किमिच्छसि महाबाहो! श्रोतुं यत्त्वां ब्रवीमि वै । भारतादिकथानां तु यासु धर्मादयः स्थिताः
का इच्छाहे, हे पराक्रमी! ऐक आता जे मी तुला सांगतो: भरताच्या कथा मध्ये असेही आहेत जिथे धर्म तथा नियम दृढपणे स्थापलेले दिसतात.
शतानीक उवाच मतानि कानि विप्रेन्द्र ! धर्मशास्त्राणि सुव्रत! । यानि श्रुत्वा नरो विप्र! मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
सातानिक म्हणाला: सांगा मला, हे विद्वान, कोणती धर्मग्रंथं जी काटेकोर पाळली जातील ती तुम्हाला खरी वाटतात; ती ऐकून स कधीही, हे द्विजेष्ट, माणूस सर्व पापांतून मुक्त होतो.
सुमन्तुरुवाच श्रूयन्तां धर्मशास्त्राणि मनुर्विष्णुर्यमोऽङ्गिराः । वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः
सुमन्तु म्हणाला: धर्मग्रंथ ऐकावे—मनु, विष्णु, यम, अंगिरस्; तसेच वसिष्ठ, दक्ष, संवर्त, सतत, तपस आणि पराशर.
आपस्तम्बोऽथ उशना कात्यायनबृहस्पती । गौतमःशङ्खलिखितौ हारीतोऽत्रिरथापि वा
आपस्तम्ब व ऊशना, कात्यायन व बृहस्पति; गौतम व सांख्याली, हरित, अत्री आणि रथा हीही येथे नमूद आहेत.
एतानि धर्मशास्त्राणि श्रुत्वा ज्ञात्वा च भारत! । वृन्दारकपुरं गत्वा मोदते नात्र संशयः
हे धर्मग्रंथ ऐकून समजून घेतल्यावर, हे भरत, वृंदारकग्रामाला जा व आनंदी व्हा—यात काही शंका नाही.
शतानीक उवाच यान्येतानि त्वयोक्तानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत! । नेच्छामि श्रोतुं विप्रेन्द्र! श्रुतान्येतानि हि द्विज!
सतानिक म्हणाला: ऐवढे शास्त्र-ग्रंथ तू नामधेय केलेस, हे सादर-हिरदे! मला ते ऐकायची इच्छा नाही, हे द्विज; खरेच, हे ब्राह्मण, मी या ऐकलेल्या शिकवणुकींना कान देणार नाही.
त्रयाणामपि वर्णानां प्रोक्तानामपि पण्डितैः । श्रेयसे न तु शूद्राणां तत्र मे वचनं शृणु
ती शिकवण—ज्यांची व्याख्या तीन जातींसाठी आणि विद्वानांच्या तर्फे करण्यात आलेली आहे—सर्वांच्या हितासाठी आहे, परंतु शूद्रांसाठी नाही—या विषयावर माझी वाक्ये ऐक.
चतुर्णामिह वर्णानां श्रेयसे यानि सुव्रत! । भवन्ति द्विजशार्दूल! श्रुतानि भुवनत्रये
चार वर्णांच्या कल्याणासाठी, हे सादर-हिरदे, शिकवणुकी जाहीर करण्यात आल्या आहेत; हे द्विजांमधला व्याघ्र, या ऐकलेल्या धर्मवतांनी तीन लोकांत प्रभावी स्थान मिळवले आहे.
विशेषतश्चतुर्थस्य वर्णस्य द्विजसत्तम!
विशेषतः चौथ्या वर्णाबाबत ही बाब महत्त्वाची आहे, हे द्विजांमधले श्रेष्ठ!
ब्राह्मणादिषु वर्णेषु त्रिषु वेदाः प्रकल्पिताः । मन्वादीनि च शास्त्राणि तथाङ्गानि समन्ततः
ब्राह्मण पासून सुरू होऊन वर्णांमध्ये तीन वेद प्रकट झाले आहेत; तसेच मनू आणि इतर कायदे व त्यांचे सर्व भाग सर्वत्र सांगितले गेले आहेत.
शूद्राश्चैव भृशं दीनाः प्रतिभान्ति द्विजप्रभो । धर्मार्थकाममोक्षस्य शस्ताः स्युरवने कथम्
ग्रंथात म्हटले आहे की शूद्र कष्टात आहेत तरीही द्विज-स्वाम्यांच्या समोर येतात; ते चार पुरुषार्थ—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष—सांसाधन म्हणून कसे योग्य ठरतील?
आगमेन विहीना हि अहो कष्टं मतं मम् । कश्चैषामागमः प्रोक्तः पुरा द्विजमनीषिभिः । त्रिवर्गप्राप्तये ब्रह्मञ्छ्रेयसे च तथोभयोः
हाय—मला दु:ख होते की त्यांच्याकडून आगमपरंपरा वळून घेतलेली आहे; ज्यांचे विपुल कल्याण होण्यासाठी पूर्वी द्विज मुन्यांनी त्यांना तीनो फळे आणि ब्रह्मत्व मिळवण्यासाठी कोणती पवित्र शिकवण शिकवली होती ती आता कुठे?
सुमन्तुरुवाच साधु साधु महाबाहो! शृणु मे परमं वचः । चतुर्णामपि वर्णानां यानि प्रोक्तानि श्रेयसे
सुमन्तु म्हणाला: छान म्हटले, उत्कृष्ट-शस्त्रधारी! माझे सर्वोच्च वचन ऐक: चार वर्णांमध्ये जे उपदेश कल्याणाकडे नेतात ते आता जाहीर केले आहेत.
धर्मशास्त्राणि राजेन्द्र! शृणु तानि नृपोत्तम । विशेषतश्च शूद्राणां पावनानि मनीषिभिः
हे श्रेष्ठ राजा, त्या धर्म-शास्त्रांना ऐक; ऋषींनी विशेषतः वर्णांपैकी शूद्रांसाठी शुद्धीकरणाच्या नियमांची व्याख्या केली आहे.
अष्टादशपुराणानि चरितं राघवस्य च । रामस्य कुरुशार्दूल! धर्मकामार्थसिद्धये
अठरापंधरा पुराणं राघवाच्या कामांच्या वर्णन करतात; हे कुरु-व्याघ्रा, धर्म, काम व अर्थ यांच्या साधनेसाठी आहेत.
तथोक्तं भारतं वीर! पाराशर्येण धीमता । वेदार्थसकलं योज्य धर्मशास्त्राणि च प्रभो!
असेच शहाण्या पाराशरांनी सांगितले होते, हे भरत! वेदांच्या सर्व अर्थांना धर्म-शास्त्रांबरोबर एकत्र करा, हे स्वामी.
कृपालुना कृतं शास्त्रं चतुर्णामिह श्रेयसे । वर्णानां भवमग्नानां कृतं पोतो ह्यनुत्तमम्
चार वर्णांच्या कल्याणासाठी येथे एक करूणामयी शास्त्र रचले गेले आहे; आगातून जन्मलेल्या (द्विज) लोकांसाठी हे उत्तम, पूर्ण मार्गदर्शक आहे.
अष्टादशपुराणानि अष्टौ व्याकरणानि च । ज्ञात्वा सत्यवतीसूनुश्चक्रे भारतसंहिताम्
अठरापंधरा पुराणे आणि आठ व्याकरणग्रंथ आहेत; त्यांना जाणून सत्यवतीच्या पुत्राने भरत-संहितेची रचना केली.
यां श्रुत्वा पुरुषो राजन्! मुच्यते ब्रह्महत्यया । प्रथमं प्रोच्यते ब्राह्मं द्वितीयं चैन्द्रमुच्यते
ज्या गोष्टी ऐकल्यानंतर, हे राजा, एखादा मनुष्य ब्राह्मणहत्या पापापासून मुक्त होतो: पहिले ब्रह्ममंत्र जाहीर केला जातो, आणि दुसरे इंद्रमंत्र दिले जाते.
याम्यं प्रोक्तं ततो रौद्रं वायव्यं वारुणं तथा । सावित्रं च तथा प्रोक्तमष्टमं वैष्णवं तथा
त्यानंतर भयंकर रात्रिकाळचा मंत्र, उत्तर वायुमंत्र, वरुणमंत्र, सावित्रीमंत्र आणि शेवटी आठवा वैष्णवमंत्र येतो.
एतानि व्याकरणानि पुराणानि निबोध मे । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा
हे तुम्हासमोर मी मांडलेली व्याकरणग्रंथं आणि पुराणे ऐका: ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव आणि भागवत.
तथान्यन्नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् । आग्नेयमष्टमं वीर भविष्यं नवमं स्मृतम्
इतरांनाही ऐका: आरादीय, मर्कण्डेय हे सातव्या; आग्नेय हा आठव्या; वीर हा नवव्या, असे सांगितले आहे.
दशमं ब्रह्मवैवर्त्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् । वाराहं द्वादशं प्रोक्तं स्कान्दं चैव त्रयोदशम्
दहावे ब्रह्मवैवर्त; अकरावे लैङ्ग; बारा वारण; तेरा स्कंद.
चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् । मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम्
चौदा वामन; पंधरा कौर्म; तदनंतर माष्य आणि गरुड; आणि त्यापलीकडे ब्रह्माण्ड.
एतानि कुरुशार्दूल धर्मशास्त्राणि पण्डितैः । साधारणानि प्रोक्तानि वर्णानां श्रेयसे सदा
हे कुरू-व्याघ्रा, विद्वानांनी सांगितलेली धर्मशास्त्रे आहेत; ही जातींच्या हितासाठी सर्वत्र आणि सदैव उपयुक्त असल्याचे घोषित केले गेले आहे.
चतुर्णामिह राजेन्द्र श्रोतुमर्हाणि सुव्रत । किमिच्छसि महाबाहो श्रोतुमेषां नृपोत्तम
राजांच्या श्रेष्ठा, राजा यांनी ही चार ऐकली पाहिजेत; काय हवे तुला, पराक्रमी? तुला ती ऐकायची इच्छा आहे का?
शतानीक उवाच भारतं तु श्रुतं विप्र तातस्याङ्कगतेन तु । रामस्य चरितं चापि श्रुतं ब्रह्मन्समन्ततः
शतनायक म्हणाला: “हे ब्राह्मण, मी ऐकले आहे, आणि पुरवलेल्या अंतःस्थानी वसणाऱ्या व्यक्तीकडून भरताची कथा ही मी ऐकली आहे; मी तसेच विद्वान ब्राह्मणांकडून रामाच्या कृत्यांची सांगाणीही ऐकली आहेत.”
पुराणानि च विप्रेन्द्र भविष्यं न तु सुव्रत । पुराणं वद विप्रेन्द्र! भविष्यं कौतुकं हि मे
ब्राह्मणप्रमुख उत्तर दिला: “हे सुव्रत, मी भविष्यातली पुराणे सांगणार नाही. म्हण, ब्राह्मणप्रमुख, भविष्यातले पुराण काय आहे; मला ते ऐकण्याची उत्सुकता आहे.”
सुमन्तुरुवाच साधु साधु महाबाहो साधु पृष्टोऽस्मि मानद । शृणु मे वदतो राजन् पुराणं नवमं महत्
सुमन्त म्हणाला: “अति उत्तम, अति उत्तम! हे पराक्रमी, तू विचारल्याबद्दल मला आनंद आहे. ऐक राजा, मी सांगतोय महान नववा पुराण.”
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो नृप । अश्वमेधफलं प्राप्य गच्छेद् भानौ न संशयः
राजा या पुराणातून जे काही ऐकतो ते त्याला सर्व पापांपासून मुक्त करील; अश्वमेधफल मिळून तो निःसंशय सूर्यदेवांकडे जाईल.