यदिच्छसि महाबाहो! प्रीतिदं चाद्भुतं शुभम् । श्रव्यं भरतशार्दूल! सर्वपापभयापहम्
तू जे काही इच्छास, हे शौर्यशील—हे आनंदकारक व अद्भुत मंगल—ऐक तवा, हे भरतनाथांमधील व्याघ्रे! ते सर्व पापभीती नष्ट करीतं.
यथा वैशम्पायनेन पुरा प्रोक्तं पितुस्तव । महाभारतव्याख्यानं ब्रह्महत्याव्यपोहनम्
जशी वैशम्पायनानी एका वेळी तुझ्या पित्याला सांगितले होते: महाभारताचे व्याख्यान करणे ब्राह्मणहत्येच्या प्रचंड पापापासून मुक्त करते.
अथ तमृषयः सर्वे राजानमिदमब्रुवन् । साधु प्रोक्तं महाबाहो! व्यासेनामितबुद्धिना
तेव्हा ते सर्व मुनि त्या राजाांना म्हणाले: "सुवचने, हे पराक्रमी! हे विवेकयुक्त व्यास यांनी बरोबरचं म्हटलं आहे."
सुमन्तुं पृच्छ राजर्षे! सर्वशास्त्रविशारदम् । अस्माकमपि राजेन्द्र! श्रवणे जायते मतिः । अथ व्यासो महातेजाः सुमन्तुमृषिमब्रवीत्
राजस मुनि सुमन्तुनी सर्व शास्त्रांत निपुण त्या ऋषीला विचारले: "महानारे! ऐकणे आमच्याही समजाला प्रकाश देतं." तावर तेजस्वी व्यास सर्वमुनांना संबोधित झाला.
कथयास्मै कथास्तात! याः श्रुत्वा मोदते नृपः । भारतादिकथानां तु यत्रास्य रमते मनः
त्याने म्हटले: "सांग, पितामह, त्या कथा ज्या ऐकून राजा आनन्दित होतो—ज्या कथानकांमध्ये मनाला भरत इत्यादींच्या वंशातून उद्भवलेल्या कथेप्रती अनुराग मिळतो."
असावपि महातेजाः श्रुत्वा भावं महामतेः । व्यासस्य द्विजशार्दूल! ऋषीणां चापि सर्वशः
हे ऐकून, मोठ्या मनाचा ऋषी गभीर भावनेने ओतप्रोत झाला; द्विजेष्ट व्यासं, त्याने सर्व मुनिंना तात्याच तितकीच भावनाशक्ती लाभावी, असे केले.
चकार वक्तुं स मनस्तस्मै राज्ञे महामतिः । व्यासस्य शासनाद्विप्र! ऋषीणां चैव सर्वशः
त्याने त्या मनाला राजाला बोलायला लावले, हे द्विजेष्ट व्यास; व्यासांच्या आज्ञेने सर्व मुनिंनी सर्वदृष्ट्या तेच वक्तव्य केले.
अथ राजा महातेजा आजमीढो द्विजोत्तमम् । प्रणम्य शिरसात्यर्थं प्रवक्तुमुपचक्रमे
तेव्हा तेजस्वी राजा उभा राहिला व नतमस्तक होऊन श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडे जाऊन आपले हेतू व्यक्त करण्यास सज्ज झाला.
शतानीक उवाच पुण्याख्यानं मम ब्रह्मन्! पावनाय प्रकीर्तय । श्रुत्वा यद्ब्राह्मणश्रेष्ठ! मुच्येऽहं सर्वपातकात्
सुमान्त्री म्हणाला: "सङ्गीत, हे ब्राह्मण, शुद्धी व स्तुतीकार्थी एक पवित्र कथा; तुझ्या आश्रयाने, श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी सर्व पापांपासून मुक्त होईन."
सुमन्तुरुवाच नानाविधानि शास्त्राणि सन्ति पुष्पानि भारत । यानि श्रुत्वा नरो राजन्! मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
सुमन्तुनी उत्तर दिले: "शास्त्रांचे अनेक प्रकार आहेत, हे भरत! जसे फुले; जे ते ऐकतो, राजन्, तो नक्कीच सर्व मलिनता पासून मुक्त होतो."
किमिच्छसि महाबाहो! श्रोतुं यत्त्वां ब्रवीमि वै । भारतादिकथानां तु यासु धर्मादयः स्थिताः
का इच्छाहे, हे पराक्रमी! ऐक आता जे मी तुला सांगतो: भरताच्या कथा मध्ये असेही आहेत जिथे धर्म तथा नियम दृढपणे स्थापलेले दिसतात.
शतानीक उवाच मतानि कानि विप्रेन्द्र ! धर्मशास्त्राणि सुव्रत! । यानि श्रुत्वा नरो विप्र! मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
सातानिक म्हणाला: सांगा मला, हे विद्वान, कोणती धर्मग्रंथं जी काटेकोर पाळली जातील ती तुम्हाला खरी वाटतात; ती ऐकून स कधीही, हे द्विजेष्ट, माणूस सर्व पापांतून मुक्त होतो.
सुमन्तुरुवाच श्रूयन्तां धर्मशास्त्राणि मनुर्विष्णुर्यमोऽङ्गिराः । वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः
सुमन्तु म्हणाला: धर्मग्रंथ ऐकावे—मनु, विष्णु, यम, अंगिरस्; तसेच वसिष्ठ, दक्ष, संवर्त, सतत, तपस आणि पराशर.
आपस्तम्बोऽथ उशना कात्यायनबृहस्पती । गौतमःशङ्खलिखितौ हारीतोऽत्रिरथापि वा
आपस्तम्ब व ऊशना, कात्यायन व बृहस्पति; गौतम व सांख्याली, हरित, अत्री आणि रथा हीही येथे नमूद आहेत.
एतानि धर्मशास्त्राणि श्रुत्वा ज्ञात्वा च भारत! । वृन्दारकपुरं गत्वा मोदते नात्र संशयः
हे धर्मग्रंथ ऐकून समजून घेतल्यावर, हे भरत, वृंदारकग्रामाला जा व आनंदी व्हा—यात काही शंका नाही.
शतानीक उवाच यान्येतानि त्वयोक्तानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत! । नेच्छामि श्रोतुं विप्रेन्द्र! श्रुतान्येतानि हि द्विज!
सतानिक म्हणाला: ऐवढे शास्त्र-ग्रंथ तू नामधेय केलेस, हे सादर-हिरदे! मला ते ऐकायची इच्छा नाही, हे द्विज; खरेच, हे ब्राह्मण, मी या ऐकलेल्या शिकवणुकींना कान देणार नाही.
त्रयाणामपि वर्णानां प्रोक्तानामपि पण्डितैः । श्रेयसे न तु शूद्राणां तत्र मे वचनं शृणु
ती शिकवण—ज्यांची व्याख्या तीन जातींसाठी आणि विद्वानांच्या तर्फे करण्यात आलेली आहे—सर्वांच्या हितासाठी आहे, परंतु शूद्रांसाठी नाही—या विषयावर माझी वाक्ये ऐक.
चतुर्णामिह वर्णानां श्रेयसे यानि सुव्रत! । भवन्ति द्विजशार्दूल! श्रुतानि भुवनत्रये
चार वर्णांच्या कल्याणासाठी, हे सादर-हिरदे, शिकवणुकी जाहीर करण्यात आल्या आहेत; हे द्विजांमधला व्याघ्र, या ऐकलेल्या धर्मवतांनी तीन लोकांत प्रभावी स्थान मिळवले आहे.
विशेषतश्चतुर्थस्य वर्णस्य द्विजसत्तम!
विशेषतः चौथ्या वर्णाबाबत ही बाब महत्त्वाची आहे, हे द्विजांमधले श्रेष्ठ!
ब्राह्मणादिषु वर्णेषु त्रिषु वेदाः प्रकल्पिताः । मन्वादीनि च शास्त्राणि तथाङ्गानि समन्ततः
ब्राह्मण पासून सुरू होऊन वर्णांमध्ये तीन वेद प्रकट झाले आहेत; तसेच मनू आणि इतर कायदे व त्यांचे सर्व भाग सर्वत्र सांगितले गेले आहेत.
शूद्राश्चैव भृशं दीनाः प्रतिभान्ति द्विजप्रभो । धर्मार्थकाममोक्षस्य शस्ताः स्युरवने कथम्
ग्रंथात म्हटले आहे की शूद्र कष्टात आहेत तरीही द्विज-स्वाम्यांच्या समोर येतात; ते चार पुरुषार्थ—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष—सांसाधन म्हणून कसे योग्य ठरतील?
आगमेन विहीना हि अहो कष्टं मतं मम् । कश्चैषामागमः प्रोक्तः पुरा द्विजमनीषिभिः । त्रिवर्गप्राप्तये ब्रह्मञ्छ्रेयसे च तथोभयोः
हाय—मला दु:ख होते की त्यांच्याकडून आगमपरंपरा वळून घेतलेली आहे; ज्यांचे विपुल कल्याण होण्यासाठी पूर्वी द्विज मुन्यांनी त्यांना तीनो फळे आणि ब्रह्मत्व मिळवण्यासाठी कोणती पवित्र शिकवण शिकवली होती ती आता कुठे?
सुमन्तुरुवाच साधु साधु महाबाहो! शृणु मे परमं वचः । चतुर्णामपि वर्णानां यानि प्रोक्तानि श्रेयसे
सुमन्तु म्हणाला: छान म्हटले, उत्कृष्ट-शस्त्रधारी! माझे सर्वोच्च वचन ऐक: चार वर्णांमध्ये जे उपदेश कल्याणाकडे नेतात ते आता जाहीर केले आहेत.
धर्मशास्त्राणि राजेन्द्र! शृणु तानि नृपोत्तम । विशेषतश्च शूद्राणां पावनानि मनीषिभिः
हे श्रेष्ठ राजा, त्या धर्म-शास्त्रांना ऐक; ऋषींनी विशेषतः वर्णांपैकी शूद्रांसाठी शुद्धीकरणाच्या नियमांची व्याख्या केली आहे.
अष्टादशपुराणानि चरितं राघवस्य च । रामस्य कुरुशार्दूल! धर्मकामार्थसिद्धये
अठरापंधरा पुराणं राघवाच्या कामांच्या वर्णन करतात; हे कुरु-व्याघ्रा, धर्म, काम व अर्थ यांच्या साधनेसाठी आहेत.
तथोक्तं भारतं वीर! पाराशर्येण धीमता । वेदार्थसकलं योज्य धर्मशास्त्राणि च प्रभो!
असेच शहाण्या पाराशरांनी सांगितले होते, हे भरत! वेदांच्या सर्व अर्थांना धर्म-शास्त्रांबरोबर एकत्र करा, हे स्वामी.
कृपालुना कृतं शास्त्रं चतुर्णामिह श्रेयसे । वर्णानां भवमग्नानां कृतं पोतो ह्यनुत्तमम्
चार वर्णांच्या कल्याणासाठी येथे एक करूणामयी शास्त्र रचले गेले आहे; आगातून जन्मलेल्या (द्विज) लोकांसाठी हे उत्तम, पूर्ण मार्गदर्शक आहे.
अष्टादशपुराणानि अष्टौ व्याकरणानि च । ज्ञात्वा सत्यवतीसूनुश्चक्रे भारतसंहिताम्
अठरापंधरा पुराणे आणि आठ व्याकरणग्रंथ आहेत; त्यांना जाणून सत्यवतीच्या पुत्राने भरत-संहितेची रचना केली.
यां श्रुत्वा पुरुषो राजन्! मुच्यते ब्रह्महत्यया । प्रथमं प्रोच्यते ब्राह्मं द्वितीयं चैन्द्रमुच्यते
ज्या गोष्टी ऐकल्यानंतर, हे राजा, एखादा मनुष्य ब्राह्मणहत्या पापापासून मुक्त होतो: पहिले ब्रह्ममंत्र जाहीर केला जातो, आणि दुसरे इंद्रमंत्र दिले जाते.
याम्यं प्रोक्तं ततो रौद्रं वायव्यं वारुणं तथा । सावित्रं च तथा प्रोक्तमष्टमं वैष्णवं तथा
त्यानंतर भयंकर रात्रिकाळचा मंत्र, उत्तर वायुमंत्र, वरुणमंत्र, सावित्रीमंत्र आणि शेवटी आठवा वैष्णवमंत्र येतो.