३८ शर्वाय शर्वपुत्राय क्षोण्युत्सङ्गभवाय च । कुजाय ललिताङ्गाय लोहिताङ्गाय वै तथा । । ३९ ॐकारपूर्वकैर्मन्त्रैः स्वाहाकारसमन्वितैः । अष्टोत्तरशतं वीर अर्धार्धमर्धमेव च । । 1.31.४० एतैर्मन्त्रपदैर्भक्त्या शक्त्या वा कामतो नृप । खादिरैः सुसमिद्भिस्तु चाज्यदुग्धैर्यवैस्तिलैः । । ४१ भक्ष्यैर्नानाविधैश्चान्यैः शक्त्या भक्त्या समन्वितः । हुत्वाहुतीस्ततो४ वीर देवं संस्थापयेत्क्षितौ । । ४२ सौवर्णं राजतं वापि शक्त्या दारुमयं नृप । देवदारुमयं वापि श्रीखण्डचन्दनैरपि । । ४३ ताम्रे पात्रे रौप्यमये चाज्यकुङ्कुमकेसरैः । अन्यैर्वा लोहितैर्वापि पुष्पैः पत्रैः फलैरपि । । रक्तैश्च विविधैर्वीर अथ वा शक्तितोऽर्चयेत्
शर्व, शर्वपुत्र, पृथ्वीच्या कुशीत जन्मलेला, कुज, सुंदर अंग असलेला आणि लालवर्णी — या सर्वांची ओंकारपूर्वक आणि स्वाहा या शब्दांनी युक्त मंत्रांनी भक्तीने किंवा शक्तीने, इच्छेनुसार, खैराच्या समिधा, तूप, दूध, जव, तीळ आणि विविध पक्वान्नांनी यथाशक्ती हवन करावे. नंतर त्या देवतेची स्थापना करावी. सोन्याची, चांदीची, लाकडाची, देवदारूची किंवा चंदनाची मूर्ती यथाशक्ती तयार करावी. तांब्याच्या किंवा चांदीच्या पात्रात तूप, कुंकू, केशर किंवा इतर लाल फुलांनी, पानांनी, फळांनी, विविध लाल वस्तूंनी किंवा यथाशक्ती पूजा करावी.
९ कद्रूरुवाच वीक्षेऽहमेकनयना कृष्णबालसमन्वितम् । द्विनेत्रा त्वं तु विनते न पश्यसि पणं कुरु । । 1.32.१० विनतोवाच अहं दासी भवित्री ते कृष्णे केशे प्रदर्शिते । न चेद्दर्शयसे कद्रु मम दासी भविष्यसि । । ११ एवं ते विपणं कृत्वा गते क्रोधसमन्विते । विनता शयने सुप्ता कद्रूर्जिह्ममचिन्तयत् । । १२ आहूय पुत्रान्प्रोवाच बाला भूत्वा हयोत्तमे । तिष्ठध्वं विपणे जेष्ये विनतां जयगर्द्धिनीम् । । १३ प्रोचुस्ते जिह्मबुद्धिं तां नागा मातां१ विगृह्य तु । अधर्म्यमेतन्मातस्ते न करिष्याम ते वचः । । १४ ताञ्शशाप रुषा कद्रूः पावको वः प्रधक्ष्यति । गते बहुतिथे काले पाण्डवो जनमेजयः । । १५ सर्पसत्रं स कर्ता वै भुवि ह्यन्यैः सुदुष्करम् । तस्मिन्सत्रे स तिग्मांशुः पावको वः प्रधक्ष्यति । । १६ एवं शप्त्वा रुषा कद्रूः किञ्चिन्नोक्तवती तु सा । मात्रा शप्तास्तथा नागाः कर्तव्यं नान्वपत्सत । । १७ वासुकिं दुःखितं ज्ञात्वा ब्रह्मा प्रोवाच सान्त्वयन् । मा शुचो वासुकेऽत्यर्थं शृणु मद्वचन परम् । । १८ यायावरकुले जातो जरत्कारूरिति द्विजः । भविष्यति महातेजास्तस्मिन्काले तपोनिधिः
कद्रू म्हणाली — मी एका डोळ्याने पाहते की, त्या घोड्याच्या शेपटीत काळे केस आहेत; पण दोन डोळ्यांनीसुद्धा तू, विनता, ते पाहू शकत नाहीस. चला, आपण पैज लावूया.
ब्राह्मणं भोजयेत्पश्चाद् घृतपायसमोदकैः । ।४ ९ अनन्तो वासुकिः शङ्खः पद्मः कम्बल एव च । तथा कर्कोटको नागो नागो ह्यश्वतरो नृप । । 1.32.५० धृतराष्ट्रः शङ्खपालः कालियस्तक्षकस्तथा । पिङ्गलश्च तथा नागो मासि मासि प्रकीर्तिताः । । ५१ वत्सरान्ते पारणं स्याद्ब्राह्मणान्भोजयेद्बहून् । इतिहासविदे नागं गैरिकेण कृतं नृप । । तथार्चना प्रदातव्या वाचकाय महीपते । । ५२ एष वै नागपञ्चम्या५ विधिः प्रोक्ता बुधैर्नृप । तव पित्रा कृतश्चैव पितुर्मोक्षाय भारत । । ५३ त्वमेकमेकं वै वीर पञ्चम्यां भरतर्षभ । सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं दत्त्वा तथा च गाम् । । ५४ व्यासाय कुरुशार्दूल पितुरानृण्यमाप्नुयाः । तव पित्रा कृता ह्येवं पञ्चम्युपासना नृप । । ५५ उत्सृज्य नागतां वीर तव पूर्वपितामहः । पुष्पोत्तरं सदो गत्वा तथा पुष्पसदो नृप । । ५६ सुनासीरसदो गत्वा तदा भर्गसदो गतः । स्वभूसदस्ततो गत्वा कञ्जजस्य सदो गतः । । ५७ अन्येऽपि ये करिष्यन्ति इदं व्रतमनुत्तमम् । दष्टको मोक्ष्यते तेषां शुभं स्थानमवाप्स्यति । । ५८ यश्चेदं शृणुयान्नित्यं नरः१ श्रद्धासमन्वितः । कुले तस्य न नागेभ्यो भयं भवति कुत्रचित् । । ५९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे नागपञ्चमीव्रतवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः
नंतर ब्राह्मणाला तुपाचा पायस आणि गोड पेये देऊन जेवू घालावं.
सर्पभेदम् शतानीक उवाच सर्पाणां कति रूपाणि के वर्णाः किं च लक्षणम् । का जातिस्तु भवेत्तेषां केषु योनिकुलेषु वा । । १ सुमन्तुरुवाच पुरा मेरौ नगवरे कश्यपं तपसां निधिम् । प्रणम्य शिरसा भक्तया गौतमो वाक्यमब्रवीत् । । २ सर्पाणां कति रूपाणि किं चिह्नं किं च लक्षणम् । जातिं कुलं तधा वर्णान्ब्रूहि सर्वं प्रजापते । । ३ कथं वा जायते सर्पः कधं मुञ्चेद्विषं प्रभो । विषवेगाः कति प्रोक्ताः कत्येव विषनाडिकाः । ।४ दंष्ट्राः कतिविधाः प्रोक्ताः किं प्रमाणं विषागमे । गृह्णीते तु कदा गर्भं कथं चेह प्रसूयते । । ५ कीदृशी स्त्री पुमांश्चैव कीदृशश्च नपुंसकः । किं नाम दशनं चैव एतत्कथय सुव्रत । । ६ तस्य१ तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपः प्रत्यभाषत । शृणु गौतम तत्त्वेन सर्पाणामिह लक्षणम् । ।७ मास्याषाढे तथा ज्येष्ठे प्रमाद्यन्ति भुजङ्गमाः । ततो नागोऽथ नागी च मैथुने सम्प्रपद्यते । । ८ चतुरो वार्षिकान्मासान्नागी गर्भमधारयत् । ततः कार्त्तिकमासे तु अण्डकानि प्रसूयते । । ९ अण्डकानां तु विज्ञेये द्वेशते द्वे च विंशती । तान्येव भक्षयेत्सा तु भोगैकं घृणया त्यजेत् । । 1.33.१० स्वर्णार्कवर्णाद्वै तस्मात्पुमान्सञ्जायतेऽण्डकात् । तान्येव खादते सर्प अहोरात्राणि विंशतिम् । । ११ स्वर्णकेतकवर्णाभाद्दीर्घराजीवसन्निभात् । तस्मादुत्पद्यते स्त्री वै अण्डाद्ब्राह्मणसत्तम । । १२ शिरीषपुष्पवर्णाभादण्डकात्स्यान्नपुंसकः । ततो भिनत्ति चाण्डानि षण्मासेन तु गौतम । । १३ ततस्ते प्रीतिसम्बन्धात्स्नेहं बध्नन्ति बालकाः । ततोऽसौ सप्तरात्रेण कृष्णो भवति पन्नगः । । १४ आयुःप्रमाणं सर्पाणां शतं विंशोत्तरं स्मृतम् । मृत्युश्चाष्टविधो ज्ञेयः शृणुष्वात्र यथाक्रमम् । । १५ मयूरान्मानुषाद्वापि चकोराद्गोखुरात्तथा
शतानीक म्हणाला: सर्पांना किती प्रकारचे रूप असतात, त्यांचे रंग कोणते, आणि त्यांची लक्षणं काय आहेत?
बिडालान्नकुलाच्चैव वराहाद्वृश्चिकात्तथा । । एतेषां यदि मुच्येत जीवेद्विंशोत्तरं शतम् । । १६ सप्ताहे तु ततः पूर्णे दंष्ट्राणां चाधिरोहणम् । विषस्यागमनं तत्र निक्षिपेच्च पुनः पुनः । । १७ एवं ज्ञात्वा तु तत्त्वेन विषकर्म्मारभेत वै । एकविंशतिरात्रेण विषदंष्ट्रा सुजायते । । नागीपार्श्वसमावर्ती बालसर्पः स उच्यते । । १८ पञ्चविंशतिरात्रस्तु सद्यः प्राणहरो भवेत् । षण्मासाज्जातमात्रस्तु कञ्चुकं वै प्रमुञ्चति । । १९ पादानां चापि विज्ञेये द्वे शते द्वे च विंशती । गोलोमसदृशाः पादाः प्रविशन्ति क्रमन्ति च । । 1.33.२० सन्धीनां चास्य विज्ञेये द्वेशते विंशती तथा । अंगुल्यश्चापि विज्ञेया द्वे शते विंशती तथा । । २१ अकालजाता ये सर्पा निर्विषास्ते प्रकीर्तिताः । पञ्चसप्ततिवर्षाणि आयुस्तेषां प्रकीर्तितम् । । २२ रक्तपीतशुक्लदन्ता अनीला मन्दवेगिनः । एते अल्पायुषो ज्ञेयो अन्ये च भीरवः स्मृता । । २३ एकं चास्य भवेद्वक्त्रं द्वे जिह्वे च प्रकीर्तिते । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः पन्नागानां न संशयः । । २४ तेषां मध्ये चतस्रस्तु दंष्ट्रा याः सुविषावहाः । मकरी कराली कालरात्री यमदूती तथैव च । । २५ सर्वासां चैव दंष्ट्राणां देवताः परिकीर्तिताः । प्रथमा ब्रह्मदेवत्या द्वितीया विष्णुदेवता । । तृतीया रुद्रदेवत्या चतुर्थी यमदेवता । । २६ हीना प्रमाणतः सा तु वामनेत्रं समाश्रिता । नास्यां मन्त्राः प्रयोक्तव्या नौषधं नैव भेषजम् । । २७ वैद्यः पराङ्मुखो याति मृत्युस्तस्या विलेखनात् । चिकित्सा न बुधैः कार्या तदन्तं तस्य जीवितम् । । २८ मकरीं मासिकां विद्यात्कराली च द्विमासिका । कालरात्री भवेत्त्रीणि चतुरो यमदूतिका । । २९ मकरीं गुडौदनं१ दद्यात्कषायान्नं करालिकाम् । कालरात्रीं कटुयुतं दूतीं वै सान्निपातिकम् । । 1.33.३० मकरी शस्त्रकं विद्यात्कराली काकपादिका । कराकृतिः कालरात्रिर्याम्या कूर्माकृतिः स्मृता । । ३१ मकरी वातुला ज्ञेया कराली पैत्तिकी स्मृता । कफात्मिका कालरात्री यमदूती सान्निपातकी । । ३२ शुक्ला तु मकरी ज्ञेया कराली रक्तसन्निभा । कालरात्री भवेत्पीता कृष्णा च यमदूतिका । । ३३ वामा शुक्ला च कृष्णा च रक्ता पीता च दक्षिणा । समासेन तु वक्ष्यामि यथैता वर्णतः स्मृताः । । ३४ शुक्ला तु ब्राह्मणी ज्ञेया रक्ता तु क्षत्रिया स्मृता । वैश्या तु पीतिका ज्ञेया कृष्णा शूद्रा तु कथ्यते । । अतः परं प्रवक्ष्यामि दंष्ट्राणां विषलक्षणम् । । ३५ दंष्ट्राणां तु विषं नास्ति नित्यमेव भुजङ्गमे । दक्षिणं नेत्रमासाद्य विषं सर्पस्य तिष्ठति । । ३६ सङ्कुद्धस्येह सर्पस्य विषं गच्छति मस्तके । मस्तकाद्धमनीं याति ततो नाडीषु गच्छति । । ३७ नाडीभ्यः पद्यते दंष्ट्रां विषं तत्र प्रवर्तते । तत्सर्वं कथयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः । । ३८ अष्टभिः कारणैः सर्पो दशते नात्र संशयः । आक्रान्तो दशते पूर्वं द्वितीयं पूर्ववैरिणम् । । ३९ तृतीयं दशते भीतश्चतुर्थं मददर्पितः । पञ्चमं तु क्षुधाविष्टः षष्ठं चेह विषोल्बणः । । सप्तमं पुररक्षार्थमष्टमं कालचोदितः । । 1.33.४० यस्तु सर्पो दशित्वा३ तु उदरं परिवर्तयेत् । बलभुग्नाकृतिं दंष्ट्रामाक्रान्तं तं विनिर्दिशेत् । ।४ १ यस्य सर्पेण दष्टस्य गभीरं दृश्यते व्रणम् । वैरदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा । ।४ २ एकं दंष्ट्रापदं यस्य अव्यक्तं न च कल्पितम् । भीतदष्टं विजानीयाद्यथोवाच प्रजापतिः । । ४३ यस्य सर्पेण दष्टस्य रेखा दन्तस्य जायते । मददष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा । । ४४ द्वे च दंष्ट्रापदे यस्य दृश्यन्ते च महाक्षतम् । क्षुधाविष्टं विजानीयाद्यथोवाच प्रजापतिः । । ४५ द्वे दंष्ट्रे यस्य दृश्येते क्वचिद्रुधिरसङ्कुले । विषोल्बणं विजानीयाद्दंशं तं नात्र संशयः । । ४६ अपत्यरक्षणार्थाय जानीयात्तं न संशयः । यत्तु काकपदाकारं त्रिभिर्दन्तैस्तु लक्षितम् । । ४७ महानाग इति प्रोक्तं कालदण्डं विनिर्दिशेत् । त्रिविधं दष्टजातैस्तु लक्षणं समुदाहृतम् । ।४८ दष्टानुपीतं विज्ञेयं कश्यपस्य वचो यथा । विषभागात्तु सर्पस्य त्रिभागस्तत्र संक्रमेत् । । ४९ उदरं दर्शयेद्यस्तु उद्धतं तं विनिर्दिशेत् । छर्दितं विषवेगेन निर्विषः पन्नगो भवेत् । । 1.33.५० असाध्यश्चापि विज्ञेयश्चतुर्दंष्ट्राभिपीडितः । ग्रीवाभङ्गो भवेत्किञ्चित्सन्दष्टो विषयोगतः । । इतो दंशस्ततः शुद्धो व्यन्तरः परिकीर्तितः । । ५१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे सर्पदंष्ट्रावर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
ततः प्रणश्यते दुःखं ततः संपद्यते सुखम्
मग दुःख नाहीसे होते आणि सुख मिळते.
मज्जास्थानं ततो गत्वा मर्मस्थानं प्रधावति 1.35.
मज्जेतून ते पुढे जाऊन मर्मस्थळी पोहोचते.
निश्चेष्टः पतते भूमौ कर्णाभ्यां बधिरो भवेत्
तो हालचाल न करता जमिनीवर पडतो आणि दोन्ही कानांनी बहिरा होतो.
दंडेन हन्यमानस्य दंडराजी न जायते
कुठल्याही माणसाला काठीने मारले तरी काठी कधीच राजा होत नाही.
केशेषु लुच्यमानेषु नैव केशान्प्रवेदते शिथिलानि भवंतीह स गतासुरिति श्रुतिः
केस उपटले जात असताना तिला केस उपटले जात आहेत हे जाणवत नाही; इथे अंगातील ताकद सुटते, आणि परंपरेनुसार ती प्राण सोडून गेली असे मानतात.
एतानि यस्य रूपाणि विपरीतानि गौतम
गौतम, ही जी रूपं आहेत, त्यांची लक्षणं उलटी होतात.
वैद्यास्तस्य न पश्यंति ये भवंति कुशिक्षिताः
जे वैद्य नीट शिकलेले असतात, तेही ही चिन्हं ओळखू शकत नाहीत.
तस्यागदं प्रवक्ष्यामि स्वयं रुद्रेण भाषितम्
मी तुला तो उपाय सांगतो, जो स्वतः रुद्रांनी सांगितला आहे.
कुंकुमं तगरं कुष्ठं कासमर्दत्वचं तथा
कुंकू, तगर, कुष्ट आणि कासमर्दाच्या साली—
एतानि समभागानि गोमूत्रेण तु पेषयेत् कालाहिनापि दष्टेन क्षिप्रं भवति निर्विषः
ही सगळी सारखीच घेऊन गायीच्या मूत्रात वाटावीत; काळ्या सापाने दंश केलेल्या माणसालाही हे दिलं तर तो लवकर विषमुक्त होतो.
क्षिप्रमेव प्रदा तव्यं मृतसंजीवनौषधम्
ही मृतसंजीवनी औषध लगेचच द्यावी.
इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पंचमीकल्पे धातुगतविषक्रियावर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः
श्रीभविष्य महापुराणातील ब्राह्म पर्व, पाचव्या कल्पात, दीड लाख श्लोकांच्या संहितेत, 'धातुगत विषाची क्रिया' या अध्यायाचे हे पस्तीसवे अध्याय संपले.
कुमारदष्टः कीदृक्स्यात्सूतिकादंशितस्य च
लहान मुलाला साप चावल्यावर कोणती लक्षणं दिसतात, आणि बाळंतिणीला चावल्यावर काय होतं?
रूपं नपुंसकेनेह व्यंतरेण च कीदृशम्
नपुंसक किंवा आतल्या सापाने चावल्यावर कसं रूप दिसतं?
कश्यप उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि नागानां रूपलक्षणम्
कश्यप म्हणाले: आता मी सापांची रूपं आणि त्यांची लक्षणं सांगतो.
अथ सर्पेण दष्टस्य ऊर्ध्व दृष्टिः प्रजायते
सापाने चावल्यावर डोळे वर वळतात.
४४ यावद्विसृजते वित्तं वित्तवान्वीर भक्तितः । तावद्विवर्धते पुण्यं दातुं शतसहस्रिकम् । । ४५ अन्ये ताम्रमये पात्रे वंशजे मृन्मयेऽपि वा । पूजयन्ति नराः शक्त्या कृत्वा कुङ्कुमकेशरैः । । पुरुषाकृतिकृतं पात्र इमं मन्त्रैः समर्चयेत् । । ४६ अग्रिर्मूर्धेति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिस्तथा । धूपैरभ्यर्च्य विधिवद्ब्राह्मणाय प्रदीयते । । ४७ गुडौदनं घृतं क्षीरं गोधूमाञ्छालितण्डुलान् ।।। अवेक्ष्य शक्तिं दद्याद्वै दरिद्रो वित्तवांस्तथा । । ४८ वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं विद्यमाने धने नृप । वित्तशाठ्यं हि कुर्वाणो नामुत्र बलभाग्भवेत् । ।४ ९ शतानीक उवाच अङ्गारकेण संयुक्ता चतुर्थी नक्तभोजनैः । उपोष्या कतिमात्रा तु उताहो सकृदेव तु
वीर, जोपर्यंत श्रद्धेने आपली संपत्ती दान करतो, तोपर्यंत त्याचे पुण्य वाढत जाते आणि त्याने शंभर हजार दान करावे. काहीजण तांब्याच्या, बांबूच्या किंवा मातीच्या पात्रात कुंकू व केशर टाकून यथाशक्ती पूजा करतात. पुरुषाच्या आकाराचे पात्र तयार करून, मंत्रांनी त्याची विधिपूर्वक पूजा करावी. 'अग्निर्मूर्धा' या मंत्राने गंध, फुलांनी, धूपाने पूजा करून, ब्राह्मणाला द्यावे. गूळभात, तूप, दूध, गहू, शिजवलेला तांदूळ — यथाशक्ती द्यावे, गरीब असो वा श्रीमंत. राजन, ज्याच्याकडे संपत्ती आहे त्याने कंजूषपणा करू नये, कारण जो कंजूषपणा करतो त्याला परलोकात फळ मिळत नाही.
1.31.५० सुमन्तुरुवाच चतुर्थी सा चतुर्थी सा यदाङ्गारकसंयुता । उपोष्या तत्र तत्रैव प्रदेयो विधिवद्गुडः । । ५१ उपोष्य नक्तेन विभो चतस्रः कुजसंयुता । चतुर्थ्यां च चतुर्थ्यां च विधानं शृणु यादृशम् । । ५२ सौवर्णं तु कुजं कृत्वा सविनायकमादरात् । दशसौवर्णिकं मुख्यं दशार्धमर्धमेव च । ।५ ३ सौवर्णपात्रे रौप्ये वा भक्त्या ताम्रमयेऽपि वा । विंशत्पलानि पात्राणि विंशत्यर्धपलानि वा । । ५४ विंशत्कर्षाणि वा वीर विंशदर्धार्धमेव वा । रौप्यसङ्ख्यं पलं कार्यं पलार्धमर्धमेव च । । ५५ शक्त्या वित्तैश्च भक्त्या च पात्रे ताम्रमयेऽपि तु । प्रतिष्ठाप्य ग्रहेशं वै वस्त्रैः सम्परिवेष्टितम् । । विविधैः साधकै रक्तैः पुष्पै रक्तैः समन्वितम् । । ५६ ब्राह्मणाय सदा दद्याद्दक्षिणासहितं नृप । वाचकाय महाबाहो गुणिने श्रेयसे नृप । । ५७ इति ते कथिता पुण्या तिथीनामुत्तमा तिथिः । यामुपोष्य नरो रूपं दिव्यमाप्नोति भारत । । ५८ कान्त्यात्रेयसमं वीरं तेजसा रविसन्निभम् । प्रभया रविकल्पं च समीरबलसंश्रितम् । । ५९ ईदृग्रूपं समाप्येह याति भौमसदो नृप । प्रसादाद्विघ्ननाथस्य तथा गणपतेर्नृप । । 1.31.६० पठतां शृण्वतां राजन्कुर्वतां च विशेषतः । ब्रह्महत्यादिपापानि क्षीयन्ते नात्र संशयः । । ऋद्धिं वृद्धिं तथा लक्ष्मीं लभते नात्र संशयः । । । ६१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे सुखावहाङ्गारकचतुर्थीव्रतनिरूपणं नामैकत्रिंशोऽध्यायः
सुमन्तु म्हणाले — जेव्हा चतुर्थीला मंगळाचा संयोग येतो, तेव्हा त्या दिवशी उपवास करावा आणि त्या दिवशी योग्य पद्धतीने गुळ दान करावा. उपवास करून, रात्रीच्या वेळी, मंगळाच्या संयोगाने चार चतुर्थी आल्यास, त्यासाठीचे विधान ऐक. सुवर्णाचा मंगळ करून, त्यास विनायकासह आदराने, दहा सुवर्णाचे किंवा त्याच्या अर्ध्या किंमतीचे, सुवर्णाच्या किंवा चांदीच्या किंवा तांब्याच्या पात्रात, भक्तीने ठेवावे. वीस पलांचे किंवा वीस अर्ध्या पलांचे पात्र, किंवा वीस करषांचे किंवा त्याच्या अर्ध्या किंमतीचे, चांदीचे प्रमाण एक पळ किंवा त्याच्या अर्ध्या किंमतीचे, आपल्या सामर्थ्यानुसार, भक्तीने तांब्याच्या पात्रात ठेवावे. त्या ग्रहेशाची स्थापना करून, वस्त्रांनी गुंडाळून, विविध साधक व लाल फुलांनी सजवावे. ब्राह्मणाला नेहमी दक्षिणेसह द्यावे, वाचक, गुणी व श्रेष्ठ अशा व्यक्तीस द्यावे. या प्रकारे मी तुला पुण्यदायक व्रत सांगितले, जे पाळल्याने मनुष्य दिव्य रूप प्राप्त करतो. तो कांतिमान अत्रेयासारखा, तेजस्वी सूर्यासारखा, प्रकाशाने सूर्यासारखा व वाऱ्याच्या बळावर आधारलेला होतो. अशा प्रकारे रूप प्राप्त करून, तो मंगळाच्या स्थानावर जातो, विघ्नेश्वर व गणपती यांच्या कृपेने. जो हे व्रत करतो, ऐकतो, वाचतो, त्याचे ब्रह्महत्येसारखे पाप नष्ट होते, यात शंका नाही. त्याला संपत्ती, वृद्धी व लक्ष्मी प्राप्त होते, यातही शंका नाही.
thumb|400px|अग्निचयने अश्वपरिक्रमणम् thumb|400px| उच्चैःश्रवा नागपञ्चमीपूजनम् सुमन्तुरुवाच पञ्चमी दयिता राजन्नागानां नन्दिवर्धिनी । पञ्चम्यां किल नागानां भवतीत्युत्सवो महान् । । १ वासुकिस्तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः । ऐरावतो धृतराष्ट्रः१ कर्कोटकधनञ्जयौ । । एते प्रयच्छन्त्यभयं प्राणिनां प्राणजीविताम् । । २ पञ्चम्यां स्नपयन्तीह नागान्क्षीरेण ये नराः । तेषां कुले प्रयच्छन्ति तेऽभयप्राणदक्षिणाम् । । ३ शप्ता नागा यदा मात्रा दह्यमाना दिवानिशम् । निर्वापयन्ति स्नपनैर्गवां३ क्षीरेण मिश्रितैः । । ४ ये स्नपयन्ति वै नागान्भक्त्या श्रद्धासमन्विता । तेषां कुले सर्पभयं न भवेदिति निश्चयः । । ५ शतानीक उवाच मात्रा शप्ताः कथं नागाः किं समुद्दिश्य कारणम् । कथं चानन्दकरणं कस्य वा सम्प्रसादजम् । । ६ सुमन्तुरुवाच [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm उच्चैःश्रवा] अश्वरत्नं श्वेतो जातोऽमृतोद्भवः । तं दृष्ट्वा चाब्रवीत्कद्रूर्नागानां जननी स्वसाम् । । ७ अश्वरत्नमिदं श्वेतं सम्प्रेक्षेऽमृतसम्भवम् । कृष्णांश्च वीक्षसे बालान्सर्वं श्वेतमुताम्बरे । । ८ विनतोवाच सर्वश्वेतो हयवरो नास्य कृष्णो न लोहितः । कथं पश्यसि कृष्णं त्वं विनतोवाच तां स्वसाम्
सुमन्तु म्हणाले — राजन्, पाचवी तिथी नागांना अत्यंत प्रिय आहे, ती त्यांचा आनंद वाढवणारी आहे. या पाचवीला नागांचा मोठा सण साजरा केला जातो. वासुकी, तक्षक, कालिय, मणिभद्र, ऐरावत, धृतराष्ट्र, कर्कोटक आणि धनंजय — हे सर्व नाग प्राण्यांना निर्भयता देतात. जे लोक पाचवीला नागांना दूधाने स्नान घालतात, त्यांच्या कुळात नाग त्यांना प्राणदक्षिणा व निर्भयता देतात. नागांना त्यांच्या आईने शाप दिला, त्यामुळे ते दिवस-रात्र जळत होते, पण गायीच्या दूधाने स्नान घातल्याने ते शांत होतात. जे भक्तीने व श्रद्धेने नागांना स्नान घालतात, त्यांच्या कुळात कधीही सर्पभय राहत नाही, हे निश्चित.
( १९ भगिनीं च जरत्कारुं तस्मै त्वं प्रतिदास्यसि । भविता तस्य पुत्रोऽसावास्तीक इति विश्रुतः । । 1.32.२० स तत्सत्रं प्रवृद्धं वै नागानां भयदं महत् । निषेधेत्सुमतिर्वाग्भिरग्र्याभिस्तं नविष्यति । । २१ तदिमां भगिनीं राजंस्तस्य त्वं प्रतिदास्यसि । जरत्कारुं जरत्कारोः प्रदद्या अविचारयन् । । २२ यदासौ प्रार्थतेऽरण्ये यत्किञ्चिद्धि वदिष्यति । तत्कर्तव्यमशङ्केन यदीच्छेः श्रेय आत्मनः । । २३ पितामहवचः श्रुत्वा वासुकिः प्रणिपत्य च । तथाकरोद्यथा चोक्तं यत्नं च परमास्थितः । । २४ तच्छ्रुत्वा पन्नगाः सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । पुनर्जातमिवात्मानं मेनिरे भुजगोत्तमाः । । २५ तत्र सत्रं महाबाहो१ तव पित्रा प्रवर्तितम् । ऋत्विग्भिः स हि तेनेह सर्वलोकेषु दुष्करम् । । २६ प्रोक्तं च विष्णुना पूर्वं धर्मपुत्रस्य धीमतः । अवश्यं तस्य भविता नागानां भयकारकम्
तू तुझ्या बहिणीला, जरत्कारूला, त्या ब्राह्मणाला देणार, आणि त्याचा मुलगा आस्तिक म्हणून प्रसिद्ध होईल. त्याच्यामुळे नागांसाठी घातक असलेले ते मोठे यज्ञ थांबवला जाईल. त्यामुळे, राजन्, तुझ्या बहिणीला त्याला दे, जे काही तो मागेल ते निःसंशयपणे पूर्ण कर, कारण त्याच्यामुळे नागांचे रक्षण होईल. ब्रह्मदेवाचे हे वचन ऐकून वासुकीने नम्रतेने तसेच केले आणि सर्व नाग आनंदित झाले. त्या यज्ञात तुझ्या वडिलांनी मोठ्या यत्नाने सर्वत्र दुर्मिळ असे कार्य केले. विष्णूनेही पूर्वी धर्मपुत्र युधिष्ठिराला सांगितले होते की, तो यज्ञ नागांसाठी भयकारक होईल.
मांजरे, मुंगूस, डुक्कर आणि विंचू — या सर्वांपासून सर्प वाचला, तर तो शंभर वीस वर्षं जगतो.
काललक्षणम् कश्यप उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि कालदष्टस्य लक्षणम् । शृणु गौतम तत्त्वेन यादृशो भवते नरः । । १ जिह्राभङ्गोऽथ हृच्छूलं चक्षुर्भ्यां च न पश्यति । दंशं च दग्धसंकाशं पक्वजम्बूफलोपमम् । । २ वैवर्ण्यं चैव दन्तानां श्यावो भवति वर्णतः । सर्वेष्वङ्गेषु शैथिल्यं पुरीषस्य च भेदनम् । । ३ भग्नस्कन्धकटिग्रीव ऊर्ध्वदृष्टिरधोमुखः । दह्यते वेपते चैव स्वपते च मुहुर्मुहुः । । ४ शस्त्रेण च्छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्तते । दण्डेन ताड्यमानस्य दण्डराजी न जायते । । ५ दंशे काकपदं सुनीलमसकृज्जम्बूफलाभं घनमुच्छूनं रुधिरार्द्रसेकबहुलं कृच्छ्रान्निरोधो भवेत् । हिक्काश्वासगलग्रहश्च सुमहान्पाण्डुस्त्वचा दृश्यते शुष्काङ्गः प्रवदन्ति शास्त्रनिपुणास्तत्कालदष्टं विदुः । । ६ दंशे यस्याथ शोथः प्रचलितवलितं मण्डलं वा सुनीलं प्रस्वेदो गात्र भेदः स्रवति च रुधिरं सानुनासं च जल्पेत् । दन्तोष्ठाभ्यां वियोगो भ्रमति च हृदयं सन्निरोधश्च तीव्रो दिव्यानामेष दंशः स्थलविपुलमयो विद्धि तं कालदष्टम् । । ७ दन्तैर्दन्तान्स्पृशति बहुशो दृष्टिरायासखिन्ना स्थूलो दंशः स्रवति रुधिरं केकरं चक्षुरेकम् । । प्रत्यादिष्टः श्वसिति सततं सानुनासं च भाषेत्पापं ब्रूते सकलगदितं कालदण्डं तमाहुः । । ८ वेपते वेदना तीव्रा रक्तनेत्रश्च जायते । ग्रीवाभङ्गश्चला नाभिः कालदष्टं विनिर्दिशेत् । । ९ दर्पणे सलिले वापि आत्मच्छायां न पश्यति । मन्दरश्मिं तथा तीव्रं तेजोहीनं दिवाकरम्
कश्यप म्हणाले: आता मी मृत्यूदंशाचे लक्षण सांगतो; गौतम, ऐक, माणूस कसा होतो ते. जीभ वाकडी होते, छातीत वेदना येते, डोळ्यांनी दिसत नाही, दंश जळल्यासारखा आणि पिकलेल्या जांभळासारखा दिसतो. दातांचा रंग बदलतो, काळपट होतो, शरीरात सैलपणा येतो, मलावष्टंभ होतो. खांदा, कंबर, मान मोडते, डोळे वरती आणि तोंड खाली वळतं, जळजळ होते, थरथर होते, वारंवार झोप येते. शस्त्राने कापलं तरी रक्त येत नाही, काठीने मारलं तरी फटका उमटत नाही. दंशावर कावळ्याच्या पावलासारखा डाग, निळसर रंग, जांभळासारखा फुगलेला, रक्ताने ओला, दाट सूज येते, श्वास घ्यायला त्रास होतो, हिक्का येते, गळा दडपतो, त्वचा पांढरी पडते, शरीर कोरडं होतं — हे सर्व लक्षणं जाणणारे विद्वान त्याला मृत्यूदंश म्हणतात. दंशावर सूज, वाकडी वर्तुळाकार फुगवटा, निळसर रंग, घाम येतो, शरीर दुखतं, रक्त वाहतं, नाकातून पाणी येतं, दात ओठ वेगळे होतात, हृदय भरकटतं, श्वास रोखला जातो — हे सगळं दिसलं, तर तो मृत्यूदंश आहे असं समजावं. दातांनी दात चावत राहतो, डोळे थकतात, दंश मोठा, रक्त वाहतं, गळा आखडतो, एक डोळा मिटतो, बोलताना नाकातून आवाज येतो, वाईट बोलतो, सगळं गोंधळलेलं असतं — हे मृत्यूदंडाचं लक्षण आहे. थरथर होते, तीव्र वेदना, डोळे लाल होतात, मान वाकते, नाभी हलते — हे मृत्यूदंशाचं लक्षण. आरशात किंवा पाण्यात स्वतःची सावली दिसत नाही, सूर्य मंद किंवा तेजहीन दिसतो.
1.34.१० वेपते वेदनात्रस्तो रक्तनेत्रश्च जायते । स याति निधनं जन्तुः कालदण्डं विनिर्दिशेत् । । ११ अष्टम्यां च नवम्यां च कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । नागपञ्चमीदष्टानां जीवितस्य च संशयः । । १२ आर्द्राश्लेषामघाभरणीकृत्तिकासु विशेषतः । विशाखां त्रिषु पूर्वासु मूलस्वातीशतात्मके । । सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतं च यैस्तथा । । १३ शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च । न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते । । १४ अष्टोत्तरं मर्म शतं प्राणिनां समुदाहृतम् । तेषां मध्ये तु मर्माणि दश द्वे चापि कीर्तिते । । १५ शङ्खे नेत्रे भ्रुवोर्मध्ये बस्तिभ्यां वृषणोत्तरे । कक्षे स्कन्धे हदि मध्ये तालुके चिबुके गुदे । । १६ एषु द्वादशमर्मेषु२ दंशैः शस्त्रेण वा हतः । न जीवति नरो लोके कालदण्डं विनिर्दिशेत् । । १७ अकचटतपयशां वदन्ति प्रोक्ता जीवन्ति न तत्र हि । गतं ब्रूयाद्यदि स्खलति शिरस्तस्य सम्प्राप्तकालः । । १८ भवति च यदि दूतो ह्युत्तमस्याधमो वा यदि भवति च दूत उत्तमो वाधमस्य । आदौ दष्टस्य नाम यदि वदति क्वचिद्वक्ति तस्याथ पश्चात्तं वर्णभेदो यदि भवति समः प्राप्त कालस्य दूतः । । १९ दूतो वा दण्डहस्तो भवति च युगलं पाशहस्तस्तथा वा रक्तवस्त्रं च कृष्णं मुखशिरसि गतमेकवस्त्रश्च दूतः । । तैलाभ्यक्तश्च तद्वद्यदि त्वरितगतिर्मुक्तकेशश्च याति यः कुर्याद्घोरशब्दं करचरणयुगैः प्राप्तकालस्य दूतः । । 1.34.२० नागोदयं प्रवक्ष्यामि ईशानेन तु भाषितम् । ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ग्रहा नागास्त्वनेकशः । । २१ अनन्तं भास्करं विद्यात्सोमं विद्यात्तु वासुकिम् । तक्षकं भूमिपुत्रं तु कर्कोटं च बुधं विदुः । । २२ पद्मं बृहस्पतिं विद्यान्महापद्मं च भार्गवम् । कुलिकः शंखपालश्च द्वावेतौ तु शनैश्चरः । । २३ पूर्वपादः शंखपालो द्वितीयः कुलिकस्तथा । नित्यं भागे यथोद्दिष्टे दिनरात्री तथैव च । । २४ शुक्रसोमौ च मध्याह्ने उदये तु क्षमासुतः । शनिः प्रागष्टमे भागे दिवारात्रे त्विहोच्यते । । २५ ग्रहाश्च भुञ्जते चैव शेषं भागस्य लक्षणम् । रविवारे सदा ज्ञेयौ पादौ दश चतुर्दश । । २६ अष्ट द्वादश वै चन्द्रे दश षष्ठे कुजे तथा । बुधस्य नवमे पादे राहौ च दिवसस्य च । । २७ गुरोर्द्वितीयः षष्ठश्च षोडशस्य तु वर्जयेत् । भास्करस्य दिने प्रोक्ते चतुर्थे दशमेष्टमे । । २८ शनैश्चरदिने पादं त्यजेच्चैव सुदारुणम् । द्वितीयं द्वादशं चैव षोडशस्य तु वर्जयेत् । । २९ मुहूर्तघटिकादूर्द्ध्वं घटिका चतुर्थं भागं विंशतिश्च । कुहूसुतं बुद्बुदं निमेषमेतत्कालस्य लक्षणम् । । 1.34.३० इति श्री भविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे दंशदष्टकदूतलक्षणं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
सर्पदंश झाल्यावर माणूस थरथर कापू लागतो, तीव्र वेदना सहन करतो आणि डोळे लाल होतात. अशा अवस्थेत तो मृत्यूला सामोरा जातो; हेच काळाचा दंड मानले जाते. अष्टमी, नवमी आणि कृष्णपक्षातील चतुर्दशी, तसेच नागपंचमी, या तिथींना किंवा आठ दिवसांत सर्पदंश झाल्यास जीव धोक्यात येतो. आर्द्रा, अश्लेषा, मघा, भरणी, कृत्तिका, विशेषतः विशाखा, पूर्वा, मूल, स्वाती या नक्षत्रांत सर्पदंश किंवा विष प्राशन केल्यास माणूस वाचत नाही. रिकाम्या घरात, स्मशानात, वाळक्या झाडाजवळ किंवा अशा नक्षत्र-तिथीच्या संयोगात सर्पदंश झाल्यास माणूस वाचत नाही. माणसाच्या शरीरात एकशेआठ मर्मस्थाने सांगितली आहेत. त्यातील बारा मर्मस्थाने—शंख, डोळे, भुवयांच्या मध्ये, मूत्राशय, वृषणांच्या वर, कांख, खांदा, हृदय, तालू, हनू, गुद—यापैकी कुठेही दंश किंवा शस्त्राघात झाल्यास माणूस जगत नाही; हे काळाचा दंड समजावा. केस, दात, पाय, जीभ, ओठ, नखे, त्वचा, कान, नाक, डोळे, कपाळ, डोकं—यापैकी कुठेही दंश झाल्यास माणूस वाचत नाही. जर तो बोलताना चुकतो, डोकं हलते, तर त्याचा मृत्यू जवळ आलेला असतो. जर दूत श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ असेल, दंश झाल्यावर नाव विचारल्यावर लगेच सांगितले, किंवा शब्द बदल न झाल्यास, मृत्यूचा दूत समजावा. दूताच्या हातात दंड, दोन्ही हातात दोर, डोक्यावर किंवा तोंडावर लाल किंवा काळे वस्त्र, केस मोकळे, वेगाने येणारा, हातपायांनी मोठा आवाज करणारा—हा मृत्यूचा दूत समजावा. नागांचा उदय मी सांगतो—पूर्वी ब्रह्मदेवाने अनेक ग्रह व नाग निर्माण केले. अनंत म्हणजे सूर्य, वासुकि म्हणजे चंद्र, तक्षक म्हणजे भूमिपुत्र, कर्कोटक म्हणजे बुध, पद्म म्हणजे बृहस्पति, महापद्म म्हणजे शुक्र, कुलिक व शंखपाल हे शनीचे रूप आहेत. शंखपाल पूर्वपाद, कुलिक दुसरा, नेहमी ठराविक भागात राहतात. शुक्र व चंद्र मध्यान्ही, भूमिपुत्र उगवताना, शनी पूर्व आठव्या भागात असतो. राहूच्या दिवशी नववा पाद, गुरुच्या दिवशी दुसरा व सहावा पाद, सूर्याच्या दिवशी चौथा, दहावा, आठवा पाद, शनिवारी दुसरा, बारावा, सोळावा पाद वर्ज्य करावा. मुहूर्त, घटिका, निमिष यांचे गणित हेच आहे. हे सर्व पंचमीकल्पातील दंश-दूत-लक्षण या अध्यायाचे वर्णन पूर्ण झाले.
यमदूतीलक्षणम् कश्यप उवाच सविषा दंष्ट्रयोर्मध्ये यमदूती तु वै भवेत् । न चिकित्सा बुधैः कार्या तं गतासुं विर्निदशेत् । । १ प्रहरार्धं दिवारात्रावेकैकं भुञ्जते बहिः । एकस्य च समानं च द्वितीयं षोडशं तथा । । २ नागोदयो यमुद्दिश्य हतो विद्धो विदारितः । कालदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा । । ३ यन्मात्रं पतते बिन्दुर्वालाग्रं सलिलोद्धृतम् । तन्मात्रं स्रवते दंष्ट्रा विषं सर्पस्य दारुणम् । । ४ नाडीशते तु सम्पूर्णे देहे सङ्क्रमते विषम् । यावत्सङ्क्रामयेद्बाहुं कुञ्चितं वा प्रसारयेत् । । ५ अनेन क्षणमात्रेण विषं गच्छति मस्तके । वेपते विषवेगे तु शतशोऽथ सहस्रशः । । ६ वर्धते रक्तमासाद्य ततो वातैः शिखी यथा । तैलबिन्दुर्जलं प्राप्य यथा वेगेन वर्धते । । ७ शिखण्डी आश्रयं प्राप्य मारुतेन समीरितः । ततः स्थानशतं प्राप्य त्वचास्थानं विचेष्टितम् । । ८ त्वचासु द्विगुणं विद्याच्छोणितेषु चतुर्गुणम् । पित्ते तु त्रिगुणं याति श्लेष्मे वै षोडशं भवेत् । । ९ वायौ त्रिंशद्गुणं चैव मज्जाषष्टिगुणं तथा । प्राणे चैकार्णवीभूते सर्वगात्राणि सन्धयेत्
कश्यप म्हणतो: सर्पाच्या विषारी दातांच्या मध्ये 'यमदूती' प्रकार असतो. अशा दंशानंतर शहाण्यांनी उपचार करू नयेत, कारण जीव गेल्यावर तो निश्चितच मृत्युमुखी पडतो. दिवस-रात्र प्रत्येक अर्ध्या प्रहरात विष शरीरात पसरते. एका दंशात समान प्रमाण, दुसऱ्यात सोळावे प्रमाण असते. नागाच्या उदयाच्या वेळी किंवा यमाच्या दिशेने दंश, छेद किंवा विदारण झाल्यास, तो 'काळदंश' मानावा, जसे कश्यपाने सांगितले. सर्पाच्या विषारी दातांतून ज्या प्रमाणात पाण्याचा थेंब गळतो, तितक्याच प्रमाणात विष शरीरात जाते. शरीरातील शंभर नाड्यांमध्ये विष पसरते. जेवढ्या वेळात हात वाकवता किंवा ताठ करता येतो, तेवढ्या क्षणात विष डोक्यात पोहोचते. विषाचा जोर वाढला की, माणूस शेकडो-हजारो वेळा थरथर कापतो. रक्तात विष पोहोचले की, ते वाऱ्याने जणू ज्वाळा पेटल्यासारखे वाढते. जसे तेलाचा थेंब पाण्यात पडल्यावर वेगाने पसरतो, तसे विषही पसरते. वाऱ्याने उडणाऱ्या शिखंडीप्रमाणे विष शरीरात वेगवेगळ्या ठिकाणी पसरते. त्वचेत विष पोहोचल्यावर त्याचा परिणाम दुहेरी, रक्तात चौपट, पित्तात तिप्पट आणि कफात सोळा पट वाढतो. वाऱ्यात तीसपट, मज्जेत साठपट आणि प्राणात एकसंध होऊन संपूर्ण शरीर व्यापते.
1.35.१० श्रोत्रे निरुध्यमाने च याति दष्टस्त्वसाध्यताम् । ततोऽसौ म्रियते जन्तुर्निःश्वासोच्छ्वासवर्जितः । । ११ निष्क्रान्ते तु ततो जीवे भूते पञ्चत्वमागते । तानि भूतानि गच्छन्ति यस्य यस्य यथातथम् । । १२ पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । इत्येषामेव सङ्घातः शरीरमभिधीयते । । १३ पृथिवी पृथिवीं याति तोयं तोयेषु लीयते । तेजो गच्छति चादित्यं मारुतो मारुतं व्रजेत् । । १४ आकाशं चैवमाकाशे सह तेनैव गच्छति । स्वस्थानं ते प्रपद्यन्ते परस्परनियोजिताः । । १५ न जीवेदागतः कश्चिदिह जन्मनि सुव्रत । विषार्तं न उपेक्षेत त्वरितं तु चिकित्सयेत् । । १६ एकमस्ति विषं लोके द्वितीयं चोपपद्यते । यथा नानाविधं चैव स्थावरं तु तथैव च । । १७ प्रथमे विषवेगे तु रोमहर्षोऽभिजायते । द्वितीये विषवेगे तु स्वेदो गात्रेषु जायते । । १८ तृतीये विषवेगे तु कम्पो गात्रेषु जायते । चतुर्थे विषवेगे तु श्रोत्रान्तरनिरोधकृत् । । १९ पञ्चमे विषवेगे तु हिक्का गात्रेषु जायते । षष्ठे च विषवेगे तु प्राणेभ्योऽपि प्रमुच्यते । । सप्तधातुवहा ह्येते वैनतेयेन भाषिताः । । 1.35.२० त्वचः स्थाने विषे प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु । अङ्गानि तिमिरायन्ते तपन्ते च मुहुर्मुहुः । । २१ एतानि यस्य चिह्नानि तस्य त्वचि गतं विषम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । । २२ अर्कमूलमपामार्गं प्रियङ्गुं तगरं२ तथा । एतदालोड्य दातव्यं ततः सम्पद्यते सुखम् । । २३ ततस्तस्मित्कृते विप्र न निवर्तेत चेद्विषम् । त्वचः स्थानं ततो भित्त्वा रक्तस्थानं प्रधावति । । २४ विषे च रक्तं संप्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु । दह्यते मुह्यते१ चैव शीतलं बहु मन्यते । । २५ एतानि यस्य रूपाणि तस्य रक्तगतं विषम् । तत्रागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । । २६ उशीरं चन्दनं कुष्ठमुत्पलं तगरं तथा । महाकालस्य मूलानि सिन्दुवारनगस्य च । । हिङ्गुलं मरिचं चैव पूर्ववेगे तु दापेयत् । । २७ बृहती वृश्चिका काली इन्द्र वारुणिमूलकम्
कान बंद पडले की, सर्पदंश झालेला माणूस असाध्य होतो. त्यानंतर तो प्राणी श्वासोच्छ्वास थांबून मरतो. जेव्हा जीव शरीरातून निघून जातो, तेव्हा पंचमहाभूत आपल्या-आपल्या ठिकाणी परत जातात. म्हणजे पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू आणि आकाश—हेच शरीराचा समूह आहे. पृथ्वी पृथ्वीमध्ये, पाणी पाण्यात, तेज सूर्याला, वायू वाऱ्यात आणि आकाश आकाशात विलीन होते. हे सर्व आपापल्या जागी परत जातात, एकमेकांच्या सहाय्याने. अशा अवस्थेत कोणीही पुन्हा जन्म घेत नाही. पण विषबाधित माणसाला दुर्लक्ष करू नये, त्वरित उपचार करावा. जगात एक विष असते, दुसरेही निर्माण होते. ते विविध प्रकारचे असते, स्थावरही असते. पहिल्या विषाच्या वेगात अंगावर रोमांच येतो. दुसऱ्या वेगात घाम येतो. तिसऱ्या वेगात अंग थरथरते. चौथ्या वेगात कान बंद होतात. पाचव्या वेगात हिक्का येते. सहाव्या वेगात प्राणही सुटतो. हे सात धातूंतून प्रवास करणारे विष, हे गरुडाने सांगितले आहे. त्वचेत विष पोहोचल्यावर त्याची लक्षणे अशी—अंगाला अंधुक दिसते, वारंवार जळजळ होते. ज्याच्या अंगावर ही लक्षणे दिसतात, त्याच्या त्वचेत विष पोहोचलेले असते. त्यावर मी सांगतो ते औषध द्यावे, त्यामुळे सुख मिळते. अर्कमूळ, आपामार्ग, प्रियंगू, तगर—हे सर्व वाटून द्यावे, त्यामुळे आराम मिळतो. जर त्याने हसले तरी विष नसेल तर ठीक, पण नसल्यास त्वचेतून रक्तात विष पसरते. रक्तात विष पोहोचल्यावर त्याची लक्षणे अशी—जळजळ, मूर्च्छा, थंडी अधिक जाणवते. ज्याला ही लक्षणे दिसतात, त्याच्या रक्तात विष असते. त्यावर मी सांगतो ते औषध द्यावे, त्यामुळे सुख मिळते. उशीरा, चंदन, कुष्ट, उत्पल, तगर, महाकाळ व सिंदुवारा या झाडांची मुळे, हिंग, मिरी—हे सर्व वाटून पहिल्या वेगात द्यावे. बृहती, व्रुक्षिका, काळी, इंद्रवारुणीचे मूळ—हे सर्व वापरावे.
सप्तगन्धघृतं चैव द्वितीये परिकीर्तितम् । । २८ सिन्दुवारं तथा हिङ्गुं तृतीये कारयेद्बुधः । तस्य पानं च कुर्वीत अञ्जनं लेपनं तथा । । २९ एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् । रक्तस्थानं ततो गत्वा पित्तस्थानं प्रधावति । । 1.35.३० पित्तस्थानगते विप्र विषरूपाणि मे शृणु । उत्तिष्ठते निपतते दह्यते मुह्यते तथा । । ३१ गात्रतः पीतकः स्याद्वै दिशः पश्यति पीतिका । प्रबला च भवन्मूर्च्छा न चात्मानं विजानते । । विषक्रियां तस्य कुर्याद्यथा सम्पद्यते सुखम् । । ३२ पित्तस्थानमतिक्रम्य श्लेष्मस्थानं च गच्छति । । ३३ पिप्पल्यो मधुकं चैव मधु खण्डं घृतं तथा । मधुसारमलाबूं च जातिं शङ्करवालुकाम् । । इन्द्रवारुणिकामूलं गवां मूत्रेण पेषयेत् । । ३४ नस्यं तस्य प्रयुञ्जीत पानमालेपनाञ्जनम् । एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् । । ३५ श्लेष्मस्थानं ततः प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु । गात्राणि१ तस्य रुध्यन्ते निःश्वासश्च न जायते । । लाला च स्रवते तस्य कण्ठो घुरुघुरायते । । ३६ एतानि यस्य रूपाणि तस्य श्लेष्मगतं विषम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । । ३७ त्रिकुटकी श्लेष्मातको लोध्रञ्च मधुसारकम् । एतानि समभागानि गवां मूत्रेण पेषयेत् । । ३८ तस्य पानं च कुर्वीत अञ्जनं लेपनं तथा । एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् । । ३९ श्लेष्मस्थानमतिक्रम्य वायुस्थानं च गच्छति । तत्र रूपाणि वक्ष्यामि वायुस्थानगते विषे । । 1.35.४० आध्मायते च जठरं बान्धवांश्च न पश्यति । ईदृशं कुरुते रूपं वृष्टिभङ्गश्च जायते । । ४१ एतानि यस्य रूपाणि तस्य वायुगतं विषम् । तस्यागदं प्रक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । ।४ २ शोणामूलं प्रियालं च रक्तं च गजपिप्पलीम् । भार्ङ्गीं वचां पिप्पलीं च देवदारुं मधूककम् । । ४३ मधूकसारं सहसिन्दुवारं हिङ्गुं च पिष्टा गुटिकां च कुर्यात् । दद्याच्च तस्याञ्जनलेपनादि एषोऽगदः सर्पविषाणि हन्यात् । । ४४ अञ्जनं चैव नस्यं च क्षिप्रं दद्याद्विषान्विते । वायुस्थानं ततो मुक्त्वा मज्जास्थानं प्रधावति । ।४५ विषे मज्जागते विप्र तस्य रूपाणि मे शृणु । दृष्टिश्च हीयते तस्य भृशमङ्गानि मुञ्चति । ।४ ६ एतानि यस्य रूपाणि तस्य मज्जागतं विषम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । । ४७ घृतमधुशर्करान्वितमुशीरं चंदनं तथा
दुसऱ्या अवस्थेत सात सुवासिक औषधी घातलेले तूप द्यावे. सिंदुवारा व हिंग तिसऱ्या अवस्थेत द्यावे. हे औषध प्यायला, डोळ्यांत, अंगाला लावावे. या उपचारांनी सुख मिळते. रक्तातून पित्तात विष गेल्यावर त्याची लक्षणे अशी—उठणे, पडणे, जळजळ, मूर्च्छा, शरीर पिवळे पडते, दिशाभूल होते, मूर्च्छा तीव्र होते, स्वतःला ओळखता येत नाही. त्यावर योग्य उपचार करावा. पित्तातून कफात विष गेले की, पिंपळी, मध, साखर, तूप, मधुसार, माळा, जाई, शंकरवाळ—हे सर्व गायीच्या मूत्रात वाटून, नस्य, प्यायला, डोळ्यांत, अंगाला लावावे. या उपचारांनी सुख मिळते. कफातून वायूत विष गेले की, त्याची लक्षणे अशी—पोट फुगते, आप्तजन दिसत नाहीत, शरीर वेगळे दिसते, पावसाचा खंड पडतो. ज्याला ही लक्षणे दिसतात, त्याच्या वायूत विष असते. त्यावर मी सांगतो ते औषध द्यावे—शोणामूळ, प्रियाळ, गजपिंपळी, भारंगी, वचा, पिंपळी, देवदारू, मधुक, मधुकसार, सिंदुवारा, हिंग—हे सर्व वाटून गोळ्या कराव्यात. त्याचे डोळ्यांत, नस्य, अंगाला लावावे. हे औषध सर्पविष नष्ट करते. नस्य व डोळ्यांत लवकर द्यावे. वायूतून मज्जेत विष गेले की, त्याची लक्षणे अशी—दृष्टी कमी होते, अंग शिथिल होते. ज्याला ही लक्षणे दिसतात, त्याच्या मज्जेत विष असते. त्यावर मी सांगतो ते औषध द्यावे—तूप, मध, साखर, उशीरा, चंदन.