वैद्यास्तस्य न पश्यंति ये भवंति कुशिक्षिताः
जे वैद्य नीट शिकलेले असतात, तेही ही चिन्हं ओळखू शकत नाहीत.
तस्यागदं प्रवक्ष्यामि स्वयं रुद्रेण भाषितम्
मी तुला तो उपाय सांगतो, जो स्वतः रुद्रांनी सांगितला आहे.
कुंकुमं तगरं कुष्ठं कासमर्दत्वचं तथा
कुंकू, तगर, कुष्ट आणि कासमर्दाच्या साली—
एतानि समभागानि गोमूत्रेण तु पेषयेत् कालाहिनापि दष्टेन क्षिप्रं भवति निर्विषः
ही सगळी सारखीच घेऊन गायीच्या मूत्रात वाटावीत; काळ्या सापाने दंश केलेल्या माणसालाही हे दिलं तर तो लवकर विषमुक्त होतो.
क्षिप्रमेव प्रदा तव्यं मृतसंजीवनौषधम्
ही मृतसंजीवनी औषध लगेचच द्यावी.
इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पंचमीकल्पे धातुगतविषक्रियावर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः
श्रीभविष्य महापुराणातील ब्राह्म पर्व, पाचव्या कल्पात, दीड लाख श्लोकांच्या संहितेत, 'धातुगत विषाची क्रिया' या अध्यायाचे हे पस्तीसवे अध्याय संपले.
कुमारदष्टः कीदृक्स्यात्सूतिकादंशितस्य च
लहान मुलाला साप चावल्यावर कोणती लक्षणं दिसतात, आणि बाळंतिणीला चावल्यावर काय होतं?
रूपं नपुंसकेनेह व्यंतरेण च कीदृशम्
नपुंसक किंवा आतल्या सापाने चावल्यावर कसं रूप दिसतं?
कश्यप उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि नागानां रूपलक्षणम्
कश्यप म्हणाले: आता मी सापांची रूपं आणि त्यांची लक्षणं सांगतो.
अथ सर्पेण दष्टस्य ऊर्ध्व दृष्टिः प्रजायते
सापाने चावल्यावर डोळे वर वळतात.
कन्यादष्टस्य वामा स्यादृष्टिर्द्विजवरोत्तम
कन्येला चावल्यावर, द्विजश्रेष्ठा, तिची नजर डावीकडे वळते.
गर्भिण्या वाथ दष्टस्य तथा स्वेदश्च जायते नपुंसकेन दष्टस्य अंगमर्दः प्रजायते
गर्भवतीला चावल्यावर घाम येतो; नपुंसकाने चावल्यावर अंग दुखू लागतं.
पन्नग्यः प्रभवो रात्रौ दिवा सर्पो विषाधिकः
सापांची पिल्लं रात्री जास्त विषारी असतात, आणि साप दिवसा जास्त विषारी असतात.
अंधकारे तु दष्टो य उदके गहने वने दष्टरूपाण्यजानन्वै कथं वैद्यचिकित्सितम्
अंधारात, पाण्यात किंवा दाट जंगलात चावलं, आणि चावणाऱ्याचं रूप कळलं नाही, तर वैद्याने उपचार कसा करावा?
चतुर्विधा इह प्रोक्ताः पन्नगास्तु महात्मना
इथे महात्म्याने चार प्रकारचे साप सांगितले आहेत.
दर्वीकरा वातविषा मंडला पैत्तिकाः स्मृताः 1.36.
त्यांना दर्वीकार, वातविष, मंडळ आणि पैत्तिक असे म्हणतात.
रक्तं परीक्षयेदेषां सर्पाणां तु पृथक्पृथक्
या सापांचं रक्त वेगवेगळं तपासावं.
रक्तं घनं च बहुशः शोणितं मंडली कृतम्
त्यांचं रक्त अनेकदा दाट असतं आणि विषामुळे लाल वर्तुळ तयार होतं.
सर्पा ज्ञेयास्तु चत्वारः पंचमो नोपलभ्यते
चार प्रकारचे साप ओळखले जातात; पाचवा साप सापडत नाही.
ब्राह्मणे मधुरं दद्यात्तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे
ब्राह्मणाला गोड द्यावं, पुढच्या व्यक्तीस कडू द्यावं.
ब्राह्मणेन तु दष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते
ब्राह्मणाला साप चावल्यानंतर अंगात जळजळ होते.
श्यामवर्णं मुखं च स्यान्मज्जास्तंभश्च जायते
चेहरा काळपट होतो आणि मज्जेत कडकपणा येतो.
अश्वगंधाप्यपामार्गः सिंदुवारं सुरामयम् एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः
अश्वगंधा, अपामार्ग, सिंदुवार आणि सुरा या उपचारांनी माणूस बरा होतो.
क्षत्रियेण तु दष्टस्य कंपो गात्रेषु जायते
क्षत्रियाला साप चावल्यानंतर अंगात कंप येतो.
जायते वेदना तस्य ऊर्ध्वं चैव निरीक्षते
त्याला वेदना होतात आणि तो वर पाहतो.
अर्कमूलमपामार्गं प्रियंगुमिन्द्रवारुणीम् एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ।। 1.36.
अर्कमूळ, अपामार्ग, प्रियंगू आणि इंद्रवारुणी या उपचारांनी माणूस बरा होतो.
वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणि यानि तु
वैश्याला साप चावल्यानंतरची लक्षणं ऐक.
मूर्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनंदति
त्याला जोरात बेशुद्धी येते आणि तो स्वतःला ओळखत नाही.
अश्वगंधा सगोमूत्रा गृह धूमं सगुग्गुलम्
अश्वगंधा गोमूत्रासह, घरातील धूर आणि गुग्गुळ यांचा वापर करावा.
गोमूत्रेण समायुक्तं पानं नस्यं च दापयेत्
हे गोमूत्रात मिसळून प्यायला आणि नस्य म्हणून द्यावं.