बुद्धिर्मनश्च विषया इंद्रियाणि तथैव च 3.4.6.
बुद्धी, मन, विषय आणि तसेच इंद्रिये—
जीवो नारायणस्साक्षाच्छंकरेण विमोहितः
जीव हा प्रत्यक्ष नारायण आहे, पण शंकरामुळे तो मोहात पडतो.
कालात्मा भगवानीशो महाकल्पस्वरूपकः ईशनेत्राणि तान्येव बन्धकल्पश्चतुर्थकः
काल म्हणजेच भगवंत, तेच सर्वांचे स्वामी आणि मोठ्या कल्पाचे मूळ आहेत. त्यांच्या शक्तीच सर्वावर राज्य करणाऱ्या आहेत, आणि चौथा कल्प म्हणजे बंधनाचा काळ आहे.
वायुकल्पो वह्निकल्पो ब्रह्मांडो लिंगकल्पकः
वायूचा कल्प, अग्नीचा कल्प, ब्रह्मांड आणि लिंगाचा कल्प असे वेगवेगळे कल्प आहेत.
भविष्यकल्पश्च तथा तथा गरुडक ल्पकः
तसंच भविष्यातील कल्प आणि गरुडाचा कल्प असेही आहेत.
वामनश्च नृसिंहश्च वराहो मत्स्यकूर्मकौ
वामन, नरसिंह, वराह, मत्स्य आणि कूर्म हेही कल्प आहेत.
अष्टादशदिनेष्वेव ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः
ब्रह्मा, जो अव्यक्तातून जन्मलेला आहे, त्याचे अठरा दिवस असे मोजले जातात.
कूर्मकल्पश्च तत्राद्यो मत्स्यकल्पो द्वितीयकः
त्यामध्ये पहिला कूर्मकल्प आहे आणि दुसरा मत्स्यकल्प आहे.
द्विधा च भगवान्ब्रह्मा सूक्ष्मः स्थूलोऽगुणो गुणी
भगवंत ब्रह्मा हे दोन प्रकारचे आहेत: सूक्ष्म आणि स्थूल, गुणरहित आणि गुणयुक्त.
निर्गुणोव्ययरूपश्चाव्यक्तजन्मा स्वभूः स्वयम्
ते गुणरहित, अविनाशी रूपाचे, अव्यक्तातून जन्मलेले, स्वयंप्रकट आणि स्वतःचेच मूळ आहेत.
ऊनविंशसहस्राणि लक्षैको मानुषाब्दकैः 3.4.6.
एकोणवीस हजार एकशे मानवी वर्षे असे त्यांचे मोजमाप आहे.
निर्गुणोऽव्यक्तजन्मा च कालात्सर्वेश्वरः परः
तो गुणरहित, अव्यक्तातून जन्मलेला, सर्वांचा स्वामी आणि काळाच्या पलीकडचा आहे.
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरव्यक्तस्य स्मृतानि वै
इंद्रिये, मन आणि बुद्धी या सर्व अव्यक्ताशी संबंधित आहेत असे सांगितले जाते.
यदा व्यक्ते स्वयं प्राप्तोऽव्यक्तजन्मा हि संस्मृतः
जेव्हा अव्यक्तातून जन्मलेला प्रकट होतो, तेव्हा त्याची आठवण ठेवली जाते.
सूक्ष्मो मनोनिलो भूत्वा गच्छेद्वै ब्रह्मणः पदम्
तो सूक्ष्म मन आणि वायू बनून ब्रह्माच्या स्थानापर्यंत पोहोचतो.
तत्र स्थाने तु मुनयो गताः सर्वे समाधिना
त्या ठिकाणी सर्व ऋषी ध्यानाच्या जोरावर पोहोचले आहेत.
सच्चिदानंदघनकं ततः प्राप्ताः कलेवरे
तेथे देह प्राप्त करून, त्यांनी सच्चिदानंदमय अवस्था गाठली.
ददृशुर्मनुजान्सर्वान्पशुतुल्यान्हि सूक्ष्मकान्
त्यांनी सर्व माणसांना पाहिले, जे प्राण्यांसारखे सूक्ष्म होते.
क्वचित्क्वचित्स्थिता वर्णा वर्णसंकरसन्निभाः
कुठे कुठे वर्ण होते, जे वर्णसंकरासारखे दिसत होते.
तीर्थानि सकला वेदास्त्यक्त्वा भूमंडलं तदा ।। गोप्यो भूत्वा च हरिणा सार्द्धं चक्रुर्महोत्सवम्
त्या वेळी सर्व तीर्थक्षेत्रे आणि वेद पृथ्वी सोडून गेले, आणि गुप्त झाले. मग त्या सर्वांनी हरिसोबत एक मोठा उत्सव साजरा केला.
पाषंडा बहुजातीया नानामार्गप्रदर्शकाः 3.4.6.
अनेक जातींचे पाषंड लोक, वेगवेगळ्या मार्गांचा उपदेश करणारे होते.
इति दृष्ट्वा तु मुनयो रोमहर्षणमंतिके
हे पाहून सर्व ऋषी रोमहरषण यांच्या जवळ गोळा झाले.
तैश्च तत्र स्तुतः सूतो योगनिद्रां सनातनीम् तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ यथा सूतेन वर्णितम्
त्यांनी तेथे सूताला स्तुती केली. सूताने सनातन योगनिद्रा सांगितली, हे राजश्रेष्ठा, जसे सूताने वर्णन केले तसे ऐक.
तच्छृणुध्वं मुनिश्रेष्ठा लक्षाब्दांते यथाभवत्
हे श्रेष्ठ ऋषींनो, लक्षावधी वर्षांच्या शेवटी जे घडले ते नीट ऐका.
मुकुलान्वयसंभूतो म्लेच्छभूपः पिशाचकः
मुकुल वंशात एक म्लेच्छ राजा, पिशाच्च स्वरूपाचा, जन्माला आला.
आर्यान्म्लेच्छांस्तदा भूपाञ्जित्वा कालस्वरूपकः
त्याने आर्य आणि राजे जिंकून, काळाचे रूप घेऊन म्लेच्छांनाही जिंकले.
आहूय सकलान्विप्रानार्यदेशनिवासिनः
त्याने आर्य देशात राहणाऱ्या सर्व ब्राह्मणांना बोलावले.
निर्मिता येन वा मूर्तिस्तस्य पुत्रीसमा स्मृता विष्णुदेवश्च युष्माभिः प्रोक्तः स तु न वै हरिः
त्याने तयार केलेली मूर्ती त्याच्या कन्येसमान मानली गेली; आणि तुम्ही ज्याला विष्णुदेव म्हणता, तो खरा हरि नाही.
अतो वः सकला वेदाः शास्त्राणि विविधानि च इत्युक्त्वा तान्बलाद्गृह्य ज्वलदग्नौ समाक्षिपत्
म्हणून तुमचे सर्व वेद आणि विविध शास्त्रे, असे सांगून त्याने ते बळाने पकडले आणि जळत्या आगीत टाकले.
शालग्रामशिलाः सर्वा बलात्तेषां सुपूज्यकाः
सर्व शाळग्राम शिळा, बळाने, त्यांच्या कडे फार पूजनीय झाल्या.