शूद्राश्चैव भृशं दीनाः प्रतिभान्ति द्विजप्रभो । धर्मार्थकाममोक्षस्य शस्ताः स्युरवने कथम्
ग्रंथात म्हटले आहे की शूद्र कष्टात आहेत तरीही द्विज-स्वाम्यांच्या समोर येतात; ते चार पुरुषार्थ—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष—सांसाधन म्हणून कसे योग्य ठरतील?
आगमेन विहीना हि अहो कष्टं मतं मम् । कश्चैषामागमः प्रोक्तः पुरा द्विजमनीषिभिः । त्रिवर्गप्राप्तये ब्रह्मञ्छ्रेयसे च तथोभयोः
हाय—मला दु:ख होते की त्यांच्याकडून आगमपरंपरा वळून घेतलेली आहे; ज्यांचे विपुल कल्याण होण्यासाठी पूर्वी द्विज मुन्यांनी त्यांना तीनो फळे आणि ब्रह्मत्व मिळवण्यासाठी कोणती पवित्र शिकवण शिकवली होती ती आता कुठे?
सुमन्तुरुवाच साधु साधु महाबाहो! शृणु मे परमं वचः । चतुर्णामपि वर्णानां यानि प्रोक्तानि श्रेयसे
सुमन्तु म्हणाला: छान म्हटले, उत्कृष्ट-शस्त्रधारी! माझे सर्वोच्च वचन ऐक: चार वर्णांमध्ये जे उपदेश कल्याणाकडे नेतात ते आता जाहीर केले आहेत.
धर्मशास्त्राणि राजेन्द्र! शृणु तानि नृपोत्तम । विशेषतश्च शूद्राणां पावनानि मनीषिभिः
हे श्रेष्ठ राजा, त्या धर्म-शास्त्रांना ऐक; ऋषींनी विशेषतः वर्णांपैकी शूद्रांसाठी शुद्धीकरणाच्या नियमांची व्याख्या केली आहे.
अष्टादशपुराणानि चरितं राघवस्य च । रामस्य कुरुशार्दूल! धर्मकामार्थसिद्धये
अठरापंधरा पुराणं राघवाच्या कामांच्या वर्णन करतात; हे कुरु-व्याघ्रा, धर्म, काम व अर्थ यांच्या साधनेसाठी आहेत.
तथोक्तं भारतं वीर! पाराशर्येण धीमता । वेदार्थसकलं योज्य धर्मशास्त्राणि च प्रभो!
असेच शहाण्या पाराशरांनी सांगितले होते, हे भरत! वेदांच्या सर्व अर्थांना धर्म-शास्त्रांबरोबर एकत्र करा, हे स्वामी.
कृपालुना कृतं शास्त्रं चतुर्णामिह श्रेयसे । वर्णानां भवमग्नानां कृतं पोतो ह्यनुत्तमम्
चार वर्णांच्या कल्याणासाठी येथे एक करूणामयी शास्त्र रचले गेले आहे; आगातून जन्मलेल्या (द्विज) लोकांसाठी हे उत्तम, पूर्ण मार्गदर्शक आहे.
अष्टादशपुराणानि अष्टौ व्याकरणानि च । ज्ञात्वा सत्यवतीसूनुश्चक्रे भारतसंहिताम्
अठरापंधरा पुराणे आणि आठ व्याकरणग्रंथ आहेत; त्यांना जाणून सत्यवतीच्या पुत्राने भरत-संहितेची रचना केली.
यां श्रुत्वा पुरुषो राजन्! मुच्यते ब्रह्महत्यया । प्रथमं प्रोच्यते ब्राह्मं द्वितीयं चैन्द्रमुच्यते
ज्या गोष्टी ऐकल्यानंतर, हे राजा, एखादा मनुष्य ब्राह्मणहत्या पापापासून मुक्त होतो: पहिले ब्रह्ममंत्र जाहीर केला जातो, आणि दुसरे इंद्रमंत्र दिले जाते.
याम्यं प्रोक्तं ततो रौद्रं वायव्यं वारुणं तथा । सावित्रं च तथा प्रोक्तमष्टमं वैष्णवं तथा
त्यानंतर भयंकर रात्रिकाळचा मंत्र, उत्तर वायुमंत्र, वरुणमंत्र, सावित्रीमंत्र आणि शेवटी आठवा वैष्णवमंत्र येतो.
एतानि व्याकरणानि पुराणानि निबोध मे । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा
हे तुम्हासमोर मी मांडलेली व्याकरणग्रंथं आणि पुराणे ऐका: ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव आणि भागवत.
तथान्यन्नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् । आग्नेयमष्टमं वीर भविष्यं नवमं स्मृतम्
इतरांनाही ऐका: आरादीय, मर्कण्डेय हे सातव्या; आग्नेय हा आठव्या; वीर हा नवव्या, असे सांगितले आहे.
दशमं ब्रह्मवैवर्त्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् । वाराहं द्वादशं प्रोक्तं स्कान्दं चैव त्रयोदशम्
दहावे ब्रह्मवैवर्त; अकरावे लैङ्ग; बारा वारण; तेरा स्कंद.
चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् । मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम्
चौदा वामन; पंधरा कौर्म; तदनंतर माष्य आणि गरुड; आणि त्यापलीकडे ब्रह्माण्ड.
एतानि कुरुशार्दूल धर्मशास्त्राणि पण्डितैः । साधारणानि प्रोक्तानि वर्णानां श्रेयसे सदा
हे कुरू-व्याघ्रा, विद्वानांनी सांगितलेली धर्मशास्त्रे आहेत; ही जातींच्या हितासाठी सर्वत्र आणि सदैव उपयुक्त असल्याचे घोषित केले गेले आहे.
चतुर्णामिह राजेन्द्र श्रोतुमर्हाणि सुव्रत । किमिच्छसि महाबाहो श्रोतुमेषां नृपोत्तम
राजांच्या श्रेष्ठा, राजा यांनी ही चार ऐकली पाहिजेत; काय हवे तुला, पराक्रमी? तुला ती ऐकायची इच्छा आहे का?
शतानीक उवाच भारतं तु श्रुतं विप्र तातस्याङ्कगतेन तु । रामस्य चरितं चापि श्रुतं ब्रह्मन्समन्ततः
शतनायक म्हणाला: “हे ब्राह्मण, मी ऐकले आहे, आणि पुरवलेल्या अंतःस्थानी वसणाऱ्या व्यक्तीकडून भरताची कथा ही मी ऐकली आहे; मी तसेच विद्वान ब्राह्मणांकडून रामाच्या कृत्यांची सांगाणीही ऐकली आहेत.”
पुराणानि च विप्रेन्द्र भविष्यं न तु सुव्रत । पुराणं वद विप्रेन्द्र! भविष्यं कौतुकं हि मे
ब्राह्मणप्रमुख उत्तर दिला: “हे सुव्रत, मी भविष्यातली पुराणे सांगणार नाही. म्हण, ब्राह्मणप्रमुख, भविष्यातले पुराण काय आहे; मला ते ऐकण्याची उत्सुकता आहे.”
सुमन्तुरुवाच साधु साधु महाबाहो साधु पृष्टोऽस्मि मानद । शृणु मे वदतो राजन् पुराणं नवमं महत्
सुमन्त म्हणाला: “अति उत्तम, अति उत्तम! हे पराक्रमी, तू विचारल्याबद्दल मला आनंद आहे. ऐक राजा, मी सांगतोय महान नववा पुराण.”
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो नृप । अश्वमेधफलं प्राप्य गच्छेद् भानौ न संशयः
राजा या पुराणातून जे काही ऐकतो ते त्याला सर्व पापांपासून मुक्त करील; अश्वमेधफल मिळून तो निःसंशय सूर्यदेवांकडे जाईल.
इदं तु ब्रह्मणा प्रोक्तं धर्मशास्त्रमनुत्तमम् । विदुषा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्यं प्रयत्नतः
हे श्रेष्ठ धर्मसूत्र ब्रह्मांनी घोषित केले आहे; विद्वान म्हणतात की ब्राह्मणाने ते उत्साहाने व कठोर अभ्यासाने अभ्यासावे.
शिष्येभ्यश्चैव वक्तव्यं चातुर्वर्ण्येभ्य एव हि । अध्येतव्यं न चान्येन ब्राह्मणं क्षत्रियं विना । श्रोतव्यमेव शूद्रेण नाध्येतव्यं कदाचन
ते शिष्यानां व चत्वारिणींना शिकवले जावे — प्रत्यक्षात केवळ वर्णांना; ब्राह्मण किंवा क्षत्रियांशिवाय कोणीही ते शिकू नये, आणि शूद्राने कधीही ते अध्ययन करु नये.
देवार्चां पुरतः कृत्वा ब्राह्मणैश्च नृपोत्तम । श्रोतव्यमेव शूद्रैश्च तथान्यैश्च द्विजातिभिः
देवतांना प्रथम पूजाअर्चा करून श्रेष्ठ राजा ब्राह्मणांचा सन्मान करील; शूद्र आणि इतर फक्त श्रोते होण्यासाठी योग्य आहेत, तसेच द्विजही.
श्रौतं स्मार्तं हि वै धर्मं प्रोक्तमस्मिन्नृपोत्तम । तस्माच्छूद्रैर्विना विप्रान्न श्रोतव्यं कथञ्चन
राजा श्रेष्ठा, इथे श्रुती आणि स्मृती हेच धर्म म्हणून सांगितले गेले आहेत; म्हणून शूद्रांशिवाय ब्राह्मणांना ऐकल्याबद्दल योग्य प्रकारे मार्गदर्शन मिळू शकत नाही.
इदं शास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः संशितव्रतः । मनोवाग्देहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिम्पते
हा शास्त्र अभ्यासणारा ब्राह्मण, जो नियमबद्ध आहे, कायम मन, वाणी आणि देहावर संयम ठेवतो आणि पापकार्यातून दूर राहतो, तो कर्माने दूषित होत नाही.
शृण्वन्ति चापि ये राजन् भक्त्या वै ब्राह्मणादयः । मुच्यन्ते पातकैः सर्वैर्गच्छन्ति च दिवं प्रभो
हे राजन, ब्राह्मणांकडून भक्तीतून जे हे शिक्षण ऐकतात ते सर्व पापांपासून मुक्त होतात आणि स्वर्गाला जातात, महाराज.
श्रावयेच्चापि यो विप्रः सर्वान्वर्णान्नृपोत्तम । स गुरुः प्रोच्यते तात वर्णानामिह सर्वशः
हे उत्तम राजा, सर्व वर्णांना शिकवणारा ब्राह्मणच गुरु म्हणतात; त्याला कोणत्याही वर्णाचा अपवाद न ठेवता सर्वांसमोर तसे घोषित केले पाहिजे.
स पूज्यः सर्वकालेषु सर्वैर्वर्णैर्नराधिप । पृथिवीं च तथैवेमां कृत्स्नामेकोऽपि सोऽर्हति
ह्याला सर्व वर्णांनी नेहमी सन्मान दिला पाहिजे, हे प्रभो; तो एकटाच संपूर्ण भूमीचा अधिकार ठेवण्यासही पात्र आहे.
इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठमिदं बुद्धिविवर्धनम् । इदं यशस्यं सततमिदं निःश्रेयसं परम्
हे शास्त्रार्थी अध्ययन आहे, उत्तमच; हे बुद्धी वाढवते; हे नेहमीच्या कीर्तीचे आणि सर्वोच्च कल्याणाचे स्त्रोत आहे.
अस्मिन्धर्मोऽखिलेनोक्तो गुणदोषौ च कर्मणाम् । चतुर्णामपि वर्णानामाचारश्चापि शाश्वतः
या धर्मात कर्मांची गुणवत्ता आणि दोष सांगितलेले आहेत, आणि चार वर्णांचे आचारही — हे सर्व शाश्वत आहेत.