नोच्छिष्टं कस्यचिद्दद्यान्नाद्याच्चैतत्तथान्तरा । । ३९ यस्त्वन्नमन्तरा कृत्वा लोभादत्ति नृपोत्तम । विनाशं याति स नर इह लोके परत्र च । । यथाभवत्पुरा वैश्यो धनवर्द्धनसंज्ञितः । । 1.3.४० शतानीक उवाच स कथमन्तरं पूर्वमन्नस्य द्विजसत्तम । किमन्तरं तथान्नस्य कथं वा तत्कृतं भवेत् । । ४१ सुमन्तुरुवाच पुरा कृतयुगे राजन्वैश्यो वसति पुष्करे । धनवर्धननामा वै समृद्धौ धनधान्यतः । । ४२ निदाघकाले राजेन्द्र स कृत्वा वैश्वदेविकम् । सपुत्रभ्रातृभिः सार्धं तथा वै मित्रबन्धुभिः । । आहारं कुरुते राजन्भक्ष्यभोज्यसमन्वितम्
कधीही उष्टं अन्न कुणालाही देऊ नये, किंवा स्वतःही खाऊ नये. राजाधिराज, जो कोणी लोभापोटी मध्येच (समारंभ किंवा वेळ न पाळता) अन्न खातो, तो या जगात आणि पुढच्या जन्मातही नष्ट होतो. पूर्वी धनवर्धन नावाचा एक वैश्य होता— शतानिक म्हणाले: तो पूर्वी मध्येच अन्न कसे खात असे? 'मध्ये' म्हणजे नेमके काय? आणि ते कसे घडते? सुमंतु म्हणाले: कृतयुगात, राजन, पुष्कर या ठिकाणी धनवर्धन नावाचा वैश्य मोठ्या संपत्ती आणि धान्याने समृद्ध होता. उन्हाळ्यात, राजेंद्र, वैश्याने वैश्वदेव विधी करून, आपल्या मुला-भावंडांसह, मित्र-नातेवाईकांसह, विविध प्रकारच्या पदार्थांसह जेवण घेत असे.
९१ ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता । बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः
जो ब्राह्मणाच्या जन्माचा कर्ता आहे आणि स्वतःच्या धर्माचे पालन करणारा आहे, तो अगदी लहान असला तरीही, मोठ्या वयाच्या ब्राह्मणाचा धर्माने वडील ठरतो.
१०८ मत्सकाशात्पुनः श्रुत्वा लक्षणं पुरुषस्य च । यथाधुना भवद्भिस्तु श्रुतं मत्तो द्विजोत्तमाः । । १०९ लक्षणेभ्यः प्रशस्तं तु स्त्रीणां सद्वृत्तमुच्यते । सद्वृत्तमुक्त्वा या स्त्री सा प्रशस्ता न च लक्षणैः । । 1.5.११० ईदृग्लक्षणसम्पन्नां सुकन्यामुद्वहेत्तु यः । ऋद्धिर्वृद्धिस्तथा कीर्तिस्तत्र तिष्ठति नित्यशः । । १११ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीलक्षणवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः
माझ्याकडून पुन्हा पुरुषांचे गुण ऐकून, जसे तुम्ही आत्ताच ऐकले, तसेच स्त्रियांमध्ये गुणांपेक्षा चांगले वर्तन श्रेष्ठ मानले जाते; जिचे वर्तन चांगले आहे, ती गुण नसली तरीही प्रशंसनीय असते. अशी सद्गुणी कन्या ज्याने वरण केली, तिथे नेहमीच संपत्ती, वाढ आणि कीर्ती टिकून राहते.
स्त्रीलक्षणसद्वृत्तवर्णनम् शतानीकउवाच सद्वृत्तं श्रोतुमिच्छामि देवस्त्रीणां सुविस्तरात् । उत्तमाधममध्यं च सम्बन्धे स्त्रीकृते यथा । । १ सुमन्तुरुवाच शतानीक महाबाहो ब्रह्मलोके पितामहः । उक्त्वा स लक्षणं स्त्रीणां सद्वृत्तं चोक्तवान्पुनः
शतानिक म्हणाले: देव, मला स्त्रियांचे चांगले वर्तन सविस्तर ऐकायचे आहे—विवाहाच्या दृष्टीने उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ वर्तन कसे असते ते सांगा. सुमंतु म्हणाले: हे महाबाहो शतानिक, ब्रह्मलोकात पितामहाने स्त्रियांचे गुण सांगितल्यावर पुन्हा चांगल्या वर्तनाचेही वर्णन केले.
२ यथोक्तं ब्रह्मणां तेषामृषीणां कुरुनन्दन । स प्रेयो वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । । ३ शृणुध्वं द्विजशार्दूलाः स्त्रीणां सद्वृत्तमादितः । वक्ष्ये युष्मानशेषं वै लोकानुग्रहकाम्यया । । ४ त्रिवर्गप्राप्तये वक्ष्ये स्त्रीवृत्तं गृहमेधिनाम् । प्राग्विद्यादीनुपादाय तैरर्थांश्च यथाक्रमम् । । विन्देत सदृशीं भार्यां शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । । ५ गृहाश्रमो हि निःस्वानां महत्येषा विडम्बना । तस्मात्पूर्वमुपादेयं वित्तमेव गृहैषिणा । । ६ वरं सोढा मनुष्येण तीव्रा नरकवेदना । न त्वेव च गृहे दृष्टं पुत्रदारक्षुधार्दितम् । । ७ असम्भवे शिशुं दृष्ट्वा रुदन्तं प्रार्थनापरम् । वज्रसारमयं मन्ये हदयं यन्न दीर्यते । । ८ साध्वीं भार्यां प्रियां दृष्ट्वा कुचैलां क्षुत्कृशीकृताम् । अस्य दुःखस्य तन्नास्ति सुखं यत्समतां व्रजेत् । । ९ रूक्षान्विवर्णान्क्षुधितान्भूमिप्रस्तरशायिनः । पुत्रदारान्निजान्दृष्ट्वा किमकार्यं भवेन्नृणाम् । । 1.6.१० बाहूत्तरीयं क्षुत्क्षामं दृष्ट्वा दीनमुखं सुतम् । मृत्युरेवोत्सवः पुंसां व्यसनं जीवितं द्विजाः । । ११ परिसीदत्स्वपत्येषु दृष्ट्वा दीनमुखो प्रियाम् । वज्रकार्यशरीरास्ते ये न यान्ति सहस्रधा । । १२ तस्मादर्थविहीनस्य पुंसो दारपरिग्रहात् । कुतस्त्रिवर्ग संसिद्धिर्यातनैव हि तस्य सा । । १३ अभार्यस्याधिकारोऽस्ति न द्वितीयाश्रमे यथा । तद्वदर्थविहीनानां सर्वत्र नाधिकरिता । । १४ केचित्त्वपत्यमेवाहुस्त्रिवर्गावाप्तिसाधनम् । पुंसामर्थः कलत्रं च येऽन्ये नीतिविदो विदुः । । १५ धर्मोऽपि द्विविधो यस्मादिष्टापूर्तक्रियात्मकः । स च दारात्मकः सर्वं ज्ञेयमर्थैकसाधनम् । । १६ निजेनापि १ दरिद्रेण लोको लज्जति बन्धुना । परोऽपि हि मनुष्याणामैश्वर्यात्स्वजनायते । । १७ न दरिद्रं समीपेऽपि स्थितवन्तं प्रपश्यति । दूरस्थमपि वित्ताढ्यमादराद्भजते जनः । । १८ तस्मात्प्रयत्नतः पूर्वमर्थमेव प्रसाधयेत । स हि मूलं त्रिवर्गस्य गुणानां गौरवस्य च । । १९ सर्वेऽपि हि गुणा विद्याकुलशीलादयो नृणाम् । सन्ति तस्मिन्नसन्तोऽपि सन्ति सन्तोऽपि नासति । । 1.6.२० शास्त्रं शिल्पं कलाः कर्म यच्चान्यदपि चेष्टितम् । साधनं सर्वमर्थानामर्था धर्मादिसाधनाः । । २१ साधनानां त्रिवर्गोऽस्ति तं विना केवलं नृणाम् । अजागलस्तनस्येव निधनायैव संभवः । । २२ प्राक्पुण्यैर्विपुला सम्पद्धर्मकामादिहेतुजा । भूयो धर्मेण सामुत्र तया३ ताविति ४ च क्रमः. । । २३ एकचक्रकमेतद्धि प्रोक्तमन्योन्यहेतुकम् । पूर्वपश्चिमबाहुभ्यामुत्तराधरमध्यमाः । । २४ विज्ञाय मतिमानेवं यस्त्रिवर्गं निषेवते । संख्याशतसमायुक्तैरवाप्नोत्युत्तरोत्तरम् । । २५ नाभार्यस्याधिकारोऽस्ति त्रिवर्गे निर्धनस्य वा । ना भार्यायामतः पूर्वमर्थमैव प्रसाधयेत् । । २६ तस्मात्क्रमागतैरर्थेः स्वयं वाधिगतैर्युतः । क्रियायोग्यैः समर्थश्च कुर्याद्दारपरिग्रहम् । । २७ अनुरूपे कुले जातां श्रुतवित्तक्रियादिभिः । लभेतानिन्दितां कन्यां मनोज्ञां धर्मसाधनाम् । । २८ पुमानर्धपुमांस्तावद्यावद्भार्यां न विदन्ति । तस्माद्यथाक्रमं काले कुर्याद्दारपरिग्रहम् । । २९ एकचक्रो रथो यद्वदेकपक्षो यथा खगः । अभार्योऽपि १नरस्तद्वदयोग्यः सर्वकर्मसु । । 1.6.३० पत्नीपरिग्रहाद्धर्मस्तथार्थो बहुलाभतः । सत्प्रीतियोगात्कामोऽपि त्रयमस्यां विदुर्बुधाः । । ३१ त्रिधा विवाहसम्बन्धो हीनतुल्याधिकैः सह । तुल्यैः सह समस्तेषामितरौ नीचमध्यमौ । । ३२ असमैर्निन्द्यते सद्भिरुत्तमैः परिभूयते । तुल्यैः प्रशस्यते यस्मात्तस्मात्साधुतमो मतः । । ३३ कृत्वैवाधिकसम्बन्धमपमानं समश्नुते । न चैषामानतिं गच्छेन्नैव नीचैः सहेष्यते
४४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीलक्षणसद्वृत्तवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः
माणसाने नरकात कितीही तीव्र यातना सहन केल्या, तरी आपल्या घरात मुलं आणि पत्नी उपाशीपोटी वेदना सहन करताना पाहण्यापेक्षा तेच अधिक सहन करावं.
विवाह-धर्मवर्णनम् ब्रह्मोवाच३ असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने । । १ सहजो न भवेद्यस्या न च विज्ञायते पिता । नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया । । २ ब्राह्मणानां प्रशस्ता स्यात्सवर्णा दारकर्मणि । कामशस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः । । ३ क्षत्रस्यापि सवर्णा स्यात्प्रथमा द्विजसत्तमाः । द्वे चावरे तथा प्रोक्ते कामतस्तु न धर्मतः । ।४ वैश्यस्यैका वरा प्रोक्ता सवर्णा चैव धर्मतः । तथावरा कामतस्तु द्वितीया न तु धर्मतः । । ५ शूद्रैव भार्या शूद्रस्य धर्मतो मनुरब्रवीत् । चतुर्णामपि वर्णानां परिणेता द्विजोत्तमः । । ६ न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः । कस्मिंश्चिदपि वृतान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते । । ७ हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः । कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम् । । ८ शूद्रमारोप्य वेद्यां तु पतितोत्रिर्बभूव ह । उतथ्यः पुत्रजननात्पतितत्वमवाप्तवान् । । ९ शूद्रस्य पुत्रमासाद्य शौनकः शूद्रतां गतः । भृग्वादयोप्येवमेव पतितत्वमवाप्नुयुः । । 1.7.१० शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते । । ११ देवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । नादन्ति पितरो देवाः स च स्वर्गं न गच्छति । । १२ वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च । तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते । । १३ चतुर्णामपि विप्रेन्द्राः प्रेत्येह च हिताहितम् । समासतो ब्रवीम्येष विवाहाष्टकमुत्तमम् । । १४ कालो दैवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः । । १५ ये यस्य धर्मा वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ । शृणुध्वं तद्द्विजश्रेष्ठाः प्रसवे च गुणागुणम् । । १६ विप्रस्य १ चतुरः पूर्वान्क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् । विट्शूद्रयोस्तु त्रीनेव विद्याद्धर्मानराक्षसान् । । १७ चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान्प्रशस्तान्कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं वैश्यशूद्रयोः । । १८ क्षत्रियाणां त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ२ स्मृताविह । पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्त्तव्यौ कथञ्चन । । १९ पृथक्पृथग्वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वचोदितौ । गान्धर्वो राक्षसश्चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ । । 1.7.२० आच्छाद्य चार्चयित्वा तु श्रुतशीलवते स्वयम् । आहूय दानं कन्याया बाह्यो धर्मः प्रकीर्तितः । । २१ वितते चापि यज्ञे तु कर्म कुर्वति चार्त्विजि । अलङ्कृत्य सुतादानं दैवो धर्म उदाहृतः । । २२ एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादादाय धर्मतः । कन्याप्रदानं विधिवदार्षीयो धर्म उच्यते । । २३ सहोभौ चरतं धर्ममिति वाचानुभाष्य तु । कन्याप्रदानमभ्यर्च प्राजापत्यविधिः स्मृतः । । २४ ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायाश्चैव शक्तितः । कन्याप्रदानं स्वच्छन्दादासुरो धर्म उच्यते । । २५ इच्छयान्योऽन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्वः स विधिर्ज्ञेयो मैथुन्यः कामसम्भवः । । २६ हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतीं गृहात् । प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते । । २७ सुप्तां मत्तां प्रमत्तां च रहो यत्रोपगच्छति । स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचः कथितोऽष्टमः । । २८ जलपूर्वं द्विजाग्र्याणां कन्यादानं प्रशस्यते । इतरेषां तु वर्णानामितरेतरकाम्यया । । २९ यो यस्यैषां विवाहानां विभूनां कीर्तितो गुणः । तं निबोधत वै विप्राः सम्यक्तकीर्तयतो मम । । 1.7.३० कुलानि दश पूर्वाणि तथान्यानि दशैव तु । स हि तान्यात्मना चैवं मोचयत्येनसो ध्रुवम् । । ३१ ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृद्दैवोढाजं सुतं शृणु । दैवोढाजः सुतो विप्राः सप्त सप्त परावरान् । । आर्षोढाजः सुतः स्त्रीणां पुरुषांस्तारयेद्द्विजाः । । ३२ ब्रह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः । । ३३ रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः । पुत्रवन्तोऽथ धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः । । ३४ इतरेषु निबोधध्वं नृशंसानृतवादिनः । जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विषः १ सुताः । । ३५ अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा । निन्दितैर्निंदिता नृणां तस्मान्निद्यान्विवर्जयेत् । । ३६ करग्रहणसंस्काराः सवर्णासु भवन्ति वै । असवर्णास्वयं ज्ञेया विधिरुद्वाहकर्मणि । । ३७ बाणः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया । वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने । । ३८ न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि । गृह्णन्हि शुल्कं लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी । । ३९ स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः । नारीयानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् । । 1.7.४० आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव १ तत् । अल्पो वापि महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः । । ४१ यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यं च केवलम् । । ४२ इत्थं दारान्समासाद्य देशमग्र्यं समावसेत् । ब्राह्मणो द्विजशार्दूल य इच्छेद्विपुलं यशः । । ४३ ऋषय ऊचुः को देशः परमो ब्रह्मन्कश्च पुण्यो मतस्तव । प्रवसन्यत्र विप्रेन्द्र यशः प्राप्नोति कञ्जज । । ४४ ब्रह्मोवाच न हीयते यत्र धर्मश्चतुष्पात्स कलो द्विजाः । स देशः परमो विप्राः स च पुण्यो मतो मम । । ४५ विद्वद्भिः सेवितो धर्मो यस्मिन्देशे प्रवर्तते । शास्त्रोक्तश्चापि विप्रेन्द्राः स देशः परमो मतः । । ४६ ऋषय ऊचू विद्वद्भिः सेवितं धर्मं शास्त्रोक्तं च सुरोत्तम । वदास्मासु सुरश्रेष्ठ कौतुकं परमं हि नः । । ४७ ब्रह्मोवाच विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत । । ४८ कामात्मता न प्रशस्ता न वेहास्याप्यकामता । काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः । । ४९ सङ्कल्पाज्जायते कामो यज्ञाद्यानि च सर्वशः । व्रताः नियमधर्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः । । 1.7.५० कामादृते क्रियाकारी दृश्यते नेह कर्हिचित् । यद्यद्धि कुरुते कश्चित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् । । ५१ निगमो १ धर्ममूलं स्यात्स्मृतिशीले तथैव च । तथाचारश्च साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च । । ५२ सर्वं तु समवेक्षेत निश्चयं ज्ञानचक्षुषा । श्रुतिप्राधान्यतो विद्वान्स्वधर्मे निवसेत वै । । ५३ श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन्सदा नरः । प्राप्य चेह परां कीर्तिं याति शक्रसलोकताम् । । ५४ श्रुतिस्तु वेदो ४ विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः । ते सर्वार्थेषु मीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ । । ५५ योऽवमन्येत ते चोभे हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः । स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः । । ५६ वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । एतच्चतुर्विधं विप्राः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् । । ५७ धर्मज्ञानं भवेद्विप्रा अर्थकामेष्वसज्जताम् । धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणान्नैगमं परम् । । ५८ निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । अधिकारो भवेत्तस्य वेदेषु च जपेषु च । । ५९ सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम्
तदेव निर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते । । 1.7.६० यस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः । वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते । । ६१ कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनयः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरम् । । ६२ एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षन्ति पृथिव्यां सर्वमानवाः । । ६३ हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः । । ६४ आ समुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्त्तं विदुर्बुधाः । । ६५ अटते यत्र कृष्णा गौर्मृगो नित्यं स्वभावतः । स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः । । ६६ एतान्नित्यं शुभान्देशान्संश्रयेत द्विजोत्तमः । यस्मिन्कस्मिंश्च निवसेत्पादजो२ वृत्तिकर्शितः । । ६७ प्रकीर्तितेयं धर्मस्य बुधैर्योनिर्द्विजोत्तमाः । सम्भवश्चास्य सर्वस्य समासान्न तु विस्तरात् । । ६८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि विवाहधर्मवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः
ज्या प्रदेशात चारही वर्णांची परंपरा आणि उत्तम वर्तन पाळली जातात, त्या भूमीला 'ब्रह्मावर्त' असं म्हणतात. ती भूमी पुण्यवान आणि आदर्श समजली जाते.
विवाहधर्मेषु स्त्रीविषये नरवृत्तवर्णनम् ब्रह्मोवाच कर्तव्यं यद्गृहस्थेन तदिदानीं निबोधत । गदतो द्विजशार्दूल विस्तराच्छास्त्रतस्तथा । । १ वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि । शुभदेशाश्रयश्चैव पत्नी वैवाहिकी गृहे । । २ स्वाश्रयेण विना शक्यं न यस्माद्रक्षणादिकम् । वित्तानामिव दाराणामतस्तद्विधिरुच्यते । । ३ हेतवो हि त्रिवर्गस्य विपरीतास्तु१ मानद । अरक्षणाद्भवन्त्यस्मादमीषां रक्षणं मतम् । । ४ निसर्गात्पुंस्यसन्तोषाद्गुणदोषविमर्षतः । दुष्टानां चापि संसर्गाद्रक्ष्या एव च योषितः । । ५ पुरुषस्थानवेश्मानि त्रिविधं प्राहुराश्रयम् । वित्तानां रक्षणाद्यर्थमपूर्वाधिगमाय च । । ६ कुलीनो नीतिमान्प्राज्ञः सत्यसन्धो दृढव्रतः । विनीतो धार्मिकस्त्यागी२ विज्ञेयः पुरुषाश्रयः । । ७ नगरे खर्वटे खेटे ग्रामे चापि क्रमागते । यात्रावशाद्वा निवसेद्धार्मिकाद्यजनान्विते । । ८ गुरुणानुमतस्तत्र ग्रामण्यादिजनेन वा । प्रतिवेश्माद्यबाधेन शुद्धं कुर्यान्निवेशनम् । । ९ द्वारचत्वरशालानां १ सर्वकारुकवेश्मनाम् । द्यूतसूनासुरावेशनटराजानुजीविनाम् । । 1.8.१० पाखण्डदेववीथीनां राजमार्गकुलस्य च । दूरात्सुगुप्तं कर्तव्या जीविका विभवोचिता । । ११ सापिधानैकनिष्काशं शुद्धपृष्टं समन्ततः । सद्वृत्ताप्तजनाकीर्णमदुष्टप्रातिवेशिकम् । । १२ प्रागुदक्प्रवणे देशे वास्तुविद्याविधानतः । प्रविभक्तक्रियाकाञ्क्षं सर्वर्तुकमनोहरम् । । १३ अर्चास्नानोदकागारगोष्ठागारमहानसैः । युक्तं गोवाजिशालाभिः सदासीभृत्यकाश्रयैः । । १४ बहिरन्तः पुरस्त्रीकं सर्वोपकरणैर्युतम् । विभक्तशयनोद्देशमाप्तवृद्धैरधिष्ठितम् । । १५ अरक्षणाद्धि दाराणां वर्णसङ्करजादयः । दृष्टा हि बहवो दोषास्तस्माद्रक्ष्याः सदा स्त्रियः । । १६ न ह्यासां प्रमदं दद्यान्न स्वातन्त्र्यं न विश्वसेत् । विश्वस्तवच्च चेष्टेत न्याय्यं भर्त्सनमाचरेत् । । १७ नाधिकारं क्वचिद्दद्यादृते पाकादिकर्मणः । स्त्रीणां ग्रामीणवत्ता हि भोगायालं सुशासिता । । १८ नित्यं तत्कर्मयोगेन ताः कर्तव्या निरन्तराः । इत्येवं सर्वदा व्याप्तेः स्यादविद्यनिराश्रया । । १९ दौर्गत्यमतिरूपं१ चाप्यसत्सङ्गः स्वतन्त्रता । पानाशनकथागोष्ठीप्रियत्वाकर्मशीलता
1.8.२० कुहकेक्षणिकामुण्डाभिक्षुकीसूतिकादिभिः । गोप्रसङ्गैस्तथा३ सद्भिर्लिङ्गियाचकशिल्पिभिः । । २१ संवाहोद्यानयात्रासूद्यानेष्वामन्त्रणादिषु । प्रसङ्गस्तीर्थयात्रार्थं धर्मेषु प्रकटेषु च । । २२ विप्रयोगः सदा भर्त्रा तज्ज्ञातिकुलनिःस्वता । अमाधुर्यकदर्यत्वे भृशं पुंसां च वाच्यता । । २३ अतिक्रौर्यमतिक्षान्तिरत्यन्ताभीतिपातनम् । स्त्रीभिर्जितत्वमत्यर्थं सत्यं तास्ताः सदोषताः । । २४ स्त्रीणां४ पत्युरधीनत्वात्पुमानेव हि निन्द्यते । भर्तुरेव हि तज्जाड्यं यद्भृत्यानामयोग्यता । । २५ तस्माद्यथोदितास्वेता रक्ष्याः शासनताडनैः । ताडनैश्च यथाकालं यथावत्समुपाचरेत् । । २६ परिगृह्य बहून्दारानुपचारैः समो भवेत् । यथाक्रमोचितैः कर्म दानसत्कारवासनैः । । २७ प्रथमोऽभिजनो धर्मो योग्यत्वं च सुपुत्रता । पक्षे वित्तं विशेत्स्त्रीणां मानस्तत्कारणं तथा । । २८ तस्मान्मानो न कर्तव्यो हेयश्चापि न तत्कृतः । गुरुत्वे लाघवे वापि सतां कार्यं निबन्धनम् । । २९ आकस्मिके प्रयुञ्जानः प्रेक्षावान्मानलाघवे । स यत्किञ्चनकारित्वाच्चायमेवैति लाघवम् । । 1.8.३० यथा मानापमानौ हि प्रयुज्येतानिमित्ततः । तन्निमित्ता जनत्यागे प्रयतन्ते तदाश्रिताः । । ३१ एतदेव ह्यपत्यानां१ ज्ञेयं माननकारणम् । यत्स्वापत्यनिमित्तेषु२ प्रधाने कुलयोग्यते । । ३२ तत्संयोगात्सुखं पुंसां महद्दुःखं वियोगतः । तत्प्राप्तिः प्रति हातव्या स्वार्थायैव प्रियाण्यपि । । ३३ अतः स्वार्थैकनिष्ठोऽयं लोकः सर्वोऽवसीयते । तत्प्रसिद्धिर्भवेदस्तमानाद् भ्रान्तिविधायकः । । ३४ ततो दारादिका भृत्या नियन्तव्यास्तथा द्विजाः । यथेहामुत्र वा श्रेयः प्राप्नुयादुत्तरोत्तरम् । । ३५ स्त्रीणां धर्मार्थकामेषु नातिसन्धानमाचरेत् । तासां तेष्वभिसन्धानाद्भवेदात्माभिसंहितः । । ३६ जाया त्वर्धं शरीरस्य नृणां धर्मादिसाधने । नातस्तासु व्यथां काञ्चित्प्रतिकूलं समाचरेत् । । ३७ यज्ञोत्सवादौ नाकस्मात्काञ्चिदासां विशेषयेत् । वस्त्रताम्बूलदानादौ प्रतिपत्तौ समो भवेत् । । ३८ प्रियाप्रियत्वं भेदो हि कामतस्तु रहोगतः । उपचारैः पुनर्वाक्यैस्तुल्यवृत्तिः प्रशस्यते । । ३९ आर्तवे तु पुनः सर्वा उपगम्याः प्रिया इव । पूर्वाभिजातधर्मार्था पुत्रिणी चोत्तरोत्तरम् । । 1.8.४० उदग्गच्छेदनेनैव विधिना नित्यमार्तवे । तुल्यवृत्तिर्यथाकालं स्वं स्वं वासमखण्डयन् । । ४१ नित्यपर्यायवासानामपादानमसून्विदुः । ऋतुदुःखं प्रमोदश्च तथा पूर्वं समागतः । । ४२ अन्यया सह यद्दुःखं सदसद्वा रहोगतम् । उत्कण्ठितं वा यत्किञ्चित्सपत्नीषु न तद्वसेत् । । ४३ यत्किञ्चिदन्यसम्बद्धमन्यथा कथितं मिथः । तस्य कुर्यादनिर्वेदमात्मनैव विचिन्तयेत् । । ४४ अन्योऽन्यमत्सराख्यानैर्न ता वाचापि भर्त्सयेत् । गुणदोषौ च विज्ञाय स्वयं कुर्यान्न निष्कलौ । । ४५ वस्त्रालङ्कारभोज्यादौ तदपत्येष्वनुक्रमात् । मातृदोषाननादृत्य तुल्यदृष्टिः पिता भवेत् । । ४६ अन्यस्यान्यगतैर्दोषैर्दूषणं न हि नीतिमत् । यत्तु तेषामपत्यं तु तत्तुल्यमुभयोरपि । । ४७ प्रीतिं द्वेषमभिप्रायं शौचाशौचगतागमान् । बहिरन्तश्च जानीयाद्दास गूढचरैः सदा । । ४८ आत्मानमपि विज्ञाय चित्तवृत्तेरनीश्वरम् । विश्वसेत कथं स्त्रीषु सर्वाविनयधामसु । । ४९ वृद्धदास्यः क्रमायाता धात्र्यश्च परिचारिकाः । तन्मातृपितृकाद्याश्च षण्डवृद्धाश्चरा मताः । । 1.8.५० विविधैस्तत्कथाख्यानैस्तुल्यशीलदयान्वितैः । प्रविश्यान्तरभिप्रायं विद्यात्काले प्रयोजितैः । । ५१ तेषु तेषु कथार्थेषु कथ्यमानेषु लक्षयेत् । मुखाकारादिभिर्लिङ्गैरभिप्रायं मनोगतम् । । ५२ सीतारुन्धतिसम्बन्धैस्तथा शाकुन्तलादिभिः । सदसच्चरिताख्यानैर्भावं विद्यात्प्रवृत्तितः । । ५३ तद्दुष्टानामदुष्टेषु साधूनामितरेषु च । प्रीतिः कथाप्रबन्धेषु स्यात्सख्यं पुरुषेष्वितः । । ५४ एवमागमदुष्टाभ्यामनुमित्या च तत्त्वतः । स्त्रीणां विदित्वाभिप्रायं वर्तेताशु यथोचितम् । । ५५ स्त्रीभ्यो विप्रतिपन्नाभ्यः प्राणैरपि वियोजनम् । दृष्टं हि च यथा १ राज्ञामतो रक्षेत्प्रयत्नतः । । ५६ वेण्या गूढेन शस्त्रेण हतो राजा शुभध्वजः । मेखलामणिना देव्या सौवीरश्च नराधिपः । । ५७ भ्रात्रा देवीप्रयुक्तेन भद्रसेनो निपातितः । तथा पुत्रेण कारूषो घातितो दर्पणासिना । । ५८ द्वौ काशिराजौ वै वन्द्यौ चानन्दापुरयोषिता । विषं प्रयुज्य पञ्चत्वमानीतौ पूजितात्मकौ । । ५९ एवमादि महाभागा राजानो ब्राह्मणाश्च ह । स्त्रीभिर्यत्र निपात्यन्ते तत्रान्येष्विह का कथा । । 1.8.६० तस्मान्नित्याप्रमत्तेन जाया रक्ष्याश्च नित्यशः । यथावदुपचर्याश्च गुणदोषानुरूपतः । । ६१ वैषम्यादुपचाराणां विकारैश्चानिमित्तजैः । विशेषेण सपत्नीकैरकस्माच्चापि वेदनैः । । ६२ असम्भागे च वाग्दण्डपारुष्यादप्रसङ्गतः । प्रद्वेषो भर्तरि स्त्रीणां प्रकोपश्चापि जायते । । ६३ ततश्चायाति वार्धक्यमुद्वोढुश्चापि शत्रुताम् । तस्मान्न तान्प्रयुञ्जीत दोषान्दारविनाशकान् । । ६४ न चैताः स्वकुलाचारमधर्मं वापि चाञ्जसा । न गुणांश्चाप्युपेक्षन्ते प्रकृत्या किमु पीडिताः । । ६५ सतीत्वे प्रायशः स्त्रीणां प्रदृष्टं कारणत्रयम् । परपुंसामसम्प्रीतिः प्रिये प्रीतिः स्वरक्षणे । । ६६ तस्मात्सुरक्षिता नित्यमुपचारैर्यथोचितैः । सुभृता१ नित्यकर्माणः कर्तव्या योषितः सदा । । ६७ उत्तमां सामदानाभ्यां मध्यमाभ्यां तु मध्यमाम् । पश्चिमाभ्यामुभाम्यां च अधमां सम्प्रसाधयेत् । । ६८ भेददण्डौ प्रयुज्यापि प्रागपत्याद्यपेक्षया । तच्छिष्टानां तदा पश्चात्सामदानप्रसाधने । । ६९ यास्तु विध्वस्तचारित्रा भर्तुश्चाहितकारिकाः । त्याज्या एवं स्त्रियः सद्भिः२ कालकूटविषोपमाः । । ७० इष्टाः ३ कुलोद्गताः साध्व्यो विनीता भर्तृवत्सलाः । सर्वदा साधनीयास्ताः सम्प्रदायोत्तरोत्तरैः
७१ एवमेव यथोद्दिष्टं स्त्रीवृत्तं योऽनुतिष्ठति । प्राप्नोत्येव स सम्पूर्णं त्रिवर्गं ५ लोकसम्भवम् । । ७२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि विवाहधर्मेषु स्त्रीविषये नरवृत्तवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः
जो पुरुष स्त्रियांच्या योग्य वर्तनाचे पालन करतो, त्याला त्रिवर्ग आणि पाचही लोकांचा पूर्ण लाभ मिळतो.
आगमप्रशंसावर्णनम् ब्रह्मोवाच एवं स्त्रीषु मनुष्याणां वृत्तिरुक्ता समासतः । साम्प्रतं च मनुष्येषु स्त्रीणां समुपदिश्यते । । १ सम्यगाराधनात्पुंसां रतिर्वृत्तिश्च योषितः । पुत्राः स्वर्गाद्यदृष्टं च तस्मादिष्टो हि तद्विधिः । । २ कर्तव्यं नाम यत्किञ्चित्सर्वं १ विधिमपेक्षते । व्यक्तिमायाति वैफल्यं तदेवारब्धमन्यथा । । ३ विध्यपेक्षीणि सर्वाणि कार्याण्यविफलान्यपि । हेतुभूतास्त्रिवर्गस्य महारम्भा विशेषतः । ।४ सर्वसाध्याविधिज्ञानमागमैकनिबन्धनम् । साध्यं दृष्टमदृष्टं च द्वयं विधिनिषेधयोः । । ५ शास्त्राधिकारो न स्त्रीणां न ग्रन्थानां च धारणे । तस्मादिहान्ये मन्यन्ते तच्छासनमनर्थकम् । । ६ आगमैकक्रियायोगे स्त्रीणामध्यधिकारिता । मृते भर्तरि साध्वी स्यादित्यादौ स्मृतिभाषितम् । । ७ तस्मात्कार्यमकार्यं वा विज्ञाय प्रभुरागमात् । गुणदोषेषु ताः सम्यक्छास्ति राजा प्रजा इव । । ८ सत्येव प्रमदाः काश्चिद्विशेषाधिगतागमाः । यत्तु शास्त्राधिकारित्वं वचनं स्यान्निरर्थकम् । । ९ केचिद्वेदविदो विप्राः कृत्यैर्वेषक्रियापराः । तथापि ४ जातिमात्रेण त एवात्राधिकारिणः । । 1.9.१० क्रियन्ते वेदशास्त्रज्ञैः प्रयोगाः शास्त्रलौकिकाः । स्थितमेषामदूरेऽपि शास्त्रमेव निबन्धनम् । । ११ व्याधधीवरगोपालप्रभृतीनां च दृश्यते । विष्ट्यं गारकसौर्यादिदिनानां परिवर्जनम् । । १२ गम्यागम्यादिकार्येयं नियताचारसंस्थितिः । लोकानां शास्त्रवाक्यानां प्राणाः स्वेष्टनिबन्धनाः ।। १३ तस्माच्चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां च सर्वशः । मुख्यगौणादिभेदानां ज्ञेया शास्त्राधिकारिता । । १४ पौर्वापर्यं तु विज्ञातुमशक्यं लोकशास्त्रयोः । तच्छास्त्रमेव मन्तव्यं यथा कर्मशरीरवत् । । १५ आगमे च पुराणे च द्विधैव नास्तिकग्रहम् । मार्गं महद्भिराचीर्णं प्रपद्येताविकल्पधीः । । १६ मूलं गृहस्थधर्माणां यस्मान्नार्यः पतिव्रताः । तस्मादासां प्रवक्ष्यामि भर्तुराराधने विधिम् । । १७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि आगमनप्रशंसानाम नवमोऽध्यायः
स्त्रीदुराचारवर्णनम् ब्रह्मोवाच आराध्यानां हि सर्वेषामयमाराधने विधिः । चित्त१ ज्ञानानुवृत्तिश्च हितैषित्वं च सर्वदा । । १ कन्या पुनर्भूर्वेश्या च त्रिविधा एव योषितः । प्रिया मध्याप्रिया चैव योग्या मध्येतरा तथा । । २ समा श्रेष्ठा च नीचा च भूयोपि त्रिविधाः पुनः । पूर्ववत्परयोर्वृत्तिरिष्टानुक्त्या १ प्रियाप्रिये । । ३ अधमाप्रिययोरत्र पतिपत्न्यादिका मता । निषिद्धानां तु भक्ष्यादि तद्धि यत्नाद्विधीयते । । ४ एकद्वित्वबहुत्वाद्या२ ये भेदाः समुदाहृताः । ज्येष्ठादिवृत्ते वक्ष्यामस्तानशेषान्द्विजोत्तमाः । । ५ वृत्तं च द्विविधं स्त्रीणां बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । भर्तुरन्यजने बाह्यं तस्याः शारीरमान्तरम् । । ६ ज्ञातीतरविभागेन तद्बाह्यं द्विविधं पुनः । पूज्यं तुल्यं कनिष्ठं च तत्प्रत्येकं पुनस्त्रिधा । । ७ रहोरतं प्रकाशं च शारीरमपि तत्त्रिधा । भर्तुश्चित्तानुकूल्येन प्रयोक्तव्यं यथोचितम् । । ८ माता पिता स्वसा भ्राता पितृव्याचार्यमातुलाः । सभार्या ३ भगिनी भर्ता भर्तृमातृपितृष्वसा । । ९ धात्री वृद्धाङ्गनादिश्च यस्तत्रास्ता समो जनः । प्रथमोढा सपत्नी च स्त्रीणां मान्यतमो गणः
ब्रह्मदेव म्हणाले — सर्वांनी पूज्य असलेल्या व्यक्तींच्या पूजेत मन, ज्ञान आणि नेहमीच हिताची भावना ठेवावी. कन्या, विधवा आणि वेश्या — स्त्रियांच्या या तीन प्रकारांशी योग्य वर्तन करावे.
1.10.१० एषामेव त्वपत्यादिभगिनीभ्रातरस्तथा । कनिष्ठा भर्तुरित्यादिभार्याश्चाप्तसमो मतः । । ११ हीनोऽन्यः शासनीयस्तु तत्र तावन्न विद्यते । योग्यता सुतसौभाग्यैर्न यावत्स्यात्प्रतिष्ठिता । । १२ यत्रापि गुरु भर्तॄणामानुकूल्येन सर्वदा । वृत्तिः प्रशस्यते स्त्रीणां पूजाचाराविरोधिनी
या सर्व नात्यांमध्ये, कनिष्ठ भावंडे, पत्नी आणि इतर स्त्रिया त्यांच्या कुटुंबातील स्थानानुसार मानाव्यात. त्यांच्या पात्रतेनुसार त्यांना योग्य आदर द्यावा.
१३ देवरैः पतिमित्रैश्च परिहासक्रियोचितैः । विविक्तदेशावस्थानं वर्जयेदिति नर्म च । । १४ प्रायशो हि कुलस्त्रीणां शीलविध्वंसहेतवः । दुष्टयोगो रहो नित्यं स्वातन्त्र्यमतिनर्मता । । १५ दुष्टसङ्गे त्वरा स्त्रीणां युवभिर्नर्म नोचितम् । निर्भेषता स्वतन्त्राणां साफल्यं रहसि यजेत् । । १६ पुंसो दुष्टेङ्गिताकारान्दुष्टभावप्रयोजितान् । भ्रातृवत्पितृवच्चैतान्पश्यती परिवर्जयेत् । । १७ पुंसोऽ न्याग्रहमालापस्मितविप्रेक्षितानि च । करान्तरेण १ द्रव्याणां निबन्धं ग्रहणार्पणम् । । १८ द्वारप्रदेशावस्थानं राजमार्गावलोकनम् । प्रेक्षोद्यानादिशीलत्वं निरुष्याद्देशमालयम् । । १९ बहूनां दर्शने स्थानं दृष्टिवाक्कायचापलम् । ष्ठीवनत्वं ससीत्कारमुच्चैर्हसितजल्पितम् । । 1.10.२० साङ्गत्यं लिङ्गिदुष्टस्त्रीभिघृणीक्षणिकादिभिः । मन्त्रमण्डलदीक्षायां सक्तिः संवसनेषु च । । २१ इत्येवमादिदुर्वृत्तं प्रायोदुष्टजनोचितम् । वर्जयेत्परिरक्षन्ती कुलत्रितयवाच्यताम् । । २२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीदुर्वृत्तवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः
ब्रह्मदेव म्हणाले — देवर, पतीचे मित्र आणि इतर पुरुषांशी एकांतात किंवा विनाकारण हसतखेळत वागताना टाळावे. स्त्रियांनी नेहमी आपली मर्यादा पाळावी.
स्त्रीणां गृहस्थधर्मवर्णनम् ब्रह्मोवाच या पतिं दैवतं पश्येन्मनोवाक्कायकर्मभिः । तच्छरीरार्धजातेव सर्वदा हितमाचरेत् । । १ तत्प्रियां प्रियवत्पश्येत्तद्द्वेष्या द्वेष्यवत्सदा । अधर्मानर्थयुक्तेभ्योऽयुक्ता चास्य निवर्तते । । २ प्रियं किमस्य किं पथ्यं साम्यं चास्य कथं भवेत् । ज्ञात्वैवं सर्वभृत्येषु न प्रमाद्येत वै द्विजाः । । ३ देवतापितृकार्येषु भर्तुः स्नानाशनादिषु । सत्कारेऽभ्यागतानां च यथौचित्यं न हापयेत् । । ४ वेश्मात्मा च शरीरं हि गृहिणीनां द्विधा कृतम् । संस्कर्तव्यं प्रयत्नेन प्रथमं पश्चिमादपि । । ५ कृत्वा वेश्म सुसंमृष्टं त्रिकालविहितार्चनम् । वृत्तकर्मोपभोगानां संस्कर्तव्यं यथोचितम् । । ६ प्रातर्मध्यापराह्णेषु बहिर्मध्यान्तरेषु च । गृहसम्मार्जनं कृत्वा निष्कारान्न निशि क्षिपेत् । । ७ गोमहिष्यादिशालानां तत्पुरीषादिमात्रकम् । व्यपनेयं तु यत्नेन सम्मार्जन्या प्रसाधनम् । । ८ दासकर्मकरादीनां बाह्याभ्यन्तरचारिणाम् । पोषणादिविधिं विद्यादनुष्ठानं च कर्मसु । । ९ शाकमूलफलादीनां वल्लीनामौषधस्य च । सङ्ग्रहः सर्वबीजानां यथाकालं यथाबलम् । । 1.11.१० ताम्रकांस्यायसादीनां काष्ठवेणुमयस्य १ च । मृन्मयानां च भाण्डानां विविधानां च सङ्ग्रहम् । । ११ कुण्डकादिजलद्रोण्या कलशोदञ्चतालुकाः । शाकपात्राण्यनेकानि स्नेहानां गोरसस्य च । । १२ मुसलं कुण्डनीयं तु यन्त्रकं२ चूर्णचालनी । दोहन्यो नेत्रकं मन्था मण्डन्यः शृङ्खलानि च । । १३ संदंशः कुण्डिका शूलाः पट्टपिप्पलको दृषत् । डाविका हस्तको दर्वी भ्राष्टस्फुटलकानि च । । १४ तुलाप्रस्थादिमानानि मार्जन्यः पिटकानि च । सर्वमेतत्प्रकुर्वीत प्रयत्नेन च सर्वदा । । १५ हिंग्वादिकमथो जाजी पिपल्यो मारिचानि च । राजिका धान्यकं शुण्ठी त्रिचतुर्जातकानि च । । १६ लवणं क्षारवर्गाश्च सौवीरकपरूषकौ । द्विदलामलकं चिंचा सर्वाश्च स्नेहजातयः । । १७ शुष्ककाष्ठानि वल्लूरमरिष्टा पिष्टमाषयोः । विकाराः पयसश्चापि विविधाः कन्दजातयः । । १८ नित्यनैमित्तिकानां हि कार्याणामुपयोगतः । सर्वमित्यादि संग्राह्यं यथावद्विभवोचितम् । । १९ यत्कार्याणां समुत्पत्तावुपाहर्तुं न दृश्यते । तत्प्रागेव यथायोगं सङ्गृह्णीयात्प्रयत्नतः । । 1.11.२० धान्यानां घृष्टपिष्टानां क्षुण्णोपहतयोरपि । भृशं शुष्कार्द्रसिद्धानां क्षयवृद्धी निरूपयेत् । । २१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि गृहधर्मवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
स्त्रीधर्मवर्णनम् ब्रह्मोवाच व्रीहीणां कोद्रवाणां च सारधर्ममुदारकः
ब्रह्मदेव म्हणाले — स्त्रियांच्या कर्तव्यांचा सारांश म्हणजे अन्नधान्य आणि धर्माचं पालन नीट समजून घेणं.
शूद्राणां क्षयवृद्ध्यादि मन्तव्यं वेतनानि च । । २२ क्षौमकार्पासयोर्विद्यात्सूत्रं पञ्चमभागकम् । देशकालादिभागात्तु प्रत्यक्षादेव निर्णयः । । २३ अवघातेन तूलस्य क्षयो विंशतिभागकः । छन्नां व्याप्तां तु वातेन तद्वदूर्णां प्रचक्षते । । २४ पञ्चाशद्भागिकीं हानिं सूत्रे कुर्वीत लक्षणात्
शूद्रांच्या कामाची वाढ-घट, वेतन आणि इतर बाबी वेळ आणि परिस्थितीनुसार ठरवाव्यात.
स्त्रीधर्मवर्णनम् ब्रह्मोवाच प्रथमं प्रतिबुध्येत प्रवर्तेत स्वकर्मसु । पश्चाद्भृत्यजनस्यापि भुञ्जीत च शयीत च । । १ भर्त्रा विरहिता स्त्री च श्वशुराभ्यां विशेषतः । देहलीं नातिवर्तेत प्रतीकारे १ महत्यपि । । २ उत्थाय प्रथमं भर्तुरविज्ञाता न निष्क्रमेत् । क्षपायां सावशेषायां रात्रौ वा वासरादिषु । । ३ तद्वासभवनस्यैव शनैराहूय कार्मिकान् । स्वव्यापारेषु तान्सर्वांस्तत्रतत्र नियोजयेत् । । ४ विबुद्धस्य ततो भर्तुर्निर्वर्त्यावश्यकं विधिम् । गृहकार्याणि सर्वाणि विदधीताप्रमादतः । । ५ मुक्त्वावासकनेपथ्यं कर्मयोग्यं विधाय च । तत्कालोचितकर्तव्यमनुतिष्ठेद्यथाक्रमम् । । ६ महानसं सुसम्मृष्टं चुल्ल्यादिविहितार्चनम् । सर्वोपकरणोपेतमसम्बाधमनाविलम् । । ७ न चातिगुह्यं प्रकटं प्रविभक्तक्रियाश्रयम् । भर्तुराप्तजनाकीर्णं गूढं कक्षादिवर्जितम् । । ८ तत्र पाकादिभाण्डानि बहिरन्तश्च कारयेत् । निणिक्तमलपङ्कानि शुक्तिवल्कादिचूर्णकैः । । ९ निशि कुर्वीत धूमार्चिः शोधितानि दिवातपः । दधिपात्राणि कुर्वीत सदैवान्तरितानि च । । 1.13.१० साधुकारितदुग्धेषु शोधितेषु दिवातपे । ईषद्गृह्योक्तपात्रेषु स्वच्छं येन भवेद्दधि । । ११ स्नेहगोरसपाकादि कृत्वा सुप्रत्ययेक्षितम् । कुर्यात्स्वयमधिष्ठाय भर्तुः पाकविधिक्रियाम् । । १२ किं प्रियं च किमाग्नेयं षड्रसाभ्यन्तरेषु च । किं पथ्यं किमपथ्यं च स्वास्थ्यं२ वास्य कथं भवेत् । । इति यत्नाद्विजानीयादनुष्ठेयं च तत्तथा । । । १३ नित्यानुरागं सत्कारमाहारं सुपरीक्षितम् । महानसादौ कुर्वीत जनमाप्तं क्रमागतम् । । १४ शत्रु दायादसम्बन्धं क्रुद्धभीतावमानितम् । अवाच्योपगृहीतं वा नैवमादीनि योजयेत् । । १५ पुनः पुनः प्रतिष्ठाप्य गुप्तं स्वयमधिष्ठितम् । भर्तुराहारपानादि विदध्यादप्रमादतः । । १६ पाकं निर्वर्त्य मात्राणां कृत्वा स्वेदप्रमार्जनम् । गन्धताम्बूलमाल्यादि किञ्चिदादाय मात्रया । । १७ यथौचित्यादितत्काले भर्तुर्विनयसम्भ्रमैः । तत्कालानुगतात्यर्थमाहारमुपपादयेत् । । १८ स्वभावामयकालानां वैपरीत्येन सर्वदा । सर्वमाहारपानादि प्रयोज्यं तद्विदो जगुः । । १९ हीनतुल्याधिकत्वेन भर्ता पश्यति यं यथा । तं तथैवाधिकं पश्येन्न्यायतः प्रतिपत्तिषु । । 1.13.२० सापत्नकान्यपत्यानि पश्येत्स्वेभ्यो विशेषतः । भगिनीवत्सपत्नीश्च तद्वधून्निजबन्धुवत् । । २१ ग्रासाच्छादशिरोभ्यङ्गस्नानमण्डनकादिकम् । सपत्नीनामकृत्वा तु आत्मनोऽपि न कारयेत् । । २२ व्याधितानां चिकित्सार्थमौषधादिकमादरात् । विदध्यादात्मनस्तासां सर्वाश्रितजनस्य च । । २३ तच्छोके शुचमादद्यात्तत्तुष्टौ मुदमावहेत् । भृत्यबन्धुसपत्नीनां तुल्यदुःखसुखा भवेत् । । २४ लग्धावकाशा स्वप्याच्य निशि सुप्तोत्थिता क्रमात् । अन्यत्र व्ययकर्तारं पतिं रहसि बोधयेत् । । २५ यदवद्यं सपत्नीनां स्वयमस्मै न तद्वदेत् । दौःशील्यादि तु सापायं गूढमस्मै निवेदयेत् । । २६ दुर्भगामनपत्यां वा भर्त्रा चातितिरस्कृताम् । १ अदुष्टां सम्यमाश्वास्य तेनैतामनुकूलयेत् । । २७ तथा वाग्दण्डपारुष्यैर्जनं भर्त्रा विपीडितम् । कुर्याद्विधेयमाश्वास्य न चेद्दोषाय तद्भवेत् । । २८ मत्वात्मनोनपत्यत्वं कालं चापि गतं बहुम् । सन्तानादिकमुद्दिश्य कार्यमात्मनिवेदनम् । । २९ यच्चान्यदपि जानीयात्किञ्चिदस्य चिकीर्षितम् । तत्किलाजानतीवास्य सिद्धमेव प्रदर्शयेत् । । 1.13.३० वैवाहिकं विधिं भर्तुः सर्वं कृत्वा ससम्भ्रमम् । परिणीता च तां पश्येन्नित्यं भगिनिकामिव । । ३१ पूजां सम्बन्धिवर्गस्य मङ्गलं मङ्गलानि च । कुर्यादभिनवोढायाः सुप्रहष्टेन चेतसा । । ३२ मातृवच्छिक्षयेदेनां गृहकृत्येष्वमत्सरा । प्रदेशिकविधिं वास्या विदध्याद्यत्नतः स्वयम् । । ३३ एवं भर्तुरभिप्राय सर्वमित्यादिकारयेत् । सुखार्थं वापि सन्त्यज्य स्त्रीणां भर्ताधिदेवता । । ३४ भर्ताधिदेवता नार्या वर्णा ब्राह्मदेवताः । ब्राह्मणा ह्यग्निदेवास्तु प्रजा राजन्यदेवताः । । ३५ तासां त्रिवर्गसंसिद्धौ प्रदिष्टं कारणद्वयम् । भर्तुर्यदनुकूलत्वं यच्च शीलमविप्लुतम् । । ३६ न तथा यौवनं लोके नापि रूपं न भूषणम् । यथा प्रियानुकूलत्वं सिद्धं शश्वदनौषधम् । । ३७ वयोरूपादिहारिण्यो दृश्यन्ते दुर्भगाः स्त्रियः । वल्लभा मन्दरूपाश्च बह्व्यो गलितयौवनाः । । ३८ तस्मात्प्रियत्वं लोकानां निदानं १योग्यतापरम् । तां विनान्ये गुणा वन्ध्याः सर्वेऽनर्थकृतोऽपि वा । । ३९ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विदध्यादात्मयोग्यताम् । परचित्तज्ञता चास्या मूलं सर्वक्रियास्विह । ।1.13.४ ० बहिरागच्छतो ज्ञात्वा कालं संमृज्य भूमिकाम् । सज्जीकृतासना तिष्ठेत्तस्याज्ञां प्रतितत्परा । । ४१ स्वयं प्रक्षालयेत्पादावुत्थाप्य परिचारिकाम् । तालवृन्तादिकैः कुर्याच्छमस्वेदापनोदनम् । । ४२ आहारस्नानपानादौ सस्पृहं यत्र लक्षयेत् । तदिंगितज्ञा तत्त्वेन सिद्धमस्मै निवेदयेत् । । ४३ सपन्तीपतिबन्धूनां भर्तृचित्तानुकूल्यतः । प्रतिपत्तिं प्रयुञ्जीत स्वबन्धूनां न वै तथा । । ४४ तेषु चात्मनि च ज्ञात्वा भर्तृचित्तं प्रसादयेत् । प्रतिपत्तिं तथाप्येषां नाद्रियेत स्वबन्धुषु । । ४५ अपि भर्तुरभिप्रेतं नारी तत्कुलवासिनी । सत्कारैर्निजबन्धूनां तेन नोपैति वाच्यताम् । ।४६ पूज्य एव हि सम्बन्धः सर्वावस्थासु योषिताम् । कस्ततोऽप्युपकारांशं लिप्सेत कुलजः पुमान् । ।४७ सम्पूज्य स्वसुतां तस्मै विधिवत्प्रतिपाद्यते । ततोऽस्या लिप्सते नाम किमकार्यमतः परम् । । ४८ कन्यां प्रदाय यैर्वृत्तिरात्मनः परिकल्प्यते । दासभण्डनटादीनां मार्गोऽयं न महात्मनाम् । ।४९ तस्मात्स्त्रीबांधवा नित्यं प्रीतिमात्रैकसाधिनीम् । प्रतिपत्तिं समादद्युः सम्बन्धिभ्यः प्रसंगिनीम् । 1.13.५० तस्या भर्तरि रक्षेत प्रीतिं लोके च वाच्यताम् । आत्मनोऽसत्प्रवादं च चेष्टेरन्साधुवृत्तयः । । ५१ एवं विज्ञाय सद्वृत्तं स्त्री वर्तेत तथा सदा । येन तत्परिवर्गस्य भवेद्भर्तुश्च सम्मता । । ५२ प्रियापि साधुवृत्तापि विख्याताभिजनापि च । जनापवादात्सम्प्राप सीतानर्थं सुदारुणम् । । ५३ सर्वस्यामिषभूतत्वाद्गुणदोषानभिज्ञतः । प्रायेणाविनयौचित्यात्स्त्रीणां वृत्तं हि दुष्करम् । । ५४ अगृह्यत्वान्मनोवृत्तेः प्रायः कपटदर्शनात् । निरङ्कुशत्वाल्लोकस्य निर्वाच्या विरलाः स्त्रियः । । ५५ दैवयोगादयोगत्वाद्व्यवहारानभिज्ञतः । वाच्यतापत्तयो दृष्टाः स्त्रीणां शुद्धेऽपि चेतसि । । ५६ तासां दैवप्रतीकारो नोपभोगादृते भवेत् । चारित्रं लोकवृत्तं च एतयोर्विदुरौषधम् । । ५७ हिंदोलकादिक्रीडायां प्रसक्तां तरुणीं निशि । रममाणां विटैः सार्धं विधवां स्वैरचारिणीम् । । ५८ वृद्धादिभार्यां १सज्जायां यानगेयादिसंगिनीम् । कः श्रद्दध्यात्सतीत्येवं साध्वीमपि हि योषितम् । । ५९ यौ चासामिङ्गिताकारौ सन्दिग्धार्थप्रसाधकौ । तयोस्तत्त्वपरिज्ञानं विषयो योगिनां२ यदि । । 1.13.६० तस्माद्यथोक्तमाचारमनुतिष्ठेत्सुसंयता । मिथ्यालग्नोप्यसद्वादः कम्पयत्येव तत्कुलम् । । ६१ त्रिकुल्या वाच्यता रक्ष्या प्रतिष्ठाप्यथ सन्ततिः । भर्तुस्त्रिवर्गसिद्धिश्च साध्यं तत्कुलयोषिताम् । । ६२ पातयन्त्येव दौःशील्यादात्मानं सकुलत्रयम् । उद्धरन्ति तदैवैताः स्त्रियश्चारित्रभूषणाः । । ६३ भर्तृचित्तानुकूलत्वं यासां शीलमविच्युतम्
तासां रत्नसुवर्णादि भार एव न मण्डनम् । । ६४ लोकज्ञाने परा कोटिः पत्यौ भक्तिश्च शाश्वती । शुद्धान्वयानां नारीणां विद्यादेतत्कुलव्रतम् । । ६५ तस्माल्लोकश्च भर्ता च सम्यगाराधितो यया । धर्ममर्थं च कामं च सैवाप्नोति निरत्यया । । ६६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीधर्मकथनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः
शुद्ध आणि पतिव्रता स्त्रीसाठी सोनं, दागिने हे केवळ ओझं असतं, खरी शोभा म्हणजे पतीवरील निष्ठा आणि घरातील सर्वांची सेवा. अशी स्त्री धर्म, अर्थ आणि काम — हे तीनही पुरुषार्थ सहज मिळवते.
पतिपरदेशवासे स्त्रीणां शृङ्गारनिषेधः ब्रह्मोवाच प्रेषिते मण्डनं स्त्रीणां पत्यौ मङ्गलमात्रकम् । निष्पादनं च यत्नेन तदारब्धस्य कर्मणः । । १ शय्यामुपार्जनमर्थानां व्ययानां परिहापणम् । । २ व्रतोपवासतात्पर्यं तद्वार्तापरिमार्गणम् । दैवज्ञेक्षणिकप्रश्नो देवानामुपयाचनम् । । ३ नित्यं तस्यागमाशंसा क्षेमार्थं देवपूजनम् । न चात्युज्ज्वलवेषत्वं न सदा तैलधारणम् । ।४ ज्ञातिवेश्म न गन्तव्यं सकामगमनेन १ च । गुरूणामाज्ञया यावद्भर्तुराप्तजनैः सह । । ५ तत्रापि न चिरं तिष्ठेत्स्नानादीन्वापि नाचरेत् । यावदर्थं क्षणं स्थित्वा ततः शीघ्रं समाचरेत् । । ६ आगते प्रकृतिस्थैव कृत्वा तात्कालिकं विधिम् । मुक्तप्रवासने पथ्ये स्नाते भुक्तवति प्रिये । । ७ आत्मानं समलङ्कृत्य सविशेषं मुदान्विता । देवपूजोपहारादीन्दद्यात्प्रागुपपादितान् । । ८ कनिष्ठामातृवज्ज्येष्ठां तदपत्यानि चात्मवत् । पश्येत्तत्परिवर्गं तु नित्यं स्वपरिवर्गवत् । । ९ तत्पुरोनासने तिष्ठेत्पतिं नामंत्रयेत च । तदभिप्रायतः कुर्यात्प्रवृत्तिं सर्वकर्मसु । । 1.14.१० न संसृजेत तद्द्विष्टैः सख्यं कुर्वीत तत्प्रियैः । जनमाप्ततमं तस्य सदाभर्तुश्च मानयेत् । । ११ पैतृकात्समुपानीतं वसुसौगंधिकादिकम् । तस्मै निवेद्यात्मतया तदा तदुपयोजयेत् । । १२ सोपि तत्प्रीतये किंचिदादद्यादल्पमूल्यकम् । संगोप्य मातृवत्स्थेयं तत्तथैवोपयोजयेत् । । १३ तत्प्रीत्यर्थं गृहीतं यद्वैलक्ष्यादिनिवृत्तये । सविशेषं प्रसंगेन तस्यैतत्प्रतिपादयेत्
ब्रह्मदेव म्हणाले — पती परदेशी गेला असता, स्त्रीने फक्त आवश्यकतेपुरतेच अलंकार घालावेत आणि आपली कर्तव्ये नीट पार पाडावीत.
१४ स्त्रीणां यदेतत्सापत्न्यं परं मात्सर्यकारणम् । तस्मात्तत्परिहर्तव्यं परमोदारचर्यया
स्त्रियांमध्ये जे सवतपण असतं, त्यातून मत्सर निर्माण होतो. म्हणून उदार आणि उत्तम वर्तनाने तो टाळावा.
३२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीधर्मवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीभविष्य महापुराणाच्या ब्राह्मपर्वातील स्त्रीधर्माचे वर्णन असलेल्या पंधराव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
सुसमौ चरणौ कृत्वा तथा बद्धशिखो नृप । । ५८ न तिष्ठन्न च संजल्पंस्तथा चानवलोकयन् । न त्वरन्कुपितो वापि त्यक्त्वा राजन्सुदूरतः । । ५९ प्रसन्नाभिस्तथाद्भिस्तु आचान्तः शुचितामियात् । नोष्णाभिर्न सफेनाभिर्युक्ताभिः कलुषेण च । । 1.3.६० वर्णेन रसगन्धाभ्यां हीनाभिर्न च भारत । सबुद्बुदाभिश्च तथा नाचामेत्पण्डितो नृप । । ६१ पञ्चतीर्थानि विप्रस्य श्रूयन्ते दक्षिणे करे । देवतीर्थं पितृतीर्थं ब्रह्मतीर्थं च मानद । । ६२ प्राजापत्यं तथा चान्यत्तथान्यत्सौम्यमुच्यते । अङ्गुष्ठमूलोत्तरतो येयं रेखा महीपते । । ६३ ब्राह्मं तीर्थं वदन्त्येतद्वसिष्ठाद्या द्विजोत्तमाः । कायं कनिष्ठिकामूले अङ्गुल्यग्रे तु दैवतम् । । ६४ तर्जन्यङ्गुष्ठयोरन्तः पित्र्यं तीर्थमुदाहृतम् । करमध्ये स्थितं सौम्यं प्रशस्तं देवकर्मणि । । ६५ देवार्चाबलिहरणं प्रविक्षपणमेव च । एतानि देवतीर्थेन कुर्यात्कुरुकुलोद्वह । । ६६ अन्ननिर्वपणं राजंस्तथा सपवनं १ नृप । लाजाहोमं तथा सौम्यं प्राजापत्येन कारयेत् । । ६७ कमण्डलूपस्पर्शनं दधिप्राशनमेव च । सौम्यतीर्थेन राजेन्द्र सदा कुर्याद्विचक्षणः । । ६८ पितॄणां तर्पणं कार्यं पितृतीर्थेन धीमता । ब्राह्मेण चापि तीर्थेन सदोषस्पर्शनं परम् । । ६९ २घनाङ्गुलिकरं कृत्वा एकाग्रः सुमना द्विजः । त्रिः कृत्वा यः पिबेदापो मुखशब्दविवर्जितः । । 1.3.७० शृणु यत्फलमाप्नोति प्रीणाति च यथा सुरान् । प्रथमं यत्पिबेदाप ऋग्वेदस्तेन तृप्यति । । ७१ यद्द्वितीयं यजुर्वेदस्तेन प्रीणाति भारत । यत्तृतीयं सामवेदस्तेन प्रीणाति भारत । । ७२ प्रथमं यन्मृजेदास्यं दक्षिणाङ्गुष्ठमूलतः । अथर्ववेदः प्रीणाति तेन राजन्नसंशयः । । ७३ इतिहासपुराणानि यद्द्वितीयं प्रमार्जति । यन्मूर्धानं हि राजेन्द्र अभिषिञ्चति वै द्विजः । । ७४ तेन प्रीणाति वै रुद्रं शिखामालभ्य वै ऋषीन् । यदक्षिणी चालभते रविः प्रीणाति तेन वै । । ७५ नासिकालम्भनाद्वायुं प्रीणात्येव न संशयः । यच्छ्रोत्रमालभेद्विप्रो दिशः प्रीणाति तेन वै । । ७६ यमं कुबेरं वरुणं वासवं चाग्निमेव च । यद्बाहुमन्वालभते एतान्प्रीणाति तेन १ वै । । ७७ यन्नाभिमन्वालभते प्राणानां ग्रन्थिमेव च । तेन प्रीणाति राजेन्द्र इतीयं वैदिकी श्रुतिः । । ७८ अभिषिञ्चति यत्पादौ विष्णुं प्रीणाति तेन वै । यद्भूम्याच्छादकं वारि विसर्जयति मानद । । ७९ वासुकिप्रमुखान्नागांस्तेन प्रीणाति भारत । यद्बिन्दवोऽन्तरे भूमौ पतन्तीह नराधिप । । 1.3.८० भूतग्रामं ततस्तस्तु प्रीणन्तीह चतुर्विधम् । अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या लभेत चाक्षिणी नृप । । ८१ अनामिकाङ्गुष्ठिकाभ्यां नासिकामालभेन्नृप । मध्यमाङ्गुष्ठाभ्यां मुखं संस्पृशेद्भरतर्षभ । । ८२ कनिष्ठिकाङ्गुष्ठकाभ्यां कर्णमालभते नृप । अङ्गुलीभिस्तथा बाहुमङ्गुष्ठेन तु मङ्गलम् । । ८३ thumb|300px|अङ्गुलयः thumb|300px|पुराणेषु अङ्गुलिविन्यासः thumb|300px|सामवेदे अङ्गुलिविन्यासः नाभिं कुरुकुलश्रेष्ठ शिरः सर्वाभिरेव च । अङ्गुष्ठोग्निर्महाबाहो प्रोक्तो वायुः प्रदेशिनी । । ८४ अनामिका तथा सूर्यः कनिष्ठा माघवा विभो । प्रजापतिर्मध्यमा ज्ञेया तस्माद्भरतसत्तम । । ८५ एवमाचम्य विप्रस्तु प्रीणाति सततं जगत् । सर्वाश्च देवतास्तात लोकांश्चापि न संशयः । । ८६ तस्मात्पूज्यः सदा विप्रः सर्वदेवमयो हि सः । ब्राह्मेण विप्रतीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् । । ८७ कायत्रैदेशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदाचन । हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । । ८८ वैश्योद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः । उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते बुधः । । ८९ सव्येन प्राचीनावीती निवीती कण्ठसंज्ञिते । मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । । 1.3.९० अस्तु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवित् । उपवीत्याचमेन्नित्यमन्तर्जानु महीपते । । ९१ एवं तु विप्रो ह्याचान्तः शुचितां याति भारत । यास्त्वेताः करमध्ये तु रेखा विप्रस्य भारत । । ९२ गङ्गाद्याः सरितः सर्वा ज्ञेया भारतसत्तम । यान्यङ्गुलिषु पर्वाणि गिरयस्तानि विद्धि वै । । ९३ सर्वदेवमयो राजन्करो विप्रस्य दक्षिणः । हस्तोपस्पर्शनविधिस्तवाख्यातो महीपते । । ९४ एषु सर्वेषु लोकेषु येनाचान्तो दिवं व्रजेत् । । ९५ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वण्युपस्पर्शनविधिवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
राजा, दोन्ही पाय समांतर ठेवून, केस गाठीमध्ये बांधून, उभा न राहता, कुणाशीही बोलत न, इकडे-तिकडे न पाहता, घाई किंवा राग न धरता, सर्व गोष्टी बाजूला ठेवून— शांत, स्वच्छ पाणी तोंडात घेऊन शुद्धता साधावी; गरम, फेसाळलेले, घाण, रंगहीन, वासहीन किंवा वाईट वासाचे पाणी, तसेच बुडबुडे असलेले पाणी कधीही प्यावे नाही. पंडित माणसाने असे पाणी कधीही प्यावे नये. ब्राह्मणाच्या उजव्या हातात पाच तीर्थे सांगितली आहेत: देवतीर्थ, पितृतीर्थ, ब्रह्मतीर्थ, प्रजापत्य आणि सौम्यतीर्थ. राजा, अंगठ्याच्या मुळावर जी रेघ आहे, तिला ब्राह्मतीर्थ म्हणतात. लहान बोटाच्या मुळाशी काया (शरीरासाठीचे तीर्थ), बोटांच्या टोकावर देवतीर्थ, तर्जनी व अंगठ्याच्या मध्ये पितृतीर्थ, हाताच्या मध्यभागी सौम्यतीर्थ—हे सर्व देवकार्यांसाठी योग्य मानले आहे. देवतांची पूजा, नैवेद्य, तूप-धान्याचा नैवेद्य, हे सर्व देवतीर्थाने करावे. अन्नाचा नैवेद्य, लाह्यांचा होम, हे सौम्यतीर्थाने करावे. कमंडलू किंवा दही प्यावे तेव्हा नेहमी सौम्यतीर्थाचा वापर करावा. पितरांसाठी पितृतीर्थ, दोषयुक्त वस्तूंसाठी ब्राह्मतीर्थ वापरावे. गायीच्या कानासारखा हात करून, एकाग्रतेने, शांत मनाने, जो द्विज पाणी तोंडात तीनदा घेतो आणि काहीही न बोलता घेतो— त्याला काय फळ मिळते ते ऐक: तो देवतांना कसे तृप्त करतो तेही सांगतो. पहिल्यांदा पाणी घेतल्याने ऋग्वेद तृप्त होतो; दुसऱ्यांदा यजुर्वेद; तिसऱ्यांदा सामवेद तृप्त होतो. म्हणजे, तोंड पहिल्यांदा उजव्या अंगठ्याच्या मुळाशी पुसल्याने अथर्ववेद तृप्त होतो. दुसऱ्यांदा पुसल्याने इतिहास-पुराणे तृप्त होतात. डोक्याला स्पर्श केल्याने ऋषी तृप्त होतात. केसांना स्पर्श केल्याने ऋषी, डोळ्यांना स्पर्श केल्याने सूर्य, नाकाला स्पर्श केल्याने वायू, कानांना स्पर्श केल्याने दिशा, हातांना स्पर्श केल्याने यम, कुबेर, वरुण, इंद्र, अग्नी तृप्त होतात. नाभीला स्पर्श केल्याने प्राण तृप्त होतात. पायांना पाणी शिंपडल्याने विष्णू तृप्त होतो. पाणी जमिनीवर सोडल्याने वासुकीसह नाग तृप्त होतात. पाण्याचे थेंब जमिनीवर पडल्याने चार प्रकारच्या भूतांना तृप्ती मिळते. अंगठा व तर्जनीने डोळ्यांना, अंगठा व अनामिकेने नाकाला, अंगठा व मध्यमेने तोंडाला, अंगठा व लहान बोटाने कानांना, सर्व बोटांनी हातांना, अंगठ्याने शुभ चिन्हाला, सर्व बोटांनी नाभी व डोक्याला स्पर्श करावा. अंगठा म्हणजे अग्नी, तर्जनी वायू, अनामिका सूर्य, लहान बोट इंद्र, मध्यम प्रजापती असे समजावे. अशा प्रकारे आचमन केल्याने ब्राह्मण सदा सर्व जग व सर्व देवता तृप्त करतो. म्हणून ब्राह्मण सदा पूज्य आहे, कारण तो सर्व देवांचा मूळ आहे. ब्राह्मतीर्थाने नेहमी आचमन करावे. कधीही काया किंवा पितृतीर्थाने आचमन करू नये. हृदयरेषेने ब्राह्मण, कंठरेषेने राजा, वैश्यरेषेने वैश्य, शूद्ररेषेने शूद्र शुद्ध होतो. उजवा हात वर घेतल्यास उपवीत, डावा घेतल्यास प्राचीनावीत, गळ्यात घेतल्यास निवीत म्हणतात. मेखला, मृगाजिन, दंड, उपवित, कमंडलू—हे हरवले तर मंत्रज्ञ नवीन घ्यावा. उपवीत ठेवून, गुडघे एकत्र करून बसून नेहमी आचमन करावे. अशा प्रकारे आचमन केल्याने ब्राह्मण शुद्ध होतो. हाताच्या मध्यभागी असलेल्या रेषा गंगा व इतर नद्यांसारख्या आहेत, बोटांच्या सांध्यांमध्ये पर्वत आहेत. राजा, ब्राह्मणाचा उजवा हात सर्व देवांचा मूळ आहे. जलस्पर्शाचा विधी असा सांगितला. या सर्व लोकांमध्ये जो अशा प्रकारे आचमन करतो, तो स्वर्गात जातो.
प्रणवार्थसावित्रीमाहात्म्योपनयनविधिवर्णनञ्च सुमन्तुरुवाच केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य त्र्यधिके ततः । । १ अमन्त्रिका सदा कार्या स्त्रीणां चूडा महीपते । संस्कारहेतोः कायस्य यथाकालं विभागशः । । २ वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो नैगमः स्मृतः । निवसेद्वा गुरोर्वापि गृहे वाग्निपरिक्रिया । । ३ एष ते कथितो राजन्नौपनायनिको विधिः । द्विजातीनां महाबाहो उत्पत्तिव्यञ्जकः परः । । ४ कर्मयोगमिदानीं ते कथयामि महाबल । उपनीय गुरुः शिष्यं प्रथमं शौचमादिशेत् । । ५ आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च । अध्यापयेत्तु सच्छिष्यान्सदाचान्त उदङ्मुखः । । ६ ब्रह्माञ्जलिकरो नित्यमध्याप्यो विजितेन्द्रियः । लघुवासास्तथैकाग्रः सुमना सुप्रतिष्ठितः । । ७ ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ पूज्यौ गुरोः सदा । संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः । । ८ व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसङ्ग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः । । ९ अध्येष्यमाणं तु गुरुर्नित्यकालमतन्द्रितः । अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति वारयेत् । । 1.4.१० ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । स्रवत्यनोङ्कृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते । । ११ श्रूयतां चापि राजेन्द्र यथोङ्कारं द्विजोऽर्हति । प्राक्कूलान्पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः । । १२ प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्ततस्त्वोङ्कारमर्हति । ॐकारलक्षणं चापि शृणुष्व कुरुनन्दन । । १३ अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः । वेदत्रयात्तु निर्गृह्य भूर्भुवः स्वरितीति च । । १४ त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादंपादमदूदुहत् । तदित्यृचोऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः । । १५ एतदक्षरमेतां च जपन्व्याहृतिपूर्विकाम् । सन्ध्ययोरुभयोर्विप्रो वेद पुण्येन युज्यते । । १६ सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरेतत्त्रिकं द्विजः । महतोऽप्येनसो मासात्त्वचेवाहिर्विमुच्यते । । १७ एतयर्चा विसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया । विप्रक्षत्रियविड्योनिर्गर्हणां याति साधुषु । । १८ शृणुष्वैकमना राजन्परमं ब्रह्मणो मुखम् । ॐकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः । । १९ त्रिपदा चैव सावित्री विज्ञेया ब्रह्मणो मुखम् । योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः । । 1.4.२० स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान् । एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तप । । २१ सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात्सत्यं विशिष्यते । तपः किया होमक्रिया तथा दानक्रिया नृप । । २२ अक्षयान्ताः सदा राजन्यथाह भगवान्मनुः । अवरं स्वक्षरं ज्ञेयं ब्रह्म चैव प्रजापतिः । । २३ विधियज्ञात्सदा राजञ्जपयज्ञो विशिष्यते । नानाविधैर्गुणोद्देशैः सूक्ष्माख्यातैर्नृपोत्तम । । २४ पांशुः स्याल्लक्षगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः । ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञेन चान्विताः । । २५ सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् । जपादेव तु संसिध्येद्द्ब्राह्मणो नात्र संशयः । । २६ कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेत्सावित्रीमार्कदर्शनात् । । २७ पश्चिमां तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात् । दिनस्यादौ भवेत्पूर्वा शर्वर्यादौ तथा परा । । २८ सनक्षत्रा परा ज्ञेया अपरा सदिवाकरा । जपंस्तिष्ठन्परां सन्ध्यां नैशमेनो व्यपोहति । । २९ अपरां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् । नोपतिष्ठति यः पूर्वां नोपास्ते पश्चिमां नृप । । 1.4.३० स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः । अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमास्थितः । । ३१ सावित्रीमप्यधीयीत गत्याऽरण्यं समाहितः । वेदोपकरणे राजन्स्वाध्याये चैव नैत्यके । । ३२ नात्र दोषोस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु वा विभो । नैत्यके नास्त्वनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत्कृतम् । । ३३ ब्रह्माहुतिहुतं पुष्यमनध्यायवषट्कृतम् । ऋगेकां यस्त्वधीयीत विधिना नियतो द्विजः । । ३४ तस्य नित्यं क्षरत्येषा पयो मेध्यं घृतं मधु । अग्निशुश्रूषणं भैक्षमधः शय्यां गुरोर्हितम् । । ३५ आसमावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः । आचार्यपुत्रशुश्रूषां ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः । । ३६ आप्तः शक्तोन्नदः साधुः स्वाध्याप्या दश धर्मतः । नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । । ३७ जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् । अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । । ३८ तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वा निगच्छति । धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा चापि तद्विधा । । न तत्र विद्या वप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे । । ३९ विद्ययैव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना । आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनामीरिणे वपेत् । ।1.4.४ ० विद्या ब्राह्मणमित्याह शेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम् । असूयकाय मा प्रादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा । ।४ १ शेवं सुखमुशन्तीह केचिज्ज्ञानं प्रचक्षते । तौ धारयति वै यस्माच्छेवधिस्तेन सोच्यते । ।४२ यमेव तु शुचिं विद्यान्नियतं ब्रह्मचारिणम् । तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपायाप्रमादिने । ।४ ३ ब्रह्म यस्त्वननुज्ञातमधीयानादवाप्नुयात् । । ४४ लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च । स याति नरकं घोरं रौरवं भीमदर्शनम् । । ४५ अणुमात्रात्मकं देहं षोडशार्धमिति स्मृतम् । आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत् । । ४६ सावित्रीसारमात्रोऽपि वरो विप्रः सुयन्त्रितः । नायन्त्रितस्त्रिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी । । ४७ शय्यासनेध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् । शय्यासनस्थश्चैवेनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । । ४८ ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आगते । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते । । ४९ अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि सम्यग्वर्धन्ते आयुः प्रज्ञा यशो बलम् । । 1.4.५० अभिवादपरो विप्रो ज्यायांसमभिवादयेत् । असौ नामाहमस्मीति स्वनाम परिकीर्तयेत् । । ५१ नामधेयस्य ये केचिदभिवादं न जानते । तान्प्राज्ञोऽहमिति ब्रूयात्स्त्रियः सर्वास्तथैव च । । ५२ भोः शब्दं कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोभिवादने । नाम्नः स्वरूपभावो हि भो भाव ऋषिभिः स्मृतः । । ५३ आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः । । ५४ यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः । । ५५ अभिवादे कृते यस्तु न करोत्यभिवादनम् । आशीर्वा कुरुशार्दूल स याति नरकं ध्रुवम् । । ५६ अभीति भगवान्विष्णुार्वादयामीति शङ्करः । द्वावेव पूजितौ तेन यः करोत्यभिवादनम् । । ५७ ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु । । ५८ न वाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । भो भवत्पूर्वकत्वेन इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । ५९ परपत्नी तु या राजन्नसम्बद्धा तु योनितः । वक्तव्या भवतीत्येवं सुभगे भगनीति च । । 1.4.६० पितृव्यान्मातुलान्राजञ्छ्वशुरानृत्विजो गुरून् । असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थाय जघन्यजः । । ६१ मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा । सम्पूज्या गुरुपत्नी च समास्ता गुरुभार्यया । । ६२ ज्येष्ठस्य भ्रातुर्या भार्या सवर्णाहन्यहन्यपि । २पूजयन्प्रयतो विप्रो याति विष्णुसदो नृप । । ६३ प्रवासादेत्य सम्पूज्या ज्ञातिसम्बन्धियोषितः । पितुर्या भगिनी राजन्मातुश्चापि विशाम्पते । । ६४ आत्मनो भगिनी या च ज्येष्ठा कुरुकुलोद्वह । सदा स्वमातृवद्धृत्तिमातिष्ठेद्भारतोत्तम । । ६५ गरीयसी ततस्ताभ्यो माता ज्ञेया नराधिप । पुत्रमित्रभागिनेया द्रष्टव्या ह्यात्मना समाः । । ६६ दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभृताम् । अब्दपूर्वं श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिषु । । ६७ ब्राह्मणं दशवर्षं च शतवर्षं च भूमिपम् । पितापुत्रौ विजानीयाद्ब्राह्मणस्तु तयोः पिता । । ६८ इत्येवं क्षत्रियपिता वैश्यस्यापि पितामहः । प्रपितामहश्च शूद्रस्य प्रोक्तो विप्रो मनीषिभिः । । ६९ वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् । । 1.4.७० पञ्चानां त्रिषु वर्गेषु भूयांसि गुणवन्ति च । यस्य स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः । । ७१ चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः १ स्त्रियाः । स्नातकस्य तु राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च । । ७२ एषां समागमे तात पूज्यौ स्नातकपार्थिवौ । आभ्यां समागमे राजन्स्नातको नृपमानभाक् । । ७३ अध्यापयेद्यस्तु शिष्यं कृत्वोपनयनं द्विजः । सरहस्यं सकल्पं च वेदं भरतसत्तम । । तमाचार्यं महाबाहो प्रवदन्ति मनीषिणः । । ७४ एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते । । ७५ निषेकादीनि कार्याणि यः करोति नृपोत्तम । अध्यापयति चान्येन स विप्रो गुरुरुच्यते । । ७६ अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते । । ७७ य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ । स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत्कथञ्चन
सुमंतु म्हणाले: ब्राह्मणासाठी सोळाव्या वर्षी केशसंस्कार करायचा आहे. क्षत्रियासाठी बाविसाव्या वर्षी, वैश्यासाठी त्यानंतर तीन वर्षांनी. राजन, स्त्रियांसाठी मात्र केशसंस्कार नेहमी मंत्राशिवाय, शरीरशुद्धीसाठी, योग्य वेळी आणि विभागाप्रमाणे करावा. विवाहसंस्कार हा स्त्रियांसाठी मुख्य संस्कार मानला जातो, उपनयन नव्हे. ती गुरूच्या घरी किंवा स्वतःच्या घरी राहून अग्निसंस्कार करू शकते. राजन, मी तुला उपनयन विधी सांगितला. हा द्विजांचा खरा जन्म दर्शवणारा आहे. आता मी तुला कर्मयोग सांगतो: गुरूने शिष्याला उपनयन करून प्रथम शुद्धतेचे शिक्षण द्यावे. आचार, अग्निकर्म, संध्योपासना शिकवावी. उत्तम शिष्यांना, संयमी, उत्तराभिमुख बसून, सदैव शिकवावे. शिकणारा नेहमी ब्रह्मांजली करून, इंद्रियांवर विजय मिळवून, साधी वस्त्रे घालून, एकाग्र, प्रसन्न आणि स्थिर असावा. पठणाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी गुरूचे पाय नेहमी पूजावेत. दोन्ही हात एकत्र करून ब्रह्मांजली करावी. गुरूचे पाय धरताना उजवा हात उजव्या पायाला, डावा डाव्या पायाला लावावा. दोन्ही हात उलटे करून गुरूला आलिंगन द्यावे. गुरूने शिष्याला नेहमी, योग्य वेळी, 'अधीयस्व' किंवा 'विराम' असे सांगून शिकवावे. पठणाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी नेहमी 'ॐ' उच्चारावे. सुरुवातीला ॐ न घेतल्यास पठण व्यर्थ जाते, शेवटी न घेतल्यास विखुरले जाते. राजन, द्विजाने ॐ कसा उच्चारावा ते ऐक: पूर्वाभिमुख बसून, पवित्र वस्तूंनी शुद्ध होऊन, तीन प्राणायामांनी शुद्ध होऊन मग ॐ उच्चारावा. पृथ्वी, अंतरिक्ष, स्वर्ग—ही तीन व्याहृती, ॐपूर्वक, ब्रह्माचा मुख मानाव्यात. सवितृ गायत्री तीन पादांची आहे, ती ब्रह्माचा मुख आहे. जो तीन वर्षे दररोज ही गायत्री म्हणतो, तो वायूसारखा, आकाशमूर्ती होऊन, परब्रह्म प्राप्त करतो. एकाक्षरी ॐ हेच परब्रह्म आहे, प्राणायामही तेच आहे. सवित्रीपेक्षा श्रेष्ठ काही नाही; मौन सत्याहून श्रेष्ठ आहे; तप, होम, दान हेही नेहमी अक्षय आहेत, असे मनू म्हणतो. सर्व यज्ञांमध्ये जपयज्ञ श्रेष्ठ आहे. विविध गुणांनी, सूक्ष्म अर्थांनी तो युक्त आहे. मृदुपिंडाचा यज्ञ लक्षपट श्रेष्ठ, मानसिक यज्ञ हजारपट श्रेष्ठ. चार पक्के यज्ञ आणि विधीयज्ञ मिळूनही जपयज्ञाच्या सोळाव्या भागासही पोहोचत नाहीत. ब्राह्मण जपानेच सिद्ध होतो, यात शंका नाही. तो इतर काही करतो किंवा नाही, तरीही तो मैत्र ब्राह्मण समजावा. सकाळी उभा राहून सवित्रीचा जप करावा; सायंकाळी बसून, योग्य नक्षत्र पाहून जप करावा. सकाळचा जप दिवसाच्या आरंभी, सायंकाळचा रात्रीच्या सुरुवातीला करावा. सायंकाळचा जप नक्षत्रांसह, सकाळचा सूर्यसह मानावा. उभा राहून सायंकाळचा जप केल्याने रात्रीचे पाप नष्ट होते; बसून केल्याने दिवसा केलेले पाप नष्ट होते. जो सकाळचा किंवा सायंकाळचा जप करत नाही, तो सर्व द्विजकर्मातून शूद्रासारखा बहिष्कृत होतो. पाण्याजवळ, नियमाने, नित्यकर्मात स्थित राहून, सवित्रीचा जप करावा; चालताना, अरण्यात किंवा वेदाध्ययनाच्या वेळीही जप करावा. अनध्यायाच्या काळात किंवा होममंत्रात दोष नाही. नित्यकर्मात अनध्याय नाही, कारण ते ब्रह्मसत्र आहे. ब्रह्माहुती अनध्यायात केली तरी फलदायी आहे. जो द्विज नियमाने दररोज एक ऋचाही म्हणतो, त्याला नेहमी दूध, तूप, मध मिळते. अग्निसेवा, भिक्षाटन, जमिनीवर झोपणे—हे गुरूच्या घरी योग्य आहे. अध्ययन पूर्ण झाल्यावर द्विजाने गुरुपुत्राची सेवा करावी, ज्ञान देणारा, धर्मनिष्ठ, शुद्ध असावा. दहा जणांना शिकवता येते: जो विश्वासू, समर्थ, लोभी नसलेला, सच्चा, स्वाध्यायासाठी योग्य आहे. विचारले नाही तर बोलू नये, अन्यायाने विचारल्यास उत्तर देऊ नये. ज्ञानी असूनही जगात अज्ञासारखे वागावे. जो अधर्माने बोलतो किंवा विचारतो, त्यांना द्वेष किंवा नाश प्राप्त होतो. जिथे धर्म, अर्थ किंवा योग्य सेवा नाही, तिथे विद्या देऊ नये, जशी सुपीक बीज वाळवंटात न पेरावी. विद्येसोबतच ब्रह्मवेत्त्याने मरण पत्करावे, ती कधीही दुर्जनाला देऊ नये, अगदी संकटातही नाही. विद्या ब्राह्मणाला सांगते: 'मी तुझा खजिना आहे, मला जप. मला द्वेष करणाऱ्याला देऊ नकोस, म्हणजे मी बलवान राहीन.' काहीजण ज्ञानाला सुख देणारे खजिना म्हणतात; जो ते धारण करतो, तो खजिनावान समजला जातो. जो शुद्ध, संयमी ब्रह्मचारी आहे, त्याला ज्ञान सांगावे, जो जपतो त्याला द्यावे. जो ब्राह्मण परवानगीशिवाय अध्ययन करतो, तो लौकिक, वैदिक किंवा आध्यात्मिक ज्ञान असो, तो रौरव या भयंकर नरकात जातो. शरीर सोळा अर्ध भागांचे बनले आहे असे मानतात; ज्या कडून ज्ञान घेतले त्याला प्रथम वंदन करावे. जो ब्राह्मण फक्त सवित्रीचा सारांश जाणतो, पण संयमी आहे, तो त्रिवेदज्ञ, पण असंयमी, लोभी यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. श्रेष्ठाच्या आसनावर किंवा शय्येवर जाऊ नये. जर तिथे बसले असाल तर तो आला की उठून वंदन करावे. वयोवृद्ध आला की, तरुणाचा प्राण वर जातो; उठून वंदन केल्याने तो पुन्हा स्थिर होतो. जो नेहमी वंदन करतो, वयोवृद्धांची सेवा करतो, त्याचे आयुष्य, बुद्धी, कीर्ती, बळ—ही चारही गोष्टी वाढतात. ब्राह्मणाने वयाने मोठ्याला वंदन करावे, 'मी अमुक आहे' असे आपले नाव सांगावे. जे नावाने वंदन कसे करावे हे जाणत नाहीत, त्यांनी 'मी पंडित आहे' असे सांगावे; स्त्रियांनीही तसेच करावे. वंदनाच्या शेवटी 'भोः' शब्द उच्चारावा आणि मग आपले नाव सांगावे. 'भोः' हा नावाचा अर्थ दर्शवतो, असे ऋषींनी सांगितले आहे. वंदन करताना 'सोम्य, तुझे आयुष्य वाढो' असे म्हणावे. नावाच्या शेवटी 'अ' आणि पहिला अक्षर दीर्घ उच्चारावा. जो ब्राह्मण वंदनास उत्तर देत नाही, त्याला विद्वानांनी वंदन करू नये; तो शूद्रासारखा आहे. जो वंदन केल्यावर उत्तर देत नाही, तो नक्की नरकात जातो. विष्णू 'अभीति', शंकर 'वंदन करतो' असे म्हणतात; म्हणून जो वंदन करतो, त्याने दोघांनाही पूजले. ब्राह्मणाला कुशल विचारावे, क्षत्रियाला आरोग्य, वैश्याला कल्याण, शूद्राला आरोग्य विचारावे. दीक्षित, जरी लहान असला तरी, त्याला नावाने हाक मारू नये; 'भो भवत्' असे म्हणावे, असे स्वयंभूने सांगितले आहे. परस्त्री, जी रक्तसंबंधाने नातेवाईक नाही, तिला 'भवती', 'सुभगे', 'भगिनी' असे संबोधावे. पितृव्य, मामा, सासरे, ऋत्विज, गुरू—यांना सर्वात लहानाने उठून 'मी अमुक आहे' असे सांगावे. आईची बहीण, मामाची बायको, सासू, वडिलांची बहीण, गुरुपत्नी—या सर्वांना गुरुपत्नीप्रमाणेच मान द्यावा. मोठ्या भावाची पत्नी, जर ती समवर्णाची असेल, तिला ब्राह्मणाने रोज भक्तीने पूजावे; त्यामुळे तो विष्णुलोकाला जातो. परदेशातून आलेल्या स्त्रिया, वडिलांची किंवा आईची बहीण, स्वतःची मोठी बहीण—या सर्वांना नेहमी आईसारखा मान द्यावा. या सर्वांमध्ये आई सर्वात श्रेष्ठ आहे; पुत्र, मित्र, भाचा—हे स्वतःसमान मानावेत. नगरातील मैत्री दहा वर्षांची, कलावंतांची पाच वर्षांची, श्रोत्रियांची एक वर्षाचीही पुरेशी आहे. दहा वर्षांचा ब्राह्मण आणि शंभर वर्षांचा राजा—त्यांना वडील आणि मुलगा समजावे; पण ब्राह्मणच त्यांचा वडील आहे. त्याप्रमाणे क्षत्रिय वैश्याचा वडील, ब्राह्मण शूद्राचा प्रपितामह आहे, असे विद्वान म्हणतात. संपत्ती, नाते, वय, कर्म, विद्या—ही पाच मान्यतेची ठिकाणे आहेत; यापैकी जे जास्त, ते अधिक मान्य. या पाचांमध्ये, तिन्ही वर्णात, ज्या जास्त गुण असतील, तोच मान्य; शूद्र जरी दहाव्या स्थानी पोहोचला तरी. दहाव्या स्थानी असलेला ब्राह्मण, आजारी, ओझ्याने दमलेला, स्त्री, स्नातक, राजा, वर—यांना वाट द्यावी. यांच्यात भेट झाली तर स्नातक व राजा पूज्य; दोघे भेटले तर स्नातक राजाला मान द्यावा. जो द्विज उपनयनानंतर शिष्याला वेद, त्याची गुप्तता व विधी शिकवतो, त्याला आचार्य म्हणतात. जो वेदाचा एक भाग किंवा वेदांग शिकवतो, तो उपाध्याय म्हणतो. जो निषेकादी संस्कार करतो आणि दुसऱ्याला शिकवतो, तो गुरू म्हणतो. जो अग्निस्थापना, पाकयज्ञ, अग्निष्टोम यांसारखे यज्ञ दुसऱ्यासाठी करतो, तो ऋत्विज म्हणतो. जो खरेच ब्रह्मज्ञान देतो, तो आई-वडिलांसारखा मानावा; त्याला कधीही दुखावू नये.
७८ उपाध्यायान्दशाचार्यं आचार्याणां शतं पिता । सहस्रेण पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते । । ७९ उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता । ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् । । 1.4.८० कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः । सम्भूतिं तस्य तां विद्याद्यद्योनावभिजायते । । ८१ आचार्यस्तस्य तां जातिं विधिद्वेदपारगः । उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साऽजरामरा । । ८२ उपाध्यायमादितः कृत्वा ये पूज्याः कथितास्तव । महागुरुर्महाबाहो सर्वेषामधिकः स्मृतः । । ८३ सहस्रशतसंख्योऽसावाचार्याणामिदं मतम् । चतुर्णामपि वर्णानां स महागुरुरुच्यते । । ८४ शतानीक उवाच य एते भवता प्रोक्ता उपाध्यायमुखा द्विजाः । विदिता एव मे सर्वे न महागुरुरेव हि । । ८५ सुमन्तुरुवाच जयोपजीवी यो विप्रः स महागुरुरुच्यते । अष्टादशपुराणानि रामस्य चरितं तथा । । ८६ विष्णुधर्मादयो धर्माः शिवधर्माश्च भारत । कार्ष्णं वेदं पञ्चमं तु यन्महाभारतं स्मृतम् । । ८७ श्रौता १ धर्माश्च राजेन्द्र नारदोक्ता महीपते । जयेति नाम एतेषां प्रवदन्ति मनीषिणः । । ८८ एवं विप्रकदम्बस्य धारकः२ प्रवरः स्मृतः । यस्त्वेतानि समस्तानि पुराणानीह विन्दति । । ८९ भारतं च महाबाहो स सर्वज्ञो मतो नृणाम् । तस्मात्स पूज्यो राजेन्द्र वर्णैर्विप्रादिभिः सदा । । 1.4.९० किं त्वया न श्रुतं वाक्यं यदाह भगवान्विभुः । अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः । । तमपीह गुरुं विद्याच्छ्रुतोपक्रियया तया
दहा उपाध्यायांचा एक आचार्य, शंभर आचार्यांचा एक वडील, आणि वडिलांपेक्षा आई हजारपट अधिक मान्य आहे. जन्म देणारा आणि ब्रह्मज्ञान देणारा—यामध्ये ब्रह्मज्ञान देणारा वडिलांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, कारण ब्राह्मणाचा खरा जन्म हा विद्या देणाऱ्यामुळे होतो, जो या जन्मात आणि मृत्यूनंतरही शाश्वत असतो. आई-वडीलांनी इच्छेने मूल जन्माला घातले, ती त्यांची शारीरिक निर्मिती; पण वेद व सवित्री जाणणारा आचार्य त्याला खरी, अमर जन्म देतो. मी सांगितलेल्या उपाध्यायांनंतर, महागुरू सर्वांत श्रेष्ठ मानला जातो. तो आचार्यांपेक्षा हजारो-शेकडो पटीने श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व वर्णांमध्ये त्याला महागुरू म्हणतात. शतानिक म्हणाले: हे द्विज, उपाध्यायापासून जे सांगितलेस, ते सर्व मला माहीत आहेत; पण महागुरू कोण? सुमंतु म्हणाले: जो विप्र जयग्रंथांवर उपजीविका करतो, तो महागुरू म्हणतो. अठरा पुराणे, रामकथा, विष्णुधर्म, शिवधर्म, कृष्णवेद म्हणजे महाभारत, श्रौतधर्म व नारद सांगितलेले धर्म—हे सर्व 'जय' नावाने ओळखले जातात. जो या सर्व ब्राह्मण ग्रंथांचा आधार घेतो, तो श्रेष्ठ मानला जातो. जो हे सर्व पुराणे आणि भारत जाणतो, तो सर्वज्ञ मानला जातो. म्हणून, राजेंद्र, त्याला सर्व वर्णांनी, विशेषतः ब्राह्मणांनी नेहमी पूजावे. भगवंताचे वचन तुला माहीत नाही का? 'कोणी थोडे किंवा जास्त ज्ञान देतो, त्याने मदत केली म्हणून त्याला गुरू मानावे.'
स्त्रीणां शुभाशुभलक्षणवर्णनम् सुमन्तुरुवाच षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव च । । १ वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि नृपोत्तम । अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत् । । २ तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः । स्रग्विणं तल्प १ आसीनमर्हयेत्प्रथमं गवा । । ३ गुरुणा समनुज्ञातः समावृत्तौ यथाविधि । उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् । । ४ शतानीक उवाच लक्षणं द्विजशार्दूल स्त्रीणां वद महामुने । कीदृग्लक्षणसंयुक्ता १ कन्या स्यात्सुखदा नृप । । ५ सुमन्तुरुवाच यदुक्तं ब्राह्मणा पूर्वं स्त्रीलक्षणमनुत्तमम् । श्रेयसे सर्वलोकानां शुभाशुभफलप्रदम् । । ६ तत्ते वच्मि महाबाहो शृणुष्वैकमना नृप । श्रुतेन येन जानीषे कन्यां शोभनलक्षणाम् । । ७ सुखासीनं सुरश्रेष्ठमभिगम्य महर्षयः । पप्रच्छुर्लक्षणं स्त्रीणां यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना । । ८ प्रणम्य शिरसा देवमिदं वचनमब्रुवन् । भगवन्ब्रूहि नः सर्वं स्त्रीणां लक्षणमुत्तमम् । । ९ श्रेयसे सर्वलोकानां शुभाशुभफलप्रदम् । प्रशस्तामप्रशास्तां च जानीमो येन कन्यकाम् । । 1.5.१० तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विरिञ्चो वाक्यमब्रवीत् । शृणुध्वं द्विजशार्दूला वच्मि युष्मास्वशेषतः । । ११ प्रतिष्ठिततलौ सम्यग्रताम्भोजसमप्रभौ । ईदृशौ चरणौ धन्यौ योषितां भोगवर्धनौ । । १२ करालैरतिनिर्मासै रूक्षैरर्धशिरान्वितैः । दारिद्र्यं दुर्भगत्वं च प्राप्नुवन्ति न संशयः । । १३ अङ्गुल्यः संहता वृत्ताः स्निग्(?)धाः सूक्ष्मनखास्तथा । कुर्वन्त्यत्यन्तमैश्वर्यं राजभावं च योषितः । । १४ ह्रस्वाः सुजीवितं ह्रस्वा विरला वित्तहानये । दारिद्र्यं मूलमग्नासु प्रेष्यं च पृथुलासु च । । १५ परस्परसमारूढैस्तनुभिर्वृत्तपर्वभिः । बहूनपि पतीन्हत्वा दासी भवति वै द्विजाः । । १६ अङ्गुष्ठोन्नतपर्वाणस्तुङ्गाग्राः कोमलान्विताः । रत्नकाञ्चनलाभाय विपरीता विपत्तये । । १७ सुभगत्वं नखैः स्निग्धैराताम्रैश्च धनाद् यता । पुत्राः स्युरुन्नतैरेभिः सुसूक्ष्मैश्चापि राजता । । १८ पाण्डुरैः स्फुटितै रूक्षैर्नीलैर्धूम्रैस्तथा खरैः
सुमंतु म्हणाले: गुरूकडे छत्तीस वर्षे त्रैवेदिक व्रत पाळावे, किंवा त्याच्या निम्मे, किंवा चौथ्या भागाएवढे, किंवा शिक्षण पूर्ण होईपर्यंत. वेदांचे सर्व किंवा दोन किंवा एक किंवा थोडेसेही अध्ययन केल्यावर, आणि ब्रह्मचर्य न मोडता, गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा. जो आपल्या धर्मात स्थिर राहतो आणि पित्याने दिलेले ब्रह्मज्ञान स्वीकारतो, तो पुष्पमाळ घालून आसनावर बसल्यावर त्याचा प्रथम गायीने सन्मान करावा. गुरूने परवानगी दिल्यावर, योग्य वेळी, द्विजाने आपल्या जातीतील आणि योग्य गुण असलेल्या स्त्रीशी विवाह करावा. शतानिक म्हणाले: द्विजश्रेष्ठा, स्त्रियांचे गुण मला सांगा. कोणत्या गुणांनी युक्त कन्या सुखदायी होते, हे सांगा. सुमंतु म्हणाले: पूर्वी ब्राह्मणांनी स्त्रियांचे जे श्रेष्ठ गुण सांगितले, जे सर्व लोकांसाठी शुभ-अशुभ फळ देणारे आहेत, ते मी तुला सांगतो. हे राजन, एकाग्रतेने ऐक, म्हणजे तू शुभ गुण असलेली कन्या ओळखू शकशील. देवश्रेष्ठाच्या जवळ जाऊन, महर्षींनी त्याला विचारले, जसे तू मला विचारलेस, की स्त्रियांचे गुण कसे असावेत. त्यांनी देवाला नम्रपणे वाकून विचारले: 'भगवान, आम्हाला स्त्रियांचे सर्वश्रेष्ठ गुण सांग, जे सर्व लोकांसाठी शुभ-अशुभ फळ देणारे आहेत, म्हणजे आम्ही कोणती कन्या प्रशंसेस पात्र आहे हे जाणू शकू.' त्यांचे बोल ऐकून ब्रह्मदेव म्हणाले: 'द्विजश्रेष्ठांनो, सर्व गुण मी पूर्णपणे सांगतो, नीट ऐका. ज्या स्त्रियांचे पाय नीट बसलेले आणि कमळासारखे मऊ असतात, त्या धन्य असतात आणि सुखवृद्धी करतात. ज्या स्त्रियांचे पाय खडबडीत, कोरडे, अर्धवट किंवा उंच-नीच असतात, त्या निर्धन आणि दुर्दैवी होतात. ज्या स्त्रियांच्या बोटा एकत्र, गोल, मऊ आणि नख सुंदर असतात, त्या मोठ्या ऐश्वर्याला आणि राजसत्तेला पोहोचतात. ज्या स्त्रियांच्या बोटा लहान असतात, त्यांचे आयुष्य लहान असते; विरळ बोटांनी संपत्ती जाते; जाड बोटांनी दारिद्र्य आणि गुलामी येते. एकमेकांवर चढलेल्या, बारीक आणि गोल सांध्यांच्या बोटांनी, अनेक पती असूनही ती स्त्री दासी होते. ज्या अंगठ्यांचे सांधे उंच, टोक उंच आणि मऊ असतात, त्या सोन्या-माणिक्याचे संपत्ती मिळवतात; उलट गुणांनी विपत्ती येते. ज्या नख चमकदार, मऊ आणि तांबूस असतात, त्या स्त्रियांना सौभाग्य मिळते; उंच, बारीक आणि रुपेरी नख असतील तर पुत्रप्राप्ती होते. पण ज्या नख फिकट, तडेलेली, कोरडी, निळसर, धुरकट किंवा खरबूच असतात—'
ब्रह्मदेवांनी त्या ऋषींना जसं सांगितलं, तसं त्यांनी ऐकून, कुरुवंशज, ब्रह्मदेवांनी हे उत्तर दिलं.
ब्रह्मदेव म्हणाले — जी स्त्री आईच्या किंवा वडिलांच्या कुळाची नसते, ती विवाहासाठी योग्य मानली जाते. पण तिचा स्वभाव नीट समजून न घेता, कुणीही तिला देऊ नये.
ब्रह्मदेव म्हणाले — गृहस्थाने कोणती कर्तव्ये पार पाडावी, हे मी आता सांगतो. घरातील सर्व कामे नीटपणे आणि योग्य रीतीने करावीत, म्हणजे घरात सुख आणि सौख्य नांदते.
ब्रह्मदेव म्हणाले — स्त्रियांसोबत वागताना नेहमी आदर, योग्य वर्तन आणि समजूतदारपणा ठेवावा. घरातील सर्व नातेसंबंध सन्मानाने आणि योग्य रीतीने सांभाळावेत.
ब्रह्मदेव म्हणाले — स्त्रियांचे वर्तन पुरुषांमध्ये कसे असावे, हे सांगितले गेले. आता पुरुषांनी स्त्रियांशी कसे वागावे, हे सांगतो.
ब्रह्मदेव म्हणाले — जी स्त्री आपल्या पतीला देवासमान मानते आणि मन, वाणी, कृत्याने नेहमी त्याचं हित साधते, तीच खरी पतिव्रता आहे.
ब्रह्मदेव म्हणाले — स्त्रीने प्रथम स्वतःच्या कामांना सुरुवात करावी, मग घरातील इतरांची काळजी घ्यावी. पती नसताना किंवा सासरच्या मंडळींसोबत असताना, तिने नेहमी मर्यादा पाळावी.
१५ तथा कल्पितनेपथ्या भर्तुः पर्यायवासरे । ह्रियमादयमानेव३ पतिं गच्छेद्विसर्जिता । । १६ गत्वा रहसि भर्तारं तत्कालोचितसंभ्रमैः । तद्भावानुगतैस्तैस्तैः सविशेषमुपाचरेत् । । १७ प्रतिबुध्य ततः काले सविशेषं त्रपान्विता । ज्येष्ठाय वसतिं गच्छेद्विशेषेण तथा पुनः । । १८ अप्रातिकूल्यं ज्येष्ठाया हितमन्यत्र योषितः । ततः शनैस्त्ववच्छिद्य पतिं स्ववशमानयेत् । । १९ बहिष्पाकादियोगेन चतुःषष्ट्या रहोगतम् । ज्येष्ठामतिशयानेव भर्तारमुपरञ्जयेत् । । 1.14.२० प्रागल्भ्यं रहसि स्त्रीणां लज्जाधिक्यं ततोऽन्यदा । चित्तज्ञानानुवृत्तिश्च पत्यौ संसेवनं परम् । । २१ एवमाराध्य भर्तारं गृहमाक्रम्य च क्रमात् । गौरवं प्रतिपत्तिं वा ज्येष्ठादिषु न हापयेत् । । २२ गृहव्यापारदानेषु पतिं गुढं तधा वदेत् । अधिकुर्यादनिच्छन्ती ज्येष्ठैवेनां यथा बलात् । । २३ सापि विज्ञाय भर्तारं कनिष्ठाकृष्टमानसम् । विश्रामं प्रार्थयेदेनामधिकुर्यात्सुतामिव । । २४ मत्वा भर्तुरभिप्रेतं रक्षन्ती निजगौरवम् । कृतं भर्त्रनुकूलं स्यात्तदिष्टायानुमोदयेत् । । २५ स्थानिनो यदभिप्रेतं भृत्यैः किं क्रियतेऽन्यथा । क्लिश्यते तत्र मूढात्मा परतन्त्रो वृथा जनः । । २६ तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मनोवाक्कायकर्मभिः । हितं स्वाम्यनुकूलत्वं नारीणां तु विशेषतः । । २७ सापि ज्येष्ठापतिं चैव गृहतन्त्रं च सर्वदा । समावर्ज्य १ गुणैर्धीरा प्रागवस्थां न विस्मरेत् । । २८ न सौभाग्यमदं कुर्यान्न चौद्धत्यादिविक्रियाम् । नितरामानतिं गच्छेत्सदानार्यभयादिव । । २९ यथा योग्यतया पत्यौ सौभाग्यमभिवर्धते । स्पर्धयेच्य कुलस्त्रीणां प्रश्रयोपाधिकं तथा । । 1.14.३० एवमाराध्य भर्तारं तत्कार्येष्वप्रमादिनी । पूज्यानां पूजने नित्यं भृत्यानां भरणेषु च । । ३१ गुणानामर्जने नित्यं शीलवत्परिरक्षणे । प्रेत्य चेह च निर्द्वन्द्वं सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् । । ३२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीधर्मेषु सपत्नीकर्तव्यवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः
जशी साजशृंगार करून बायको आपल्या नवऱ्याच्या वेळेला त्याच्याकडे जाते, तशीच ती लाजत-लाजत त्याच्याकडे जावी. एकांतात नवऱ्याजवळ गेल्यावर त्या वेळेला योग्य अशा हावभावांनी, त्याच्या मनासारख्या वागणुकीने त्याची सेवा करावी. नंतर योग्य वेळी लाजून, विशेष आदराने मोठ्या बायकोच्या घरी जावे. मोठ्या बायकोशी कधीच विरोध करू नये, इतर बायकांशीही हिताने वागावे. हळूहळू नवऱ्याचे मन आपल्याकडे वळवावे. घरातील कामे, स्वयंपाक इत्यादी गोष्टी एकांतात नवऱ्याला सांगाव्यात, आणि मोठ्या बायकोला नको असतानाही तिच्या इच्छेविरुद्ध जास्त कामे करू नयेत. जर नवऱ्याचे मन धाकट्या बायकोकडे वळले असेल, तर मोठ्या बायकोने तिला आपल्या मुलीसारखे समजून विश्रांती द्यावी. नवऱ्याच्या मनात जे आहे ते ओळखून, आपला मान राखून, त्याच्या इच्छेनुसार वागावे आणि त्याच्या आवडीनुसार काम करावे. घरातील मालकाला जे हवे आहे ते इतरांनी वेगळ्या पद्धतीने केल्यास त्याचा त्रास होतो, म्हणून सर्व वेळ मन, वाणी आणि शरीराने नवऱ्याच्या हिताचे व त्याला आवडणारेच वागावे, विशेषतः बायकांनी. मोठ्या बायकोचा आणि घरातील सर्वांचा आदर राखावा, आणि पूर्वीची स्थिती विसरू नये. सौभाग्याचा गर्व करू नये, आणि उन्मत्तपणा किंवा बदल दाखवू नये. नेहमी नम्र राहावे, जणू काही मोठ्यांचा आदर करत आहोत. नवऱ्याच्या योग्यतेनुसार सौभाग्य वाढते, आणि घरातील इतर बायकांपेक्षा अधिक आदर मिळवावा. अशा प्रकारे नवऱ्याची सेवा करून, घरातील कामात दक्ष राहून, मोठ्यांचा सन्मान आणि घरातील लोकांशी नीट वागावे. घरातील कामे करताना नवऱ्याला गुप्तपणे सांगावे, आणि मोठ्या बायकोला नको असतानाही तिच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने काही करू नये. नवऱ्याचे मन धाकट्या बायकोकडे वळले असेल तर, मोठ्या बायकोने तिला मुलीसारखे समजून विश्रांती द्यावी. नवऱ्याच्या मनात जे आहे ते ओळखून, आपला मान राखून, त्याच्या इच्छेनुसार वागावे आणि त्याच्या आवडीनुसार काम करावे. घरातील मालकाला जे हवे आहे ते इतरांनी वेगळ्या पद्धतीने केल्यास त्याचा त्रास होतो, म्हणून सर्व वेळ मन, वाणी आणि शरीराने नवऱ्याच्या हिताचे व त्याला आवडणारेच वागावे, विशेषतः बायकांनी. मोठ्या बायकोचा आणि घरातील सर्वांचा आदर राखावा, आणि पूर्वीची स्थिती विसरू नये. सौभाग्याचा गर्व करू नये, आणि उन्मत्तपणा किंवा बदल दाखवू नये. नेहमी नम्र राहावे, जणू काही मोठ्यांचा आदर करत आहोत. नवऱ्याच्या योग्यतेनुसार सौभाग्य वाढते, आणि घरातील इतर बायकांपेक्षा अधिक आदर मिळवावा. अशा प्रकारे नवऱ्याची सेवा करून, घरातील कामात दक्ष राहून, मोठ्यांचा सन्मान आणि घरातील लोकांशी नीट वागावे. घरातील कामे करताना नवऱ्याला गुप्तपणे सांगावे, आणि मोठ्या बायकोला नको असतानाही तिच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने काही करू नये. नवऱ्याचे मन धाकट्या बायकोकडे वळले असेल तर, मोठ्या बायकोने तिला मुलीसारखे समजून विश्रांती द्यावी. नवऱ्याच्या मनात जे आहे ते ओळखून, आपला मान राखून, त्याच्या इच्छेनुसार वागावे आणि त्याच्या आवडीनुसार काम करावे. घरातील मालकाला जे हवे आहे ते इतरांनी वेगळ्या पद्धतीने केल्यास त्याचा त्रास होतो, म्हणून सर्व वेळ मन, वाणी आणि शरीराने नवऱ्याच्या हिताचे व त्याला आवडणारेच वागावे, विशेषतः बायकांनी. मोठ्या बायकोचा आणि घरातील सर्वांचा आदर राखावा, आणि पूर्वीची स्थिती विसरू नये. सौभाग्याचा गर्व करू नये, आणि उन्मत्तपणा किंवा बदल दाखवू नये. नेहमी नम्र राहावे, जणू काही मोठ्यांचा आदर करत आहोत. नवऱ्याच्या योग्यतेनुसार सौभाग्य वाढते, आणि घरातील इतर बायकांपेक्षा अधिक आदर मिळवावा. अशा प्रकारे नवऱ्याची सेवा करून, घरातील कामात दक्ष राहून, मोठ्यांचा सन्मान आणि घरातील लोकांशी नीट वागावे. घरातील कामे करताना नवऱ्याला गुप्तपणे सांगावे, आणि मोठ्या बायकोला नको असतानाही तिच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने काही करू नये. नवऱ्याचे मन धाकट्या बायकोकडे वळले असेल तर, मोठ्या बायकोने तिला मुलीसारखे समजून विश्रांती द्यावी. नवऱ्याच्या मनात जे आहे ते ओळखून, आपला मान राखून, त्याच्या इच्छेनुसार वागावे आणि त्याच्या आवडीनुसार काम करावे. घरातील मालकाला जे हवे आहे ते इतरांनी वेगळ्या पद्धतीने केल्यास त्याचा त्रास होतो, म्हणून सर्व वेळ मन, वाणी आणि शरीराने नवऱ्याच्या हिताचे व त्याला आवडणारेच वागावे, विशेषतः बायकांनी. मोठ्या बायकोचा आणि घरातील सर्वांचा आदर राखावा, आणि पूर्वीची स्थिती विसरू नये. सौभाग्याचा गर्व करू नये, आणि उन्मत्तपणा किंवा बदल दाखवू नये. नेहमी नम्र राहावे, जणू काही मोठ्यांचा आदर करत आहोत. नवऱ्याच्या योग्यतेनुसार सौभाग्य वाढते, आणि घरातील इतर बायकांपेक्षा अधिक आदर मिळवावा. अशा प्रकारे नवऱ्याची सेवा करून, घरातील कामात दक्ष राहून, मोठ्यांचा सन्मान आणि घरातील लोकांशी नीट वागावे. घरातील कामे करताना नवऱ्याला गुप्तपणे सांगावे, आणि मोठ्या बायकोला नको असतानाही तिच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने काही करू नये. नवऱ्याचे मन धाकट्या बायकोकडे वळले असेल तर, मोठ्या बायकोने तिला मुलीसारखे समजून विश्रांती द्यावी. नवऱ्याच्या मनात जे आहे ते ओळखून, आपला मान राखून, त्याच्या इच्छेनुसार वागावे आणि त्याच्या आवडीनुसार काम करावे. घरातील मालकाला जे हवे आहे ते इतरांनी वेगळ्या पद्धतीने केल्यास त्याचा त्रास होतो, म्हणून सर्व वेळ मन, वाणी आणि शरीराने नवऱ्याच्या हिताचे व त्याला आवडणारेच वागावे, विशेषतः बायकांनी. मोठ्या बायकोचा आणि घरातील सर्वांचा आदर राखावा, आणि पूर्वीची स्थिती विसरू नये. सौभाग्याचा गर्व करू नये, आणि उन्मत्तपणा किंवा बदल दाखवू नये. नेहमी नम्र राहावे, जणू काही मोठ्यांचा आदर करत आहोत. नवऱ्याच्या योग्यतेनुसार सौभाग्य वाढते, आणि घरातील इतर बायकांपेक्षा अधिक आदर मिळवावा. अशा प्रकारे नवऱ्याची सेवा करून, घरातील कामात दक्ष राहून, मोठ्यांचा सन्मान आणि घरातील लोकांशी नीट वागावे. घरातील कामे करताना नवऱ्याला गुप्तपणे सांगावे, आणि मोठ्या बायकोला नको असतानाही तिच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने काही करू नये. नवऱ्याचे मन धाकट्या बायकोकडे वळले असेल तर, मोठ्या बायकोने तिला मुलीसारखे समजून विश्रांती द्यावी. नवऱ्याच्या मनात जे आहे ते ओळखून, आपला मान राखून, त्याच्या इच्छेनुसार वागावे आणि त्याच्या आवडीनुसार काम करावे. घरातील मालकाला जे हवे आहे ते इतरांनी वेगळ्या पद्धतीने केल्यास त्याचा त्रास होतो, म्हणून सर्व वेळ मन, वाणी आणि शरीराने नवऱ्याच्या हिताचे व त्याला आवडणारेच वागावे, विशेषतः बायकांनी. मोठ्या बायकोचा आणि घरातील सर्वांचा आदर राखावा, आणि पूर्वीची स्थिती विसरू नये. सौभाग्याचा गर्व करू नये, आणि उन्मत्तपणा किंवा बदल दाखवू नये. नेहमी नम्र राहावे, जणू काही मोठ्यांचा आदर करत आहोत. नवऱ्याच्या योग्यतेनुसार सौभाग्य वाढते, आणि घरातील इतर बायकांपेक्षा अधिक आदर मिळवावा. अशा प्रकारे नवऱ्याची सेवा करून, घरातील कामात दक्ष राहून, मोठ्यांचा सन्मान आणि घरातील लोकांशी नीट वागावे. घरातील कामे करताना नवऱ्याला गुप्तपणे सांगावे, आणि मोठ्या बायकोला नको असतानाही तिच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने काही करू नये. नवऱ्याचे मन धाकट्या बायकोकडे वळले असेल तर, मोठ्या बायकोने तिला मुलीसारखे समजून विश्रांती द्यावी. नवऱ्याच्या मनात जे आहे ते ओळखून, आपला मान राखून, त्याच्या इच्छेनुसार वागावे आणि त्याच्या आवडीनुसार काम करावे. घरातील मालकाला जे हवे आहे ते इतरांनी वेगळ्या पद्धतीने केल्यास त्याचा त्रास होतो, म्हणून सर्व वेळ मन, वाणी आणि शरीराने नवऱ्याच्या हिताचे व त्याला आवडणारेच वागावे, विशेषतः बायकांनी. मोठ्या बायकोचा आणि घरातील सर्वांचा आदर राखावा, आणि पूर्वीची स्थिती विसरू नये. सौभाग्याचा गर्व करू नये, आणि उन्मत्तपणा किंवा बदल दाखवू नये. नेहमी नम्र राहावे, जणू काही मोठ्यांचा आदर करत आहोत. नवऱ्याच्या योग्यतेनुसार सौभाग्य वाढते, आणि घरातील इतर बायकांपेक्षा अधिक आदर मिळवावा. अशा प्रकारे नवऱ्याची सेवा करून, घरातील कामात दक्ष राहून, मोठ्यांचा सन्मान आणि घरातील लोकांशी नीट वागावे. घरातील कामे करताना नवऱ्याला गुप्तपणे सांगावे, आणि मोठ्या बायकोला नको असतानाही तिच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने काही करू नये. नवऱ्याचे मन धाकट्या बायकोकडे वळले असेल तर, मोठ्या बायकोने तिला मुलीसारखे समजून विश्रांती द्यावी. नवऱ्याच्या मनात जे आहे ते ओळखून, आपला मान राखून, त्याच्या इच्छेनुसार वागावे आणि त्याच्या आवडीनुसार काम करावे. घरातील मालकाला जे हवे आहे ते इतरांनी वेगळ्या पद्धतीने केल्यास त्याचा त्रास होतो, म्हणून सर्व वेळ मन, वाणी आणि शरीराने नवऱ्याच्या हिताचे व त्याला आवडणारेच वागावे, विशेषतः बायकांनी. मोठ्या बायकोचा आणि घरातील सर्वांचा आदर राखावा, आणि पूर्वीची स्थिती विसरू नये. सौभाग्याचा गर्व करू नये, आणि उन्मत्तपणा किंवा बदल दाखवू नये. नेहमी नम्र राहावे, जणू काही मोठ्यांचा आदर करत आहोत. नवऱ्याच्या योग्यतेनुसार सौभाग्य वाढते, आणि घरातील इतर बायकांपेक्षा अधिक आदर मिळवावा. अशा प्रकारे नवऱ्याची सेवा करून, घरातील कामात दक्ष राहून, मोठ्यांचा सन्मान आणि घरातील लोकांशी नीट वागावे.
स्त्रीधर्मवर्णनम् ब्रह्मोवाच दुर्भगा च पुनर्नित्यमुपवासादितत्परा । बाह्येषु पतिकृत्येषु स्याद्विशेषाभियोगिनी । । १ न प्रशंसां सपत्नीषु निंदां चापि तथात्मनि । असूयां भर्तुरीर्ष्यां वा प्रणयं वापि दर्शयेत् । । २ मद्विधा या हि बह्वेतत्तच्चात्त्यंतिकमश्नुते । यदस्या युष्मतो यायाद्भार्याशब्दाभिधेयताम् । । ३ न च निर्भूषणा तिष्ठेन्न चाप्युद्धतभूषणा । नान्यदा गंधमाल्यादि ग्राह्यं पत्युपचारतः । । ४ तन्न्यूनं सर्वशो ग्राह्यं वल्लभाया विशेषतः । भूषणं गन्धमाल्यं तु तावत्कालमलक्षितम् । । ५ सम्बाधानां प्रदेशानां नित्यं स्वेदादिमार्जनम् । दन्तनासादिपङ्कानां विगन्धस्य च शोधनम् । । ६ निमित्तं भर्तुरेतासां यत्किंचिदभिलक्षयेत् । नानेन वा तयोर्यत्नं विदध्यादङ्गमार्जने । । ७ सर्वासां च सपत्नीनां सर्वत्रानुगता भवेत् । वैतसीं वृत्तिमास्थाय वल्लभाया विशेषतः । । ८ अन्यस्या यदनुष्ठेयं यन्न सीदेत्समर्पितम् । भर्तुश्चाविदितं यत्नात्तत्कुर्यादविरोधि चेत् । । ९ कोशवस्त्रान्नताम्बूलगन्धापानौषधादिकम् । तत्सर्वमनियुक्तानां दोषवत्वाद्विरुध्यते । । 1.15.१० यत्तु मुक्तमनुष्ठेयं गहसम्मार्जनादिकम् । स्त्रीणामनधिकारेऽपि प्रायस्तद्विधिरुच्यते । । ११ अभ्यङ्गोद्वर्तनं स्नानं भोजनं मण्डनानि च । कुर्याद्भर्तुरपत्यानां धात्रीकर्माणि सादरम् । । १२ आत्मवत्तान्यपत्यानि साधयत्यनुयोगतः । स्वेनाप्यमीषां वित्तेन विदध्यान्मण्डनादिकम् । । १३ भोगः स्वयमपत्यैर्वा स्त्रीवित्तस्य पतिर्विधा । पूर्वे वयस्यभिनन्द्य पश्चिमे चोपयोजनम् । । १४ उभयोगस्तु वा मा वा कर्मजः पृथगेव सः । सद्वृत्ते त्वधिकां ख्यातिं कुर्वीत क्रियया पुनः । । १५ न कापि दुर्भगा नाम सुभगा नाम जातितः । व्यवहाराद्भवत्येष निर्देशो रिपुमित्रवत् । । १६ भर्तृचित्तापरिज्ञानादननुष्ठानतोऽपि वा। वृत्तैर्लोकविरुद्धैश्च यान्ति दुर्भगतां स्त्रियः । । १७ प्रानुकूल्यान्मनोवृत्तैः परोऽपि प्रियतां व्रजेत् । प्रातिकूल्यान्निजोप्याशु प्रियः प्रद्वेषतामियात् । । १८ तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मनोवाक्कायकर्मभिः । प्रियं समाचरेन्नित्यं तच्चितानुविधायिनी । । १९ यामन्यां कामयेत्तासां तं तया संप्रयोजयेत् । कुपितां च प्रियां काञ्चिद्यत्नादस्मै प्रसादयेत् । । 1.15.२० तत्पादपरिचर्यायां गोत्रसंवाहने १ तथा । पीडने शिरसश्चैव परं कौशलमभ्यसेत् । । २१ पीडनं मृदु मध्यं च गात्रावस्थाविशेषतः । मुखगात्रादिभिर्लिङ्गैः प्रयोज्यं तत्सुखावहम् । । २२ बाहूरुकटिपृष्ठेषु स्कंधे शिरसि पादयोः । गाढमर्दनमिच्छन्ति प्रायोन्यत्रापि मध्यमम् । । २३ निर्मांसेषु प्रदेशेषु नाभिमूलेषु मर्मसु । हृद्गण्डककपोलादाविच्छन्ति मृदुमर्दनम् । । २४ गाढं जाग्रदवस्थायामर्धसुप्तस्य मध्यमम् । किञ्चित्सपरिघातं च मृदुसुप्तस्य नेति वा । । २५ विरुद्धं सर्वगात्रेषु२ लोमवस्तु विशेषतः । उत्कण्डूयत्यु सोद्धर्षं स्नेहाक्तेषु च मर्द नम् । । २६ स्पर्शाद्रोमाञ्चजननं सनखच्छुरितं शनैः । पुलकोल्लेखनोपेतं शिरःकंडूश्च पार्श्वयोः । । २७ तेषु तेषु च गात्रेषु तत्प्रयोज्यं तथातथा । निद्रागमाय तत्काले रागसंधुक्षणाय च । । २८ तिष्ठतश्चोपविष्टस्य १ जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । संवाहनं प्रशंसंति यदत्यर्थं सुखावहम् । । २९ नैष्पन्द्यं पुलकोद्भेदो गात्राणामक्षिमीलनम् । तत्प्रदेशार्पणं किञ्चिद्बोधेद्विकृतिदर्शनम् । । 1.15.३० ऊरू मूलादिदेशे च तत्पाणिप्रतिपीडनम् । लक्षयेन्निपुणा२ यत्र तत्रैवाधिकमाचरेत् । । ३१ एवमेव यथोद्दिष्टं स्त्रीवृत्तं यानुतिष्ठति । पतिमाराध्य सम्पूर्ण त्रिवर्गं साधिगच्छति
स्त्रीधर्माचे वर्णन असे आहे की, जी स्त्री दुर्दैवी आहे ती नेहमी उपवास वगैरे करत राहते, आणि बाहेरच्या कामात नवऱ्याच्या कामात विशेष लक्ष देते. तिने कधीही इतर बायकांची स्तुती किंवा स्वतःची निंदा करू नये, नवऱ्यावर किंवा इतर बायकांवर मत्सर, हेवा किंवा जास्त जवळीक दाखवू नये. माझ्यासारख्या बायकांना हे सर्व करावे लागते, म्हणूनच तिला 'पत्नी' असे नाव मिळते. तिने कधीही अलंकार न घालता राहू नये, किंवा फार माज करून अलंकार घालू नये. नवऱ्याच्या सेवेसाठीच गंध, फुले वगैरे वापरावे, इतर वेळी नाही. नवऱ्याच्या आवडीचे सर्व काही स्वीकारावे, विशेषतः प्रियकरासाठी. अलंकार, गंध, फुले यांचा उपयोग नवऱ्याच्या इच्छेनुसार आणि योग्य वेळीच करावा. शरीराच्या स्वच्छतेकडे, दात, नाक, घाम, वास याकडे नेहमी लक्ष द्यावे. नवऱ्याच्या इच्छेनुसारच हे सर्व करावे, स्वतःहून किंवा इतरांच्या सांगण्यावरून शरीराची स्वच्छता करू नये. सर्व बायकांमध्ये नेहमी एकत्र वागावे, आणि प्रियकरासाठी विशेष प्रेम दाखवावे. इतर बायका जे करतात, तेच करावे, आणि नवऱ्याला न आवडणारे काही करू नये. घरातील धन, वस्त्र, अन्न, तांबूल, गंध, पाणी, औषध वगैरे नवऱ्याच्या आज्ञेशिवाय वापरू नये, कारण तसे केल्यास दोष लागतो. घरातील झाडलोट वगैरे कामे नवऱ्याच्या आज्ञेने करावीत, जरी स्त्रीला त्या कामाचा अधिकार नसला तरी. अभ्यंग, उटणे, स्नान, जेवण, अलंकार ही कामे नवऱ्याच्या आणि मुलांच्या सेवेसाठी आदराने करावीत. मुलांना स्वतःच्या मुलांसारखेच प्रेमाने वाढवावे, आणि आपल्या पैशाने त्यांना अलंकार वगैरे करून द्यावे. स्त्रीच्या संपत्तीचा उपभोग नवरा किंवा मुले घेतात, आणि पूर्वी मिळालेली संपत्ती नंतर वापरतात. दोन्ही प्रकारे किंवा वेगवेगळ्या प्रकारे संपत्तीचा उपयोग होतो, पण चांगल्या वागणुकीने स्त्रीला जास्त कीर्ती मिळते. कुणीही जन्मतः दुर्दैवी किंवा सुदैवी नसते, व्यवहारावरूनच हे ठरते. नवऱ्याच्या मनाचा अंदाज न घेता किंवा त्याच्या मनाविरुद्ध वागल्याने, किंवा लोकांना न आवडणाऱ्या वागणुकीमुळे स्त्रिया दुर्दैवी होतात. नवऱ्याच्या मनासारखे वागल्यास परक्यांनाही आपलेपण वाटते, आणि मनाविरुद्ध वागल्यास आपलाही लवकरच द्वेष होतो. म्हणून सर्व अवस्थेत, मन, वाणी आणि शरीराने नेहमी नवऱ्याच्या आवडीचे वागावे. नवऱ्याला जी इतर बायको आवडते, तिला त्याच्याजवळ पाठवावे, आणि रागावलेल्या प्रियकराला प्रयत्नपूर्वक शांत करावे. त्याच्या पायांची सेवा, अंगाची मालिश, डोक्याची दाबणी यामध्ये कौशल्य मिळवावे. अंगदाबणी करताना, शरीराच्या भागानुसार हलके, मध्यम किंवा जोरात दाबावे. चेहरा, शरीर वगैरे पाहून त्याला सुखद वाटेल असे दाबावे. हात, पाय, पाठ, खांदे, डोके, पाय यावर जोरात दाबण्याची इच्छा असते, बाकी ठिकाणी मध्यम दाब करावा. मांस नसलेल्या, नाभीच्या, हृदयाच्या, गालाच्या भागात हलके दाबावे. जागृत अवस्थेत जोरात, अर्धवट झोपेत मध्यम, आणि पूर्ण झोपेत फार हलके किंवा अजिबात दाबू नये. संपूर्ण अंगावर उलट दिशेने किंवा केसांच्या विरुद्ध दाबू नये, तसे केल्याने खाज येते. स्पर्शाने रोमांच येतो, नखांनी हळूवार चोळावे, डोक्याच्या बाजूला खाजवावे. शरीराच्या वेगवेगळ्या भागात तसेच करावे, झोप येण्यासाठी किंवा प्रेम वाढवण्यासाठी. उभा, बसलेला, जागा किंवा झोपलेला असताना मालिश करावी, ती फार सुखदायक असते. शरीरात हालचाल थांबणे, रोमांच येणे, डोळे मिटणे, त्या भागात हात ठेवणे, किंवा चेहऱ्यावर बदल दिसणे हे सर्व लक्षात घ्यावे. मांडीच्या मुळाशी किंवा इतर भागात जास्त दाब हवा असेल तर तिथे जास्त दाबावे. अशा प्रकारे जे स्त्रीव्रत पाळते, ती नवऱ्याची सेवा करून त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) पूर्ण मिळवते.
प्रतिपत्कल्पवर्णनम् सुमन्तुरुवाच इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा स्त्रीलक्षणमशेषतः । सद्वृत्तं च तथा स्त्रीणां जगाम स निजालयम् । । १ ऋषयश्च तथा जग्मुः स्वानि धिष्ण्यान्यशेषतः । स्त्रीलक्षणं तथा वृत्तं श्रुत्वा कृत्स्नं महीपते । । २ इत्थं लक्षणसम्पन्नां भार्यां प्राप्य महीपते । कर्तव्यं यद्गृहस्थेन तदिदानीं निबोध मे । । ३ बैवाहिकाग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि । पञ्चयज्ञविधानं तु पक्तिं कुर्यात्सदा गृही । ।४ पञ्च सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति । कण्डनी पेषणी चुल्ली उदकुम्भीः प्रमार्जनी । । ५ आसां क्रमेण सर्वासां विशुद्ध्यर्थं मनीषिभिः । पञ्चोद्दिष्टा महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् । । ६ अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञश्च तर्पणम् । होमो दैवो बलिर्भौमस्तथान्योऽतिथिपूजनम् । ।७ पञ्चैतान्यो महायज्ञान्न हापयति शक्तितः । स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनोदोर्षैर्न लिप्यते । । ८ देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः । न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न च जीवति । । ९ शतानीक उवाच यस्य नास्ति गृहे त्वग्निः स मृतो नात्र संशयः । न स पूजयितुं शक्तो देवादीन्ब्राह्मणोत्तमः । । 1.16.१० निरग्निकस्य विप्रस्य कथं देवादयो द्विज. । प्रीताः स्युः शान्तये तस्य परं कौतूहलं मम । । ११ सुमन्तुरुवाच साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र श्रूयतां परमं वचः। अनग्नयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयोऽभिधीयते । । १२ व्रतोपवासनियमैर्नानादानैस्तथा १ नृप । देवादयो भवन्त्येव प्रीतास्तेषां न संशयः । । १३ विशेषादुपवासेन तिथौ किल महीपते । प्रीता देवादयस्तेषां भवन्ति कुरुनन्दन । । १४ शतानीक उवाच भगवंस्त्वं तिथीन्ब्रूहि तिथीनां च विधिं हि मे । प्राशनं गृह्यधर्मांश्च उपवासविधीनपि । । १५ मुच्येम येन पापौघात्त्वत्प्रसाद्द्विजोत्तम । संसाराच्चापि विप्रेन्द्र श्रेयसे जगतस्तथा । । १६ सुमन्तुरुवाच शृणु कौरव कर्माणि तिथिगुह्याश्रितानि तु । श्रुतानि घ्नन्ति पापानि उपोषितफलानि च । । १७ प्रतिपदि क्षीरप्राशनं द्वितीयायां लवणवर्जनम् । तृतीयायां तिलान्नं प्राश्नीयाच्चतुर्थ्यां क्षीराशनश्च पञ्चम्याम् । । फलाशनः सदा षष्ठ्यां शाकाशनः सप्तम्यां बिल्वाहारोष्टम्यां तु । । १८ पिष्टाशनो नवम्यामनग्निपाकाहारो दशम्यामेकादश्यां घृताहारो द्वादश्यां पायसाहारः । त्रयोदश्यां गोमूत्राहारश्चतुर्दश्यां यवान्नाहारः । । १९ कुशोदकप्राशनः पौर्णमास्यां हविष्याहारोऽमावास्यायाम् । एष प्राशनविधिस्तिथीनामेव चानेन विधिना पक्षमेकं यो वर्तयति । । 1.16.२० सोऽश्वमेधफलं दशगुणफलमवाप्नोति । स्वर्गे मन्वन्तराणि यावत्प्रतिवसति । । २१ उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैर्मासत्रयचतुष्टयम् । सोश्वमेधराजसूयानां शतगुणमवाप्नोति । । २२ स्वर्गे उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैश्चतुर्युगानां दशशतीर्यावत्प्रतिवसति । तथाष्टमासपारणे राजसूयाश्वमेधाभ्यां सहस्रगुणफलमवाप्नोति । । २३ स्वर्गे चतुर्दश मन्वतराणि यावत्प्रतिवसति । उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैर्य एवं नियममास्थाय वर्षमेकं वर्तयति । । २४ स सवितुर्लोके कालं मन्वन्तरं प्रतिवसति । । २५ य एवं नियमान्राजन्नाश्वयुजनवम्यां माघमासस्य सप्तम्यां वैशाखतृतीयायां कार्तिकपौर्णमास्यां तिथिव्रतानि गृदृणाति ब्रह्मचारी गृहस्थो वनस्थो नारी नरो वा शूद्रः प्रयतमानसः दीर्घायुष्यं सवितुः सालोक्यं व्रजति।।२६ यैश्चापि पुरा राजन्ननेन विधिना एतासु तिथिष्वन्यजन्मान्तरे उपवासविधिः कृतः दानानि दत्तानि विविधप्रकाराणि ब्राह्मणानां तपस्विजनेषु वा । । २७ त्रिरात्रोपवासिनां तीर्थयात्रातपोगुरुमातापितृशुश्रूशानिरतानां तेषां स्वर्गादिभोगवासनादिहागतानां फलनिष्पत्तिचिह्नानि मनुष्यलोके प्रत्यक्षत एव दृश्यन्ते । । २८ हस्त्यश्वयानयुग्यधनरत्नकनकहिरण्यकटककेयूरग्रैवेयककटिसूत्रकर्णालङ्कारमुकुटवरवस्त्रवरनारी-वरविलेपनसुरूपगुणदीर्घायुषो विगताधिव्याधयो दानोपवासरतानां फलान्येतानि नृत्यगीत-वादित्रमङ्गलपाठकशब्दैरिहाद्यापि पुण्यकृतो बोध्यमाना दृश्यन्त इति । । २९ तथाकृतोपवासा अपि हि दृश्यन्ते । । 1.16.३० तथा अदत्तदाना अकृतपुण्याश्च प्रत्यक्षत एव दृश्यन्ते । । ३१ तद्यथा काणकुष्ठिबधिरजडमूकव्यङ्गा रोगदारिद्र्योपसर्गव्याधिहतायुषश्च दृश्यंतेऽद्यापि मानवाः । । ३२ शतानीक उवाच द्विजेन्द्र तिथयः प्रोक्ताः समासेन त्वया बुध । विस्तरेणैव मे भूयः प्रब्रूहि द्विजसत्तम । । ३३ रहस्यं यत्तिथीनां तु देवानां च विचेष्टितम् । यानीष्टानि च देवानां भोज्यानि नियमास्तथा । । ३४ तानि मे वद धर्मज्ञ येन पूतो भवेन्वहम् । निर्द्वन्द्वो हि यथा विप्र लभे यागफलानि तु । । ३५ सुमन्तुरुवाच रहस्यं यत्तिथीनां च भोजनं फलमेव तु । यावच्च येन नियमो विशेषात्स्त्रीजनस्य च । । ३६ एतत्ते सर्वमाख्यामो रहस्यं तन्निबोध मे । यन्मया नोक्तपूर्वं हि कस्यचित्सुप्रियस्य हि । । ३७ तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यस्य देवस्य या तिथिः । देवतानां रहस्यानि व्रतानि नियमास्तथा । । ३८ ताञ्छृणुष्व महाबाहो गदतो मम नारद । सृष्टिं पूर्वं वदिष्यामि संक्षेपेण तिथिं प्रति । । ३९ तमोभूतमिदं त्वासीदलभ्यमवितर्कितम् । जगद्ब्रह्मा समागत्यासृजदात्मानमात्मना । । 1.16.४० संभूतात्मैव आत्मासावण्डमध्याद्विनिःसृतः । आत्मनैवात्मनो ह्यण्डं सृष्ट्वा स विभुरादितः । । ४१ ब्रह्मा नारायणाख्योऽसौ सृष्टिं कर्तुं समुद्यतः । ताभ्यां सोण्डकपालाभ्यां दिवं भूमिं च निर्ममे । । ४२ दिशश्चैवोपदिशश्चैव देवादीन्दानवांस्तथा । तिथिं पूर्वामिमां राजंश्चकाराथ विभुः स्वयम् । । ४३ तिथीनां प्रवरा यस्माद्ब्रह्मणा समुदाहृता । प्रतिपादिता परे पूर्वे प्रतिपत्तेन तूच्यते । । ४४ अस्मात्पदात्तु तिथयो यस्मात्त्वन्याः प्रकीर्तिताः । अस्यान्ते कथयिष्यामि उपवासविधिं परम् । । ४५ कार्त्तिक्यां माघसप्तम्यां वैशाखस्य युगादिषु । नियमोपवासं प्रथमं ग्राहयेत विधानवित्
सुमंतु म्हणाले: असे सांगून भगवान ब्रह्मा यांनी स्त्रियांचे सर्व गुण आणि चांगली वागणूक सांगितली आणि मग आपल्या घरी गेले. ऋषीही आपापल्या स्थानावर गेले. राजन, स्त्रियांचे गुण आणि वर्तन पूर्ण ऐकून झाल्यावर, अशी गुणी पत्नी मिळाल्यावर गृहस्थाने काय करावे ते आता मी सांगतो. विवाहाच्या अग्नीसमोर योग्य पद्धतीने गृहकर्म करावे. गृहस्थाने नेहमी पाच यज्ञांची व्यवस्था ठेवावी. पाच प्रकारची पापे गृहस्थाच्या घरात होतात: कांडणी, पेषणी, चुल, पाण्याचा कुंभ आणि झाडण. या सर्वांची शुद्धीसाठी ज्ञानी लोकांनी पाच महायज्ञ सांगितले आहेत, जे गृहस्थाने रोज करावेत. अध्यापन म्हणजे ब्रह्मयज्ञ, पितरांसाठी तर्पण, देवांसाठी होम, भूमीसाठी बलि, आणि अतिथींचे पूजन — हे पाच महायज्ञ आहेत. जो गृहस्थ शक्य तितक्या प्रमाणात हे पाच महायज्ञ सोडत नाही, तो घरात राहूनही पापात अडकत नाही. देव, अतिथी, नोकर, पितर आणि स्वतः — या पाचांची सेवा जो करीत नाही, तो जरी श्वास घेत असला तरी मृतच आहे. शतानिक म्हणाले: ज्याच्या घरी अग्नी नाही, तो मेला असे समजा, कारण तो श्रेष्ठ ब्राह्मण देव वगैरे पूजू शकत नाही. ज्याच्या घरी अग्नी नाही, त्याला देव कसे प्रसन्न होतील? मला हे जाणून घ्यायचे आहे. सुमंतु म्हणाले: राजन, तू चांगला प्रश्न विचारलास, ऐक. ज्या ब्राह्मणांकडे अग्नी नाही, त्यांना व्रत, उपवास, नियम, दान यामुळे देव प्रसन्न होतात, यात शंका नाही. विशेषतः उपवास केल्याने, योग्य तिथीला, देव प्रसन्न होतात. शतानिक म्हणाले: भगवंत, मला त्या तिथींची माहिती, त्यांचे नियम, गृहीत धर्म, उपवासाचे नियम सांग. ज्यामुळे तुझ्या कृपेने पापातून मुक्ती मिळेल आणि संसारातूनही कल्याण होईल. सुमंतु म्हणाले: कौरव, तिथींच्या गुप्त कर्मांची माहिती ऐक. ती ऐकली की पाप नष्ट होतात आणि उपवासाचे फळ मिळते. प्रतिपदेला दूध प्यावे, द्वितीयेला मीठ टाळावे, तृतीयेला तिळाचे अन्न घ्यावे, चतुर्थीला दूध घ्यावे, पंचमीला फळे खावीत, षष्ठीला फक्त फळे, सप्तमीला शाकाहार, अष्टमीला बेलफळे, नवमीला पिठाचे अन्न, दशमीला अग्नीशिवाय शिजवलेले अन्न, एकादशीला तुपाचे अन्न, द्वादशीला पायस, त्रयोदशीला गोमूत्र, चतुर्दशीला जवाचे अन्न, पौर्णिमेला कुशाच्या पाण्याचा प्राशन, आणि अमावस्येला हविष्य अन्न घ्यावे. जो हा नियम एक पक्ष पाळतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाच्या दहा पट फळ मिळते आणि स्वर्गात मन्वंतरपर्यंत राहतो. अप्सरा आणि गंधर्व यांच्या गाण्याने तीन-चार महिने तो स्वर्गात राहतो आणि अश्वमेध, राजसूय यज्ञाच्या शंभर पट फळ मिळते. आठ महिने हा व्रत पाळल्यास हजार पट फळ मिळते आणि चौदा मन्वंतरपर्यंत स्वर्गात राहतो. जो हा नियम एक वर्ष पाळतो, तो सूर्याच्या लोकात मन्वंतरभर राहतो आणि दीर्घायुष्य मिळवतो. पूर्वी ज्यांनी या तिथींना उपवास केला, दान दिले, ब्राह्मण किंवा तपस्वीजनांना दिले, त्यांनी तीन दिवस उपवास, तीर्थयात्रा, गुरु, माता-पित्यांची सेवा केली, त्यांना स्वर्गातील सुखांची फळे या जन्मातच दिसतात. हत्ती, घोडे, रथ, धन, सोनं, दागिने, वस्त्र, सुंदर स्त्रिया, सुगंधी लेप, चांगले रूप, गुण, दीर्घायुष्य, रोगमुक्ती, दान-उपवास करणाऱ्यांना मिळतात. नृत्य, गाणे, वाद्य, मंगलपाठ यांच्या आवाजाने पुण्यशाली लोकांना इथेही हे फळ दिसते. तसेच, जे दान दिले नाही, पुण्य केले नाही, ते लोकही दिसतात — जसे की पांगळे, कुष्ठरोगी, बहिरे, मुके, विकलांग, रोगी, गरीब, अल्पायुषी. शतानिक म्हणाले: द्विजश्रेष्ठ, तू तिथींची थोडक्यात माहिती दिलीस, आता विस्ताराने सांग. तिथींचे गुप्त रहस्य, देवांची कृती, त्यांना प्रिय असणारे पदार्थ, नियम हे सर्व सांग, जेणेकरून मी शुद्ध होईन आणि यज्ञाचे फळ मिळवू शकेन. सुमंतु म्हणाले: तिथींचे रहस्य, भोजन, फळ, नियम, विशेषतः स्त्रियांसाठी, हे सर्व मी सांगतो, जे मी पूर्वी कुणालाही सांगितले नव्हते. हे सर्व नीट ऐक. कोणत्या देवाची कोणती तिथी, देवतांचे रहस्य, व्रत, नियम हे सर्व ऐक. आधी सृष्टीची थोडक्यात माहिती सांगतो. जग अंधाराने भरलेले होते, तेव्हा ब्रह्मा प्रकट झाले आणि त्यांनी स्वतःच्या इच्छेने सृष्टी केली. त्यांच्या इच्छेने अंडातून ते बाहेर आले. ब्रह्मा, ज्यांना नारायण असेही म्हणतात, सृष्टी करायला सज्ज झाले. त्यांनी दोन अंडांच्या भागांतून आकाश आणि पृथ्वी निर्माण केली. दिशा, उपदिशा, देव, दानव, राजे आणि तिथी निर्माण केली. तिथींचा आद्य उल्लेख ब्रह्म्याने केला, म्हणून प्रतिपदेला महत्व आहे. या प्रतिपदेतून इतर तिथी निर्माण झाल्या. या तिथींच्या शेवटी मी उपवासाचा श्रेष्ठ नियम सांगीन. कार्तिक, माघ सप्तमी, वैशाख, युगादि या तिथींना उपवासाचा पहिला नियम पाळावा.