शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गौतम
गौतम, आता शूद्राला साप चावल्यानंतरची खरी स्थिती ऐक.
अंगानि चुलुचुलायंते शूद्रदष्टस्य लक्षणम्
शूद्राला साप चावल्यानंतर त्याचे हातपाय थरथरतात, हेच त्याचं लक्षण.
पद्मं च लोध्रकं चैव क्षौद्रं पद्मस्य केसरम्
कमळ, लोध्र, मध आणि कमळाचं केसर—
एतानि समभागानि पेषयेच्छीतवारिणा
हे सर्व सारख्याच प्रमाणात घेऊन थंड पाण्यात वाटावं.
पूर्वाह्णे चरते विप्रो मध्याह्ने क्षत्रियश्चरेत्
सकाळी ब्राह्मण चालतो, तर दुपारी क्षत्रिय चालतो.
आहारो वायुपुष्पाणि ब्राह्मणानां विदुर्बुधाः वैश्या मंडूकभक्षाश्च शूद्राः सर्वाशिनस्तथा ।।1.36.
ज्ञानी लोक म्हणतात की ब्राह्मणांचे अन्न म्हणजे वारा आणि फुले; वैश्य बेडूक खातात, आणि शूद्र सर्व काही खातात.
अग्रतो दशते विप्रः क्षत्रियो दक्षिणेन तु
ब्राह्मण समोर चावतो, तर क्षत्रिय उजव्या बाजूला चावतो.
मदकाले तु संप्राप्ते पीड्यमाना महाविषाः
मद्यपानाचा काळ आला की, मोठे विषारी सर्प त्रस्त होतात.
पुष्पगंधाः स्मृता विप्राः क्षत्रियाश्चंदनावहाः
ब्राह्मणांना फुलांचा सुगंध असतो, तर क्षत्रियांना चंदनाचा दरवळ.
वासं तेषां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः वसंति ब्राह्मणाः सर्पा ग्रामद्वारे चतुष्पथे
त्यांचे वास्तव्य मी योग्य क्रमाने सांगतो: ब्राह्मण सर्प गावाच्या वेशीवर आणि चौकात राहतात.
आरामेषु पवित्रेषु शुचिष्वायतनेषु च
ते बागेत, पवित्र जागी आणि स्वच्छ देवळात राहतात.
श्मशाने भस्मशालासु पलालेषु तटेषु च
श्मशानात, राखेच्या जागी, गवताच्या ढिगावर आणि नदीच्या काठी राहतात.
अविविक्तेषु स्थानेषु निर्जनेषु वनेषु च
एकांत स्थळी, ओसाड जागी आणि जंगलातही राहतात.
श्वेताश्च कपिलाश्चैव ये सर्पास्त्वनलप्रभाः
जे सर्प पांढरे किंवा तांबूस आहेत, किंवा ज्यांना अग्नीप्रमाणे तेज आहे.
रक्तवर्णाः सुवर्णाभाः प्रवालमणिसंनिभाः
जे सर्प लाल रंगाचे, सोन्यासारखे चमकणारे, प्रवाळ किंवा रत्नासारखे दिसतात.
नानाविचित्रराजीभिरतसीवर्णसन्निभाः 1.36.
ज्यांच्या अंगावर वेगवेगळ्या आणि सुंदर पट्ट्या आहेत, आणि जे अतसी फुलासारख्या रंगाचे आहेत.
काकोदरनिभाः केचिद्ये च अंजनसन्निभाः
काही सर्प कावळ्याच्या पोटासारखे दिसतात, तर काही काळ्या काजळासारखे असतात.
यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशमंगुष्ठमंतरम्
ज्याला सर्पाने चावले आणि चावण्याचे अंतर एक बोट आहे,
यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशं द्व्यंगुलमंतरम्
ज्याला सर्पाने चावले आणि चावण्याचे अंतर दोन बोटे आहे,
यस्य सर्पेण दष्टस्य सार्धं द्व्यंगुलमzतरम्
ज्याला सर्पाने चावले आणि चावण्याचे अंतर दोन बोटे आणि अर्धे आहे,
अनंतः प्रेक्षते पूर्वं वामपार्श्वे तु वासुकिः
अनंत आधी डाव्या बाजूला पाहतो; वासुकी डाव्या कुशीवर राहतो.
चलते भ्रमते पद्मो महापद्मो निमज्जति
पद्म सर्प फिरतो आणि भटकतो; महापद्म सर्प खाली बुडतो.
सर्वेषां कुरुते रूपं कुलिकः पन्नगोत्तमः
श्रेष्ठ नाग कुलिक सर्वांची रूपं धारण करतो.
दक्षिणा तक्षकस्योक्ता कर्कोटस्य तु नैर्ऋती उत्तरा शंखपालस्य ऐशानी कंबलस्य तु
दक्षिण दिशा तक्षकाला, नैऋत्य कर्कोटकाला, उत्तर शंखपालाला आणि ईशान्य कंबळाला दिली आहे.
अनंतस्य भवेत्पद्मं वासुकेः स्यात्तथोत्पलम्
अनंताचं चिन्ह कमळ आहे, आणि वासुकीचं चिन्ह निळं कमळ आहे.
पद्मस्य तु भवेत्पद्मं शूलं पद्मेतरस्य तु 1.36.
पद्माचं चिन्ह कमळ आहे, आणि पद्माच्या जोडीदाराचं चिन्ह त्रिशूळ आहे.
अनंतकपिलौ विप्रौ क्षत्रियौ शंखवासुकी पद्मकर्कोटकौ शूद्रौ सदा ज्ञेयौ मनीषिभिः
अनंत आणि कपिल हे ब्राह्मण, शंख आणि वासुकी हे क्षत्रिय, तर पद्म आणि कर्कोटक हे शूद्र म्हणून ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहेत.
अनंतकुलिकौ वर्णतो ब्रह्मसंभवौ
अनंत आणि कुलिक हे जातीने ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेले आहेत.
तक्षकश्च महापद्म ईषत्पीतौ बभूवतुः
तक्षक आणि महापद्म यांचा रंग किंचित पिवळसर आहे असे सांगितले आहे.
हयं यानं वृषं छत्रं राजानमथ पावकम्
घोडा, वाहन, बैल, छत्र, राजा आणि अग्नी.