज आणि सूर्याचा तेज एकत्र येतात. दोन्ही संध्याकाळी पूर्व आणि पश्चिम दिशेला तांबड्या रंगात प्रकाशतात. सौमनस शिखरावर सूर्य उत्तरेला जातो, ज्योतिष्क शिखरावर दक्षिणेला, विषुवत्काळी दोन्हीच्या मध्ये उगवतो. ईशान्य दिशेला ईश्वर, पूर्व-दक्षिणेला अग्नी, नैऋत्य दिशेला वायू, वायव्येला मरुत — असे देव आहेत. मध्यभागी कमलज, ग्रह आणि तारे आहेत. सूर्य त्या रूपाने आकाशात स्थित आहे. हे आकाश देवमय आणि लोकमय आहे. पूर्व कोपऱ्यातील शिखरावर शुक्र स्थिर आहे. इतर शिखरांवर हेलिज, धननायक, आणि चतुर्थ शिखरावर सोम — हे सर्व राजन, स्थिर आहेत. मध्यभागी केश, हुंकार आणि पिनाकधारी स्थिर आहेत. पूर्व-उत्तर शिखरावर देव वधूकषय स्थित आहे.
३१ ततः स्थितो महादेवो गोपतिर्लोकपूजितः । पूर्वाग्नेयीस्थिते शृंगे स्थितो वै शाण्डिलः सुतः । । ३२ ततः स्थितो महातेजाः कीनाशो हेलिनन्दनः । स्थितो वै नैर्ऋते शृंगे विरूपाक्षो महाबलः । । ३३ तस्मादनन्तरो देवः स्थितो वै यादसां पतिः । ततः स्थितो महातेजा वीर मित्रो महाबलः । । ३४ वायव्यं शृंगमाश्रित्य सर्वदेवनमस्कृतम् । ततः स्थितो दशबलो नरमारुह्य भारत । । ३५ ब्रह्मा मध्ये स्थितो देवो ह्यनन्तश्चाध एव हि । उपेन्द्रशङ्करौ देवौ ब्रह्मणोऽन्ते समास्थितौ । । ३६ एष मेरुस्तथा व्योम एष धर्मश्च पठ्यते । सर्वदेवमयश्चायं मेरुर्व्योम इति स्मृतः । । ३७ तथा वेदमयश्चापि पठ्यते नात्र संशयः । शृंगाणि वेदाश्चत्वारः पूर्वशृंगादयो विदुः । । ३८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योममाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
त्याच्या पुढे महादेव, गवळा, सर्व लोकांनी पूजिला गेलेला, स्थिर आहे. पूर्व-आग्नेय शिखरावर शांडिल्याचा पुत्र आहे. त्यानंतर महातेजस्वी कीनाश, हेलिनंदन, नैऋत्य शिखरावर विरूपाक्ष महाबली स्थिर आहेत. त्याच्या पुढे देव, यदसांचा स्वामी, स्थिर आहे. त्यानंतर महातेजस्वी, वीर, मित्र महाबली स्थिर आहे. वायव्य शिखरावर सर्व देवांनी वंदन केलेला, स्थिर आहे. त्यानंतर दशलक्षांचा बलवान, नरावर आरूढ, स्थिर आहे. मध्यभागी ब्रह्मा देव, अनंत खाली आहे. उपेंद्र आणि शंकर, हे दोघे ब्रह्माच्या शेवटी स्थित आहेत. हा मेरू, हे आकाश, आणि हा धर्म असे सांगितले जाते. सर्व देवमय मेरू आणि आकाश आहे. तसेच, हा वेदमय आहे, यात शंका नाही. चार शिखरे म्हणजे चार वेद आहेत, असे ज्ञानी लोक सांगतात.