नग्नो यदा दारुवने मुनीनां दृष्ट्वा च तं भैक्ष्यचरं सुरेशम् विहाय दिंडिः स तु तान्सुरर्षींस्ततो रवेर्लोकमथाजगाम
जेव्हा दारूवनात नग्न अवस्थेत देवांचा स्वामी भिक्षा मागत होता, तेव्हा मुनींनी त्याला पाहिलं; दिंडीने त्यांना सोडून दिलं आणि मग तो सूर्यलोकात गेला.
आगच्छमानं प्रमथास्तमूचुर्देवेश नित्यं भ्रमसे किमर्थम्
तो येत असताना प्रमथांनी त्याला विचारलं: 'देवतांचा स्वामी, तू नेहमी का भटकतोस?'
ते भूय ऊचुः प्रमथास्तमेवमत्रैव तिष्ठस्व रवेः पुरस्तात्
पुन्हा प्रमथांनी त्याला सांगितलं: 'इथेच, सूर्याच्या समोर थांब.'
इत्येवमुक्तः प्रमथैस्तु रुद्रस्तत्रैव तस्थौ रवितोषणाय
प्रमथांनी असं सांगितल्यावर रुद्र तिथेच सूर्याला प्रसन्न करण्यासाठी थांबला.
उक्तः स तुष्टेन ततः सवित्रा प्रीतोस्मि देवागमनात्तवाहम्
मग प्रसन्न झालेल्या सावित्र्याने सांगितलं: 'तू देवांना घेऊन आलास, त्यामुळे मी आनंदी आहे.'
अष्टादशैते प्रमथास्तु भानोश्चतुर्दशान्ये तु रवे रथस्थाः
हे अठरा प्रमथ भानूचे आहेत; आणि चौदा इतर सूर्याच्या रथात आहेत.
यक्षौ च सिद्धौ च निशाचरौ चादित्यात्मजावप्सरसां प्रधानौ 1.124.
यक्ष आणि सिद्ध, तसेच निशाचर, आदित्याचे दोन पुत्र आणि अप्सरांमध्ये प्रमुख असे आहेत.
इत्यादिदेवप्रवरास्तु सर्वे धात्वर्थशब्दैश्च भवंति सिद्धाः
अशा प्रकारे, हे सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ असणारे, तत्वांच्या अर्थदर्शक शब्दांमुळे सिद्ध होतात.
यतश्च कौतुकं ब्रह्मन्नस्माकमिह जायते
म्हणून, हे ब्रह्मन्, आमच्यात येथे कुतूहल निर्माण होतं.
ब्रह्मोवाच भूयस्तव प्रवक्ष्यामि दंडनायकपिंगलौ
ब्रह्मा म्हणाले: मी तुला आणखी दंडनायक आणि पिंगळाबद्दल सांगतो.
मया सह समागम्य पुरा देवैर्विचारितम्
पूर्वी माझ्यासह देवांनी एकत्र येऊन विचारविनिमय केला होता.
ते तु लब्धवरा भूत्वा अमात्याद्या ह्यभीक्ष्णशः
तेव्हा वर मिळवून मंत्री आणि इतरांनी वारंवार कृती केल्या.
तस्मात्तेषां विघातार्थं प्रवराश्च भवामहे
म्हणून त्यांना अडवण्यासाठी आपण श्रेष्ठ झालो आहोत.
संमंत्र्यैवं ततः स्कंदो वामपार्श्वे रवेः स्थितः
अशा प्रकारे चर्चा करून, स्कंद सूर्याच्या डाव्या बाजूला उभा राहिला.
उक्तश्च स तदार्केण त्वं प्रजादंडनायकः
त्या वेळी सूर्याने त्याला सांगितले, 'तू प्रजांचा दंडाधिकारी आहेस.'
लिखते यः प्रजानां च सुकृतं यच्च दुष्कृतम्
जो प्रजांचे चांगले आणि वाईट कर्म लिहितो.
आश्विनौ चापि सूर्यस्य पार्श्वयोरुभयोः स्थितौ 1.124.
आणि अश्विनी कुमार दोघेही सूर्याच्या दोन्ही बाजूंना उभे राहिले.
द्वारपालौ स्मृतौ तस्य राज्ञः श्रेष्ठौ महाबलौ
ते त्या राजाचे दोन श्रेष्ठ आणि बलवान द्वारपाल म्हणून ओळखले जातात.
राजृदीप्तौ स्मृतो धातुर्नकारस्तस्य प्रत्ययः तस्मात्स कार्तिकेयस्तु नाम्ना राज्ञ इति स्मृतः
'राज' हा धातू तेजस्वी म्हणून ओळखला जातो, आणि त्याचा चिन्ह 'न' आहे; म्हणून कार्तिकेयाला 'राजा' असे नाव मिळाले आहे.
स्रु गतौ च स्मृतो धातुर्यस्य स प्रत्ययः स्मृतः
'सृ' हा धातू जाण्याचा अर्थ दर्शवतो, आणि त्याचे चिन्हही तसेच ओळखले जाते.
प्रथमं यद्भवेद्द्वारं धर्मार्थाभ्यां समाश्रितम्
पहिलं द्वार, जे धर्म आणि अर्थ यावर आधारलेलं आहे, स्थापन केलं जातं.
द्वितीयायां तु कक्षायामप्रधृष्टौ व्यवस्थितौ
दुसऱ्या आवारात दोन अजिंक्य व्यक्ती उभे आहेत.
वर्णस्य शबलत्वाच्च यमः कल्माष उच्यते
त्याच्या रंगातील विविधतेमुळे यमाला 'कल्माष' असे म्हटले जाते.
स्थितो दक्षिणत तस्य दंडहस्तसमन्वितः
तो त्याच्या उजव्या बाजूला, हातात दंड घेऊन उभा आहे.
कुबेरो धनदो ज्ञेयो हस्तिरूपो विनायकः कुबेरः कुशरीरत्वात्स नाम्ना धनदः स्मृतः
कुबेर, जो धन देणारा म्हणून ओळखला जातो, तो हत्तीच्या मुखाचा विनायक आहे; कुबेराला त्याच्या कुबड्या शरीरामुळे 'धनद' हे नाव मिळाले आहे.
नायकः सर्वसत्त्वानां तेन नायक उच्यते
तो सर्व सत्त्वांचा प्रमुख आहे, म्हणून त्याला 'नायक' असे म्हणतात.
रैवतश्चैव दिंडिश्च तौ रवेः पूर्वतः स्थितौ 1.124.
रैवत आणि डिंडी हे दोघेही सूर्याच्या पूर्वेकडे उभे आहेत.
प्लुतं गच्छत्यसौ यस्मात्सर्वलोकनमस्कृतः
तो वेगाने जातो म्हणून सर्व लोक त्याचा सन्मान करतात.
डीङ्गतावस्य वै धातोर्दिंडिशब्दो निपात्यते
धातूच्या 'डिंगती' या अवस्थेसाठी 'डिंडी' हा शब्द वापरला जातो.
इत्येते प्रवराः प्रोक्ता धात्वर्था नैगमैः शुभैः
हे असे श्रेष्ठ धातूचे अर्थ शुभ वेदज्ञांनी सांगितले आहेत.