भूमिदिक्षु करिण्यश्च जातास्तस्मात्तु तत्प्रियाः
त्याच्यापासून पृथ्वीच्या सर्व दिशांना हत्ती उत्पन्न झाले, आणि ते त्याला फार प्रिय होते.
पशुयोन्युद्भवानां च नृणां ता योषितस्सदा
जनावरांच्या पोटी जन्मलेल्या लोकांत, पुरुषांमध्ये नेहमीच स्त्रिया असतात.
मनुवंशोद्भवानां च नृणां चान्योद्भवाः स्त्रियः
मनुच्या वंशात जन्मलेल्या लोकांत, पुरुषांमध्ये इतर स्त्रोतांपासून जन्मलेल्या स्त्रियाही असतात.
द्विधा धुवस्स विज्ञेयो भूमेरूर्द्ध्वमधस्तथा
ध्रुव हा दोन प्रकारचा आहे असे समजावे — एक पृथ्वीच्या वर आणि एक खाली.
अधोध्रुवे सदा रात्रिर्नारकास्तत्र वै स्थिताः
ध्रुवाच्या खाली नेहमी रात्र असते आणि तिथे नरकातील जीव वास करतात.
महो जनस्तपस्सत्यं तेषु नित्यं दिनं स्मृतम् तेषु नित्यं स्मृता रात्रिः कल्पमानं च कोविदैः
मह, जन, तप आणि सत्य या लोकांत नेहमी दिवस स्मरणात असतो; आणि तिथेच ज्ञानी लोकांनी रात्रही कल्पमाना म्हणून ओळखली आहे.
स तु पूर्वभवे चासीद्ब्राह्मणो माधवप्रियः 3.4.17.
पूर्वजन्मी तो ब्राह्मण होता आणि माधवाचा भक्त होता.
तीर्थ पुण्यात्स वै विप्रो माधवो माधवप्रियः षट्त्रिंशच्च सहस्राब्दं राज्यं कृत्वा ध्रुवोऽभवत्
तीर्थातील पुण्यामुळे तो माधवप्रिय ब्राह्मण, छत्तीस हजार वर्षे राज्य करून, ध्रुव झाला.
सूत उवाच इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं स ध्रुवः पंचमो वसुः नरश्रीर्नाम विख्यातो गुणवैश्यस्य वै सुतः
सूतम्हणाला: गुरुचे शब्द ऐकून, ध्रुव हा पाचवा वसु म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि तो गुणवैश्याचा पुत्र नरश्री म्हणून ओळखला गेला.
कुसीदगुणगुप्तश्च नरश्रीः पुत्रवत्सलः
नरश्री हा कर्जव्यवहार आणि सद्गुण यांत कुशल होता आणि आपल्या मुलांवर प्रेम करणारा होता.
प्रत्यहं स हरेः क्रीडां वृन्दावनमहोत्तमे
तो दररोज हरिच्या लीला उत्तम वृंदावनात अनुभवत असे.
यस्य पुत्रविवाहे च भगवान्भक्तवत्सलः
त्याच्या मुलाच्या विवाहप्रसंगी, भक्तवत्सल भगवान तेथे उपस्थित होते.
पुरीं काशीं समागम्य नरश्रीभर्क्तराट् स्वयम्
काशी नगरीत पोहोचून, नरश्री स्वतः भक्तांचा राजा झाला.
सार्द्धं तपो महत्कुर्वन्ब्रह्मध्यानपरोऽभवत्
त्याने मोठे तप एकत्र करून, ब्रह्मध्यानात मन लावले.
तदा ब्रह्मा हरिश्शंभुः स्वस्ववाहनमास्थिताः
तेव्हा ब्रह्मा, हरि आणि शंभू, आपापल्या वाहनांवर बसून प्रकट झाले.
इति श्रुत्वा वच स्तेषां स्वयंभूतनयो मुनिः
त्यांची वचने ऐकून, स्वयंभूंचा पुत्र असलेला ऋषी—
तस्य भावं समालोक्य त्रयो देवाः सनातनाः 3.4.17.
त्याची भावना पाहून, ते तिघे सनातन देव—
लिंगहस्तः स्वयं रुद्रो विष्णुस्तद्रसवर्द्धनः रतिं देहि मदाघूर्णे नो चेत्प्राणांस्त्यजाम्यहम्
स्वतः रुद्र लिंग हातात घेऊन, आणि विष्णू रस वाढवणारा, म्हणाले: 'मदाने भरलेल्या प्रियेला, मला आनंद दे, नाहीतर मी प्राण सोडीन.'
पतिव्रताऽनसूया च श्रुत्वा तेषां वचोऽशुभम्
पतिव्रता आणि निरागस अनसूया, त्यांच्या कठोर शब्दांनी ऐकून दुःखी झाली.
मोहितास्तत्र ते देवा गृहीत्वा तां बलात्तदा
त्या वेळी ते देव मोहात पडले आणि त्यांनी तिला जबरदस्तीने पकडले.
तदा क्रुद्धा सती सा वै ताञ्छशाप मुनिप्रिया
तेव्हा ती सती स्त्री रागावली आणि तिने, ऋषीच्या प्रियेला, त्यांना शाप दिला.
महादेवस्य वै लिंगं ब्रह्मणोऽस्य महाशिरः भविष्यंति सुरश्रेष्ठा उपहासोऽयमुत्तमः
महादेवाचे लिंग आणि ब्रह्माचा मोठा शिर या दोन्ही गोष्टी, हे श्रेष्ठ देवांनो, उपहासास पात्र होतील; हा सर्वात मोठा उपहास असेल.
इति श्रुत्वा वचो घोरं नमस्कृत्य मुनिप्रियाम्
हे भयंकर शब्द ऐकून, त्यांनी त्या ऋषिपत्नीस वंदन केले.
अनसूया तदा प्राह भवन्तो मम पुत्रकाः
मग अनसूया म्हणाली, 'तुम्ही सर्व माझ्या लेकरांसारखे आहात.'
इत्युक्ते वचने ब्रह्मा चंद्रमाश्च तदा ह्यभूत् तत्पापपरिहारार्थं योगवन्तो बभूविरे
हे शब्द ऐकल्यावर ब्रह्मा आणि चंद्र अशा स्थितीत होते; त्या पापाच्या निवारणासाठी त्यांनी योगाचा आश्रय घेतला.
एतस्मिन्नंतरे देवी प्रकृतिस्सर्व धर्मिणी
इतक्यात, सर्वधर्माची मूर्ती असलेली देवी प्रकट झाली.
मन्वंतरमतो जातं तेषां योगं प्रकुर्वताम् 3.4.17.
त्यांनी योग साधताना, तेव्हापासून नवीन मन्वंतर सुरू झाले.
उवाच वचनं रम्यं तेषां मंगलहेतवे
ती देवी त्यांच्या कल्याणासाठी गोड शब्द बोलली.
रुद्रांशश्चैव दुर्वासाः प्रत्यूषः सप्तमो वसुः तेषां वाक्यं समाकर्ण्य वसवस्ते त्रयोऽभवन्
रुद्राचा अंश असलेला दुर्वासा आणि सप्तम वसु प्रत्यूष, तिचे शब्द ऐकून, हे तिघे वसु जन्माला आले.
स्वांशेन भूतलं जग्मुः कलिशुद्धाय दारुणे
त्यांनी आपल्या अंशाने पृथ्वीवर अवतार घेतला, कलियुगाच्या शुद्धीसाठी.