पूर्वार्द्धाद्भगवान्ब्रह्मा .सर्वदेवसमन्वितः 3.4.25.
पूर्वार्धातून, भगवंत ब्रह्मा सर्व देवांसह प्रकट झाला.
तृतीयो यो महाकल्पः शिवकल्पः स वै स्मृतः
तिसरा महाकल्प 'शिव कल्प' म्हणून ओळखला जातो.
शतकोटिप्रविस्तारः शिवपौराणिकैः स्मृतः
शिवपुराण जाणणाऱ्यांनी या ब्रह्मांडाचा विस्तार शंभर कोटी आहे असं सांगितलं आहे.
गणेशस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने
तेथे भगवंत गणेश प्राचीन पुरुषाच्या आसनावर विराजमान आहेत.
विष्णोर्नाभिसमुद्भूतः परमेष्ठी पितामहः
विष्णूच्या नाभीतून परमेष्ठी, म्हणजे सर्वांचा पितामह, उत्पन्न झाला.
पंचमो यो महाकल्पो वायुकल्पः स वै स्मृतः
पाचवा जो महाकल्प आहे, तो वायुकल्प म्हणून ओळखला जातो.
महेन्द्रादभवत्प्राप्तो महेंद्रादिंद्रियाणि च
त्याने महेंद्राची शक्ती आणि महेंद्रासारखी इंद्रिये प्राप्त केली.
शनिर्बुधो रविः शुक्रो विश्व कर्मा बृहस्पतिः
शनि, बुध, रवि, शुक्र, विश्वकर्मा आणि बृहस्पती—
सृष्टिकर्ता स वै ब्रह्मा लिङ्गेन्द्रियसमुद्भवः । सृष्टिपाता स वै विष्णुरवतारिपदोद्भवः । । १०८ चतुर्विंशतितत्त्वेषु कल्पेकल्पे प्रभुर्गतः । सनत्कुमारो हंसश्च वाराहो नारदस्तथा । । १०९ नारायणौ च कपिलात्रेयौ यज्ञाश्वकण्टकौ । वृषभश्च पृथुर्मत्स्यः कूर्मो धन्वन्तरिस्तथा । । 3.4.25.११० मोहिनी च नृसिंहश्च वामनो भार्गवस्तथा । रामो व्यासो बलः कृष्णो बुद्धः कल्की स्वतत्त्वगः । । १११ गुह्यजन्मा महादेवः सृष्टिदैत्यविनाशकः । एवं जातास्त्रयो देवा महाकल्पे च पञ्चमे । । ११२ षष्ठो यस्तु महाकल्पो वह्निकल्पः स वै स्मृतः । स्कन्दस्तत्रैव भगवान्पुराणपुरुषासने । । ११३ पुरुषाव्ययतः स्कन्नः स्कन्दस्तस्मान्महार्चिमान् । सूर्यरूपा महार्चिर्या तस्यां जातो हरिः स्वयम् । । ११४ वह्निरूपा महार्चिर्या तस्यां जातः पितामहः । चन्द्ररूपा महार्चिर्या तस्यां जातः स वै हरः । । ११५ ऋषयो मुनयो वर्णा लोका जाताः पितामहात् । आदित्या विश्ववसवस्तुषिता भास्वरानिलाः । । ११६ महाराजिकसाध्याश्च देवा विष्णुसमुद्भवाः । यक्षराक्षसगन्धर्वाः पिशाचाः किन्नरादयः । । ११७ दैत्याश्च दानवा भूतास्तामसा रुद्रसम्भवाः । कल्पे कल्पे समुद्भूतमेवं ब्रह्माण्डगोचरे । । ११८ सप्तमो यो महाकल्पः स वै ब्रह्माण्डकल्पकः । पावकस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने । । ११९ अचिन्त्यतेजसस्तस्मात्पुरुषाद्वह्निरुद्भवः । ततो जातो महाब्धिश्च तस्माज्जातं विराण्मयम् । । 3.4.25.१२० रोम्णि रोम्णि ततस्तस्य ब्रह्माण्डाः कोटिशोऽभवन् । ब्रह्माण्डादभवद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । । १२१ तस्माज्जातो विभुर्विष्णुस्तस्माज्जातो हरः स्वयम् । शतकोटिप्रविस्तारो ब्रह्माण्डाख्यपुराणके । । १२२ त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च दशबाहुर्भवस्य च । अष्टादशानां कल्पानां वायुर्वै वैदिकैः स्मृतः । । १२३ महाकल्पेऽभवन्सर्वे द्विसहस्राः क्षयं गताः । अष्टमो यो महाकल्पो लिङ्गकल्पः स वै स्मृतः । । १२४ तत्रैव भगवान्धर्मः पुराणपुरुषासने । अचिन्त्याव्यक्तरूपश्च जातो धर्मः सनातनः । । १२५ धर्मात्कामः समुद्भूतः कामाल्लिङ्गस्त्रिधाभवत् । पुंल्लिङ्गः क्लीबलिङ्गश्च स्त्रीलिङ्गश्च सुरोत्तम । । १२६ पुँल्लिङ्गादभवद्विष्णुः स्त्रीलिङ्गाच्च महेन्दिरा । क्लीबलिङ्गात्स वै शेषस्तस्योपरि स च स्थितः । । १२७ त्रिभ्यस्तमोमयेभ्यश्च जातमेकार्णवं जगत् । सुप्ते नारायणे देवे नाभेः पङ्कजमुत्तमम् । । १२८ जातं तस्मात्स वै ब्रह्मा तस्माज्जातो विराडयम् । शतकोटिप्रविस्तारैर्लिङ्गपौराणिकैः कथा । । १२९ गीता चैव विधेरग्रे तस्य सारोऽयमुत्तमः । नवमो यो महाकल्पो मत्स्यकल्पः स वै स्मृतः । । 3.4.25.१३० कुबेरस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने । अव्ययाच्च समुद्भूतो धूलिवृन्दो महांस्तथा । । १३१ रजोभूताच्च तस्माच्च कुबेरस्य समुद्भवः । कुबेरादुद्भवन्मत्स्यो वेदमूर्तिश्च सद्गुणः । । १३२ मत्स्योदरात्समुद्भूतो विष्णुर्नारायणो हरिः । विष्णोर्नाभेः समुद्भूतो ब्रह्मा लोकपितामहः । । १३३ ब्रह्मणश्चोद्भवं दैवं दैवाद्देवा बभूविरे । चतुर्विंशतितत्त्वानि तैर्देवैर्जनितानि वै । । १३४ कल्पेकल्पे क्रमादेवं कल्पनामान्यकारयत् । मत्स्यकल्पे तु मत्स्यश्च महामत्स्यात्समुद्भवः । । १३५ तन्मत्स्याद्भगवान्विष्णुस्ततो ब्रह्मण उद्भवः । कूर्मकल्पे महामत्स्यात्कूर्मो जातः स कच्छपः । । १३६ कूर्माच्च भगवान्विष्णुस्ततो ब्रह्मा ततो विराट् । श्वेतवाराहकल्पे च वराहाद्विष्णुरुद्भवः । । १३७ विष्णोर्नाभेश्च स ब्रह्मा ततो जातो विराडयम् । एवं सर्वे च वै कल्पा ज्ञेयाः सर्वत्र वै बुधैः । । १३८ दशमो यो महाकल्पः कूर्मकल्पः स वै स्मृतः । अचेतास्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने । । १३९ प्रकृतेश्च परो यो वै तुरीयोऽव्यय एव च । शून्यभूतात्ततो जातः प्रचेता भगवान्स्वयम् । । 3.4.25.१४० तस्माज्जातो महानब्धिस्तत्र सुष्वाप स प्रभुः । नारायण इति ख्यातः स वै जलपतिः स्वयम् । । १४१ तदर्द्धाच्च महाकूर्मस्ततः शेषो महानभूत् । त्रिधाऽभवत्स वै शेषो भूमा शेषश्च भौमनी । । १४२ भूमा स वै विराड् ज्ञेयः शेषोपरि स चास्थितः । भौमनी च महालक्ष्मीः सा भूम्नो हृदि संस्थिता । । १४३ भूम्नो जातः स वै ब्रह्मा सृष्टिस्थितिविनाशकः । त्रिधामूर्तिः स वै ब्रह्मा कल्पेकल्पे क्रमादयम् ।। १४४ पटं सुषुप्तभूतं यत्पुराणपुरुषासनम् । यत्र गत्वेन्द्रियाण्येव तृप्तिं प्राप्य क्षयन्ति वै ।। १४५ अहङ्कारस्तदागत्य चैतन्यं मनसि स्थितम् । वञ्चयित्वा पुनर्लोकं करोति स्म स्वलीलया ।। १४६ तुरीयशक्तिर्या ज्ञेया महाकाली सनातनी । महाकल्पश्च तैः सर्वैस्तदङ्गं श्रुतिभिः स्मृतम् ।। १४७ नमस्तस्यै महाकाल्यै मम मात्रे नमो नमः । यतः पुराणपुरुषा भवन्ति च लियन्ति च ।। १४८ दशैव च महाकल्पा व्यतीता इह भोः सुराः । साम्प्रतं वर्तते यो वै महाकल्पो भविष्यकः ।। १४९ तदुत्पत्तिं शृणुध्वं भो देवाः सर्पिगणा मम । अचिन्त्यमक्षरं यत्तु तुरीयं च सदा स्थितम् ।। 3.4.25.१५० यद्गत्वा न निवर्तन्ते नरास्तत्रैव तत्पदम् । अनेकसृष्टिरचनाः सन्ति तस्यैव लीलया ।। १५१ तस्यान्तं न विदुर्देवाः कथं जानन्ति वै नराः । भूतो भूतो महाकल्पो दृष्टो वैदेस्तदीरितः ।। १५२ भाव्या ये तु महाकल्पा न वै जानन्ति ते सदा । त्रयस्त्रिंशन्महाकल्पाः कैश्चिद्वेदैरुदीरिताः ।। १५३ अष्टादश महाकल्पाः पृथङ् नाम्नोपवर्णिताः । एकादश महाकल्पाः कैश्चित्प्रोक्ताः पुरातनैः ।। १५४ अतोऽहं निश्चयेनाद्य भाव्यकल्पेषु भोः सुराः । वेदानां वचनं सत्यं नान्यथा च भवेत्क्वचित् ।। १५५ तदव्ययात्समुद्भूतो राधाकृष्णः सनातनः । एकीभूतं द्वयोरङ्गं राधाकृष्णो बुधैः स्मृतः ।। १५६ सहस्रयुगपर्यन्तं यत्तेपे परमं तपः । तदा स च द्विधा जातो राधाकृष्णः पृथक्पृथक् ।। १५७ सहस्रयुगपर्यन्तं तेपतुस्तौ परं तपः । तयोरङ्गात्समुद्भूता ज्योत्स्ना तमनाशिनी । । १५८ तज्योत्स्नाभिः समुद्भूतं दिव्यं वृन्दावनं शुभम् । एकविंशत्प्रकृतयो योजने योजने स्मृताः । । १५९ दिव्यं वृन्दावनं जातं चतुराशीतिसम्मिते । क्रोशायामं महारम्यं तल्लिङ्गं शृणु मे प्रभो । । 3.4.25.१६० इन्द्रियप्रकृतीनां च दशानां ग्रामतद्दश
सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मा लिंग आणि इंद्रियांतून उत्पन्न झाला; सृष्टीचं पालन करणारा विष्णू अवतारांच्या मार्गातून प्रकट झाला. प्रत्येक कल्पात प्रभू चोवीस तत्त्वांमध्ये वास करतात. सनत्कुमार, हंस, वाराह, नारद, नारायण, कपिल, अत्रेय, यज्ञ, अश्व, कण्टक, वृषभ, पृथु, मत्स्य, कूर्म, धन्वंतरी, मोहिनी, नरसिंह, वामन, भार्गव, राम, व्यास, बलराम, कृष्ण, बुद्ध, कल्की—हे सर्व त्यांच्या स्वरूपातून प्रकट झाले. गुप्त जन्म असलेले महादेव सृष्टीतील दैत्यांचा नाश करणारे आहेत. अशा प्रकारे या पाचव्या महाकल्पात तीन देव प्रकट झाले. सहावा महाकल्प अग्निकल्प म्हणून ओळखला जातो. त्यात भगवंत स्कंद प्राचीन पुरुषाच्या आसनावर विराजमान आहेत. अविनाशी पुरुषापासून स्कंद उत्पन्न झाला, तो तेजस्वी आहे. सूर्यरूप तेजातून हरि स्वतः प्रकट झाला. अग्निरूप तेजातून पितामह उत्पन्न झाला. चंद्ररूप तेजातून हर उत्पन्न झाला. ऋषी, मुनि, वर्ण, लोक हे पितामहापासून उत्पन्न झाले. आदित्य, विश्व, वसु, तुषित, भास्वर, अनिल, महाराजिक, साध्य—हे सर्व विष्णूपासून उत्पन्न झाले. यक्ष, राक्षस, गंधर्व, पिशाच, किन्नर आणि इतर, तसेच दैत्य, दानव, भूत—हे सर्व रुद्राच्या तामस गुणातून उत्पन्न झाले. प्रत्येक कल्पात असेच ब्रह्मांडात प्रकट होत राहतात. सातवा महाकल्प ब्रह्मांडकल्प म्हणून ओळखला जातो. त्यात भगवंत पावक प्राचीन पुरुषाच्या आसनावर विराजमान आहेत. अगम्य तेज असलेल्या पुरुषापासून अग्नि उत्पन्न झाला. त्यापासून महा समुद्र निर्माण झाला, त्यातून विराट रूप प्रकट झाले. त्याच्या प्रत्येक रोमातून कोट्यवधी ब्रह्मांड निर्माण झाली. ब्रह्मांडातून ब्रह्मा, सर्व लोकांचा पितामह, उत्पन्न झाला. त्यापासून विष्णू आणि त्यानंतर हरि स्वतः प्रकट झाले. ब्रह्मांड नावाच्या पुराणात त्याचा विस्तार शंभर कोटी सांगितला आहे. भवाचा त्रिनेत्र, पंचवक्त्र आणि दहा भुजा आहेत. अठरा कल्पांमध्ये वायू वैदिकांनी स्मरण केला आहे. महाकल्पात सर्व दोन हजार कल्प नष्ट झाले. आठवा महाकल्प लिंगकल्प म्हणून ओळखला जातो. त्यात भगवंत धर्म प्राचीन पुरुषाच्या आसनावर विराजमान आहेत. अगम्य, अव्यक्त रूपाचा सनातन धर्म तेथे प्रकट झाला. धर्मापासून काम उत्पन्न झाला, कामापासून लिंग तीन प्रकारचे झाले—पुंलिंग, क्लिबलिंग आणि स्त्रीलिंग. पुंलिंगापासून विष्णू, स्त्रीलिंगापासून महेंद्र आणि क्लिबलिंगापासून शेष उत्पन्न झाला, तो त्यावर स्थित आहे. तामस गुणांनी बनलेल्या तिघांपासून एकार्णव जग निर्माण झाले. नारायण देव झोपेत असताना नाभीतून उत्तम कमळ उत्पन्न झाले. त्यातून ब्रह्मा आणि त्यानंतर विराट उत्पन्न झाला. लिंगपुराणात त्याचा विस्तार शंभर कोटी सांगितला आहे. विधीच्या पुढे गीता गायली गेली, हे त्याचे उत्तम सार आहे. नववा महाकल्प मत्स्यकल्प म्हणून ओळखला जातो. त्यात भगवंत कुबेर प्राचीन पुरुषाच्या आसनावर विराजमान आहेत. अविनाशीपासून धूळवृंद आणि मोठा समूह उत्पन्न झाला. रजोगुणातून कुबेर उत्पन्न झाला. कुबेरापासून मत्स्य, वेदमूर्ती आणि सद्गुण प्रकट झाले. मत्स्याच्या पोटातून विष्णू, नारायण, हरि उत्पन्न झाला. विष्णूच्या नाभीतून ब्रह्मा, लोकांचा पितामह, उत्पन्न झाला. ब्रह्मापासून दैवी शक्ती, दैवी शक्तींपासून देव उत्पन्न झाले. चोवीस तत्त्वे त्या देवांनी निर्माण केली. प्रत्येक कल्पात अशीच कल्पना केली जाते. मत्स्यकल्पात मत्स्य, महा मत्स्यापासून उत्पन्न झाला. त्या मत्स्यापासून भगवंत विष्णू, त्यानंतर ब्रह्मा उत्पन्न झाला. कूर्मकल्पात महा मत्स्यापासून कूर्म, म्हणजे कासव, जन्मला. कूर्मापासून विष्णू, त्यानंतर ब्रह्मा आणि मग विराट उत्पन्न झाला. श्वेतवाराहकल्पात वाराहापासून विष्णू उत्पन्न झाला. विष्णूच्या नाभीतून ब्रह्मा, त्यानंतर विराट उत्पन्न झाला. अशा प्रकारे सर्व कल्प ज्ञानी लोकांनी सर्वत्र जाणावे. दहावा महाकल्प कूर्मकल्प म्हणून ओळखला जातो. त्यात भगवंत अचेत प्राचीन पुरुषाच्या आसनावर विराजमान आहेत. प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ, चौथा, अविनाशी तो आहे. शून्यरूपातून प्रचेत भगवंत स्वतः प्रकट झाले. त्यापासून महा समुद्र उत्पन्न झाला, तेथे प्रभू झोपले. नारायण म्हणून प्रसिद्ध, तोच जलाचा अधिपती आहे. त्याच्या अर्ध्यापासून महाकूर्म आणि त्यानंतर शेष उत्पन्न झाला. शेषाने तीन रूपे घेतली—भूम, शेष आणि भौमनी. भूम म्हणजे विराट, तो शेषावर स्थित आहे. भौमनी म्हणजे महालक्ष्मी, ती भूमच्या हृदयात वास करते. भूमपासून ब्रह्मा, सृष्टी, स्थिती आणि विनाश करणारा उत्पन्न झाला. तो त्रिमूर्ती ब्रह्मा प्रत्येक कल्पात अशीच क्रमाने प्रकट होतो. प्राचीन पुरुषाचं आसन म्हणजे झोपेच्या अवस्थेत असलेलं पट आहे, जिथे सर्व इंद्रिये तृप्त होऊन शांत होतात. त्या वेळी अहंकार येऊन चैतन्य मनात स्थिर होतं आणि पुन्हा आपली लीला करून जग निर्माण करतो. चौथी शक्ती म्हणजे महाकाळी, सनातन आहे; सर्व महाकल्प तिच्या अंगा म्हणून श्रुतींनी सांगितले आहेत. तिला, महाकाळीस, माझ्या मातेला, मी नमस्कार करतो. तिच्यापासून प्राचीन पुरुष निर्माण होतात आणि विलीन होतात. हे देवहो, दहा महाकल्प इथे संपले; आता भविष्यातील महाकल्प चालू आहे. त्याची उत्पत्ती ऐका, हे देवहो आणि सर्पगणहो. अगम्य, अक्षर, चौथं नेहमीच स्थित आहे. जिथे जाऊन माणसं परत येत नाहीत, तेच अंतिम स्थान आहे. त्याच्या लीलेने अनेक सृष्टी निर्माण झाल्या आहेत. त्याचा अंत देवांना माहीत नाही, मग माणसांना कसा कळेल? भूतकाळातील महाकल्प वैदिकांनी सांगितले आहेत. भविष्यातील महाकल्प कोणालाही नेहमी माहीत नाहीत. काही वेदांनी तेहेतीस महाकल्प सांगितले आहेत. अठरा महाकल्प वेगळ्या नावांनी वर्णन केले आहेत. काही प्राचीनांनी अकरा महाकल्प सांगितले आहेत. म्हणून मी आज निश्चितपणे सांगतो, हे देवहो, भविष्यातील कल्पांमध्ये वेदांचे वचन सत्य आहे, ते कधीच बदलत नाही. त्या अविनाशीपासून राधाकृष्ण, सनातन, उत्पन्न झाले. राधाकृष्ण हे दोघांचे एकत्रित रूप आहे, असं ज्ञानी लोक मानतात. त्यांनी हजार युगांपर्यंत परमोच्च तप केलं. तेव्हा ते दोघे वेगळे झाले—राधा आणि कृष्ण. त्यांनीही हजार युगांपर्यंत परमोच्च तप केलं. त्यांच्या अंगापासून ज्योत्स्ना, अमर्यादित प्रकाश, उत्पन्न झाला. त्या ज्योत्स्नेमुळे दिव्य, शुभ वृंदावन प्रकट झालं. एकवीस प्रकृती प्रत्येक योजनात आहेत, असं सांगितलं आहे. दिव्य वृंदावन चौर्याऐंशी योजन लांबीचं, रमणीय आहे. त्याचं लिंग ऐक, प्रभो. इंद्रियांच्या दहा प्रकृती आणि त्या दहाची वस्ती—