सर्वदेवपरो नित्यं वेदपाठपरायणः ।। 3.4.8.
तो सर्व देवांची भक्ती करीत असे आणि नेहमी वेदांचे पठण करीत असे.
तत्सुतस्तु मृतिं प्राप्तो जन्ममात्रे हि दारुणे
पण त्याचा मुलगा जन्मताच मरण पावला, ही फार दुःखद घटना होती.
जिजीव तत्प्रसादेन विवस्वान्नाम चाभवत्
त्याच्या कृपेने तो मुलगा वाचला आणि त्याचे नाव विवस्वान ठेवले गेले.
अपत्यवान्धर्मपरः सूर्यवतपरायणः
त्याला संतती झाली, तो धर्मनिष्ठ होता आणि सूर्याप्रमाणे दृढ होता.
सुशीला नाम विख्याता पतिसेवार्थमागता
सुशील नावाची एक सद्गुणी स्त्री, पतीची सेवा करण्यासाठी आली.
बलाद्गृहीत्वा तु निशि बुभुजे स्मरविह्वलः
रात्री, वासनेने ग्रासून, त्याने तिला जबरदस्तीने धरले आणि तिचा उपभोग घेतला.
लिंगेद्रियं च पतितं गुदभ्रष्टो महांगरुक्
त्याचे लिंग शरीरापासून वेगळे झाले आणि गुदद्वाराला मोठा आजार झाला.
स चक्रे द्वादशं प्रेम्णा निराहारो यतेन्द्रियः
त्याने प्रेमाने बारा वर्षांचे व्रत केले, उपवास केला आणि इंद्रिये संयमित ठेवली.
तदा श्रद्धा रवौ प्राप्ता प्रत्यहं स द्विजोत्तमः
मग श्रद्धेने, तो श्रेष्ठ ब्राह्मण रोज सूर्याला नमस्कार करू लागला.
नारीभिर्भर्त्सितः पूर्वं सोथ कामिनीयाचितः
पूर्वी स्त्रियांकडून तिरस्कारलेला, आता एका कामुक स्त्रीकडून मागणीला आला.
शतायुर्ब्राह्मणो भूत्वा ज्ञानवान्रोगवर्जितः 3.4.8.
तो शंभर वर्षे जगणारा, ज्ञानी आणि रोगरहित ब्राह्मण झाला.
कार्तिके मासि लक्षाब्दं प्रकाशं कृतवान्नभः
कार्तिक महिन्यात, शंभर हजार वर्षे त्याने आकाश उजळून टाकले.
पूजयित्वा विधानेन पूर्णिमायां ददर्श ह
पूर्णिमेला विधीपूर्वक पूजा करून त्याने त्या देवतेचे दर्शन घेतले.
उवाच शक्रं स रविर्देवकार्यं करोम्यहम्
सूर्याने इंद्राला सांगितले, 'मी देवांचे कार्य करीत आहे.'
धातुपाठो न्यपठितो भ्रंशार्थः स्वरवर्णकः
धातूंचे पठण झाले, पण स्वर उच्चारात चूक झाली.
इत्युक्त्वा स गतः काश्यां गेहे वै वेदशर्मणः
असे म्हणून तो काशीला, वेदशर्माच्या घरी गेला.
द्वादशाब्दवपुर्भूत्वा सर्वशास्त्रविशारदः
बारा वर्षांचा रूप धारण करून तो सर्व शास्त्रात पारंगत झाला.
त्रिवर्षान्ते च भगवांस्तस्मै ज्ञानं महद्ददौ
तीन वर्षांनंतर भगवंताने त्याला मोठे ज्ञान दिले.
ज्ञातं कार्यगुणेनैव दीक्षितेन तदा हृदि
त्या वेळी, दीक्षा घेतलेल्या व्यक्तीला आपल्या मनात त्या कृतीच्या गुणामुळे हे कळते.
व्यक्तेऽहंकारभूते च बुद्धिर्ज्ञेया बुधैरजा
अहंकार प्रकट झाल्यावर, बुद्धी ही ज्ञानी लोकांनी अजन्मा समजावी.
अव्यक्तं तु परं ब्रह्म व्यक्तं शब्दमयं स्मृतम् 3.4.8.
अव्यक्त हेच परब्रह्म आहे; व्यक्त हे शब्दरूप मानले जाते.
वृषरूपधरो मुख्यो नन्दियानः स्मृतो बुधैः
बैलाचा रूप धारण करणारा जो मुख्य आहे, त्याला ज्ञानी लोक नंदियान म्हणतात.
सप्तहस्तस्त्रिधा बद्धो नित्यशुद्धो मुखे स्थितः
सात हात असलेला, तीन प्रकारे बांधलेला, नेहमी शुद्ध, तो मुखाजवळ स्थित आहे.
द्वौद्वौ शृंगौ च शिरसोर्नंदियानस्य वै स्मृतौ
नंदियानाच्या डोक्यावर दोन शिंगे आहेत असे स्मरणात ठेवले जाते.
रूढिश्च योगरूढिश्च शब्दौ तस्य शिरोद्वयम्
रूढी आणि योगरूढी ही त्याच्या दोन डोक्यांची नावे आहेत.
संवंधश्चाधिकारश्च भुजास्तस्य वृषस्य वै
संवाद आणि अधिकार हे त्या बैलाचे हात मानले जातात.
ताभ्यां बद्धश्च स वृषो नन्दियानाथ ते नमः
त्या दोघांमुळे बैल बांधला जातो; हे नंदियान, तुला नमस्कार.
जातश्च वृषलिंगाभ्यां सोऽहंकारो हरिः स्वयम्
त्या दोन बैलस्वरूपांपासून अहंकार जन्मतो, तोच हरि आहे.
इति ज्ञानं हृदि प्राप्य तदा सिद्धान्तकौमुदीम्
असे ज्ञान मनात प्राप्त झाल्यावर, सिद्धांतकौमुदी मिळते.
एकदा गणको धीमान्सत्यदत्तमुवाच ह हाटं कुरु महाराज सांप्रतं बहुवृत्तिदम् ।। 3.4.8.
एकदा, बुद्धिमान ज्योतिषाने सत्यदत्ताला सांगितले: 'हे महाराज, आता अनेक लाभ देणारा बाजार उभा करा.'