देवतातीर्थतपसां भारतादेव निश्चयः । न जन्यते नास्तिकता तस्य मीमांसकैरपि
हे भरतच देवांंची, तीर्थांची आणि संन्यासीयांची खात्री आहे; इथं शास्त्रविरोधीही शंका उत्पन्न करू शकत नाहीत.
विष्णौ देवेषु वेदेषु गुरुषु ब्राह्मणेषु च । भक्तिर्भवति कल्याणी भारतादेव धीमताम्
विष्णूप्रती भक्ती देवांमध्ये, वेदांत, गुरूंमध्ये आणि ब्राह्मणांमध्ये उत्पन्न होते — अशी शुभ भक्ती शहाण्यांना तुझ्यामुळेच प्राप्त होते, हे भरत.
धर्मार्थकाममोक्षाणां भरतात्सिद्धिरेव हि । अजिह्मो भारतः पन्था निर्वाणपदगामिनाम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष प्राप्त करणाऱ्यांसाठी भरत खरोखरच यशाचे साधन आहे; निर्वाणस्थितीकडे जाणाऱ्यांचा मार्ग भरतच आहे.
मोक्षधर्मार्थकामानां प्रपञ्चो भारते कृतः । अनित्यतापसन्तप्ता भवन्ति तस्य मुक्तये
भरतात जग मोक्ष, धर्म, अर्थ आणि काम या हेतूंना घडवले जाते; त्याही तात्पुरत्या तपाच्या उष्णतेने जळलेले मुक्त होतात.
विपत्तिं भारताच्छ्रुत्वा वृष्णिपाण्डवसम्पदाम् । दुःखावसानाद्राजेन्द्र! पुण्यं च संश्रयेद्बुधः
हे राजन्, भरताला आणि वृष्णी-पांडवांच्या वैभवाला झालेल्या विपत्तिची वृत्तं ऐकून, शहाणा राजा शोकानंतर सद्गुणात शरण जावेत.
एवंविधं भारतं वै प्रोक्तं येन महात्मना । सोऽयं नारायणः साक्षात् व्यासरूपी महामुनिः
अशा प्रकारे त्या महात्म्याने भरताचे वर्णन केले; तोच नारायण स्वतः अवतारात उपस्थित आहे — महान ऋषी व्यास.
स तेषां वचनं श्रुत्वा प्रतापी यो महीपतिः । प्रसादयामास मुनिं व्यासं शास्त्रविशारदम्
हे शब्द ऐकून त्या पराक्रमी राजाने शास्त्रज्ञ ऋषी व्यासाला प्रसन्न केले आणि त्याला सन्मान दिला.
शतानीक उवाच अञ्जलिः शिरसा ब्रह्मन्! कृतोऽयं पादयोस्तव । ब्रूहि मे धर्मशास्त्रं तु येना पूततां व्रजे
अंजलीने मन वाकवून म्हणाले: हे ब्राह्मण, तुमचे पाय खरंच माझ्या शिरावर ठेवले गेले आहेत; मला तो धर्मशास्त्र सांगा ज्याने विधी शुद्ध होतील.
समुद्धर भवादस्मात्कीर्तयित्वा कथां शुभाम् । यथा मम पिता पूर्वं कीर्तयित्वा तु भारतम्
मला उचलून घ्या आणि तो शुभकथा पुन्हा सांगा जी तुमच्या वडिलांनी माझ्यासमोर भरताबद्दल सांगितली होती.
व्यास उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो वचनमब्रवीत् । एष शिष्यः सुमन्तुर्मे कथयिष्यति ते प्रभो!
व्यास म्हणाले: हे शब्द ऐकून व्यास म्हणाला — 'माझा हा शिष्य सुमंत्र तुला तो कथन करील, हे राजन्.'
यदिच्छसि महाबाहो! प्रीतिदं चाद्भुतं शुभम् । श्रव्यं भरतशार्दूल! सर्वपापभयापहम्
तू जे काही इच्छास, हे शौर्यशील—हे आनंदकारक व अद्भुत मंगल—ऐक तवा, हे भरतनाथांमधील व्याघ्रे! ते सर्व पापभीती नष्ट करीतं.
यथा वैशम्पायनेन पुरा प्रोक्तं पितुस्तव । महाभारतव्याख्यानं ब्रह्महत्याव्यपोहनम्
जशी वैशम्पायनानी एका वेळी तुझ्या पित्याला सांगितले होते: महाभारताचे व्याख्यान करणे ब्राह्मणहत्येच्या प्रचंड पापापासून मुक्त करते.
अथ तमृषयः सर्वे राजानमिदमब्रुवन् । साधु प्रोक्तं महाबाहो! व्यासेनामितबुद्धिना
तेव्हा ते सर्व मुनि त्या राजाांना म्हणाले: "सुवचने, हे पराक्रमी! हे विवेकयुक्त व्यास यांनी बरोबरचं म्हटलं आहे."
सुमन्तुं पृच्छ राजर्षे! सर्वशास्त्रविशारदम् । अस्माकमपि राजेन्द्र! श्रवणे जायते मतिः । अथ व्यासो महातेजाः सुमन्तुमृषिमब्रवीत्
राजस मुनि सुमन्तुनी सर्व शास्त्रांत निपुण त्या ऋषीला विचारले: "महानारे! ऐकणे आमच्याही समजाला प्रकाश देतं." तावर तेजस्वी व्यास सर्वमुनांना संबोधित झाला.
कथयास्मै कथास्तात! याः श्रुत्वा मोदते नृपः । भारतादिकथानां तु यत्रास्य रमते मनः
त्याने म्हटले: "सांग, पितामह, त्या कथा ज्या ऐकून राजा आनन्दित होतो—ज्या कथानकांमध्ये मनाला भरत इत्यादींच्या वंशातून उद्भवलेल्या कथेप्रती अनुराग मिळतो."
असावपि महातेजाः श्रुत्वा भावं महामतेः । व्यासस्य द्विजशार्दूल! ऋषीणां चापि सर्वशः
हे ऐकून, मोठ्या मनाचा ऋषी गभीर भावनेने ओतप्रोत झाला; द्विजेष्ट व्यासं, त्याने सर्व मुनिंना तात्याच तितकीच भावनाशक्ती लाभावी, असे केले.
चकार वक्तुं स मनस्तस्मै राज्ञे महामतिः । व्यासस्य शासनाद्विप्र! ऋषीणां चैव सर्वशः
त्याने त्या मनाला राजाला बोलायला लावले, हे द्विजेष्ट व्यास; व्यासांच्या आज्ञेने सर्व मुनिंनी सर्वदृष्ट्या तेच वक्तव्य केले.
अथ राजा महातेजा आजमीढो द्विजोत्तमम् । प्रणम्य शिरसात्यर्थं प्रवक्तुमुपचक्रमे
तेव्हा तेजस्वी राजा उभा राहिला व नतमस्तक होऊन श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडे जाऊन आपले हेतू व्यक्त करण्यास सज्ज झाला.
शतानीक उवाच पुण्याख्यानं मम ब्रह्मन्! पावनाय प्रकीर्तय । श्रुत्वा यद्ब्राह्मणश्रेष्ठ! मुच्येऽहं सर्वपातकात्
सुमान्त्री म्हणाला: "सङ्गीत, हे ब्राह्मण, शुद्धी व स्तुतीकार्थी एक पवित्र कथा; तुझ्या आश्रयाने, श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी सर्व पापांपासून मुक्त होईन."
सुमन्तुरुवाच नानाविधानि शास्त्राणि सन्ति पुष्पानि भारत । यानि श्रुत्वा नरो राजन्! मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
सुमन्तुनी उत्तर दिले: "शास्त्रांचे अनेक प्रकार आहेत, हे भरत! जसे फुले; जे ते ऐकतो, राजन्, तो नक्कीच सर्व मलिनता पासून मुक्त होतो."
किमिच्छसि महाबाहो! श्रोतुं यत्त्वां ब्रवीमि वै । भारतादिकथानां तु यासु धर्मादयः स्थिताः
का इच्छाहे, हे पराक्रमी! ऐक आता जे मी तुला सांगतो: भरताच्या कथा मध्ये असेही आहेत जिथे धर्म तथा नियम दृढपणे स्थापलेले दिसतात.
शतानीक उवाच मतानि कानि विप्रेन्द्र ! धर्मशास्त्राणि सुव्रत! । यानि श्रुत्वा नरो विप्र! मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
सातानिक म्हणाला: सांगा मला, हे विद्वान, कोणती धर्मग्रंथं जी काटेकोर पाळली जातील ती तुम्हाला खरी वाटतात; ती ऐकून स कधीही, हे द्विजेष्ट, माणूस सर्व पापांतून मुक्त होतो.
सुमन्तुरुवाच श्रूयन्तां धर्मशास्त्राणि मनुर्विष्णुर्यमोऽङ्गिराः । वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः
सुमन्तु म्हणाला: धर्मग्रंथ ऐकावे—मनु, विष्णु, यम, अंगिरस्; तसेच वसिष्ठ, दक्ष, संवर्त, सतत, तपस आणि पराशर.
आपस्तम्बोऽथ उशना कात्यायनबृहस्पती । गौतमःशङ्खलिखितौ हारीतोऽत्रिरथापि वा
आपस्तम्ब व ऊशना, कात्यायन व बृहस्पति; गौतम व सांख्याली, हरित, अत्री आणि रथा हीही येथे नमूद आहेत.
एतानि धर्मशास्त्राणि श्रुत्वा ज्ञात्वा च भारत! । वृन्दारकपुरं गत्वा मोदते नात्र संशयः
हे धर्मग्रंथ ऐकून समजून घेतल्यावर, हे भरत, वृंदारकग्रामाला जा व आनंदी व्हा—यात काही शंका नाही.
शतानीक उवाच यान्येतानि त्वयोक्तानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत! । नेच्छामि श्रोतुं विप्रेन्द्र! श्रुतान्येतानि हि द्विज!
सतानिक म्हणाला: ऐवढे शास्त्र-ग्रंथ तू नामधेय केलेस, हे सादर-हिरदे! मला ते ऐकायची इच्छा नाही, हे द्विज; खरेच, हे ब्राह्मण, मी या ऐकलेल्या शिकवणुकींना कान देणार नाही.
त्रयाणामपि वर्णानां प्रोक्तानामपि पण्डितैः । श्रेयसे न तु शूद्राणां तत्र मे वचनं शृणु
ती शिकवण—ज्यांची व्याख्या तीन जातींसाठी आणि विद्वानांच्या तर्फे करण्यात आलेली आहे—सर्वांच्या हितासाठी आहे, परंतु शूद्रांसाठी नाही—या विषयावर माझी वाक्ये ऐक.
चतुर्णामिह वर्णानां श्रेयसे यानि सुव्रत! । भवन्ति द्विजशार्दूल! श्रुतानि भुवनत्रये
चार वर्णांच्या कल्याणासाठी, हे सादर-हिरदे, शिकवणुकी जाहीर करण्यात आल्या आहेत; हे द्विजांमधला व्याघ्र, या ऐकलेल्या धर्मवतांनी तीन लोकांत प्रभावी स्थान मिळवले आहे.
विशेषतश्चतुर्थस्य वर्णस्य द्विजसत्तम!
विशेषतः चौथ्या वर्णाबाबत ही बाब महत्त्वाची आहे, हे द्विजांमधले श्रेष्ठ!
ब्राह्मणादिषु वर्णेषु त्रिषु वेदाः प्रकल्पिताः । मन्वादीनि च शास्त्राणि तथाङ्गानि समन्ततः
ब्राह्मण पासून सुरू होऊन वर्णांमध्ये तीन वेद प्रकट झाले आहेत; तसेच मनू आणि इतर कायदे व त्यांचे सर्व भाग सर्वत्र सांगितले गेले आहेत.