नवीनजलदश्याम श्रीमन्कमललोचन
नवीन पावसाच्या मेघासारखा काळा, तेजस्वी आणि कमळासारखे डोळे असलेला.
शंखपाल इति ख्यात जलाधारप्रतीक्षक 2.3.2.
शंखपाल नावाने प्रसिद्ध, पाण्याचा वाहक येण्याची वाट पाहणारा.
अतिपीत सुवर्णाभ चन्द्रार्धांकितमस्तक
फारच पिवळा, सोन्यासारखा तेजस्वी, डोक्यावर अर्धचंद्राचे चिन्ह असलेला.
कुलीर नागराजेंद्र सर्वसत्त्वहिते रत
कुलीर नागराज, सर्व जीवांच्या हितासाठी नेहमी तत्पर.
यः सुवर्णेन वर्णेन पद्मपत्रायतेक्षणः तस्मै ते पद्मनागेन्द्र तीव्ररूप नमोऽस्तु ते
ज्याचा रंग सुवर्णासारखा आहे, ज्याच्या डोळ्यांची पापणी कमळाच्या पाकळीसारखी लांब आहे, त्या पद्मनागराजा, तुझ्या तीव्र रूपाला मी नमस्कार करतो.
नागिन्यो नागकन्याश्च तथा नागकुमारकाः
नागिणी, नागकन्या आणि तसेच नागांचे लहान मुले—
स्वगृह्योक्तेन विधिना कृत्वाग्निस्थापनं बुधः
ज्ञानी माणसाने आपल्या घरातील नियमाप्रमाणे अग्नीची स्थापना करावी.
आदित्यादिग्रहांश्चैव ब्रह्माणं कृष्णमेव च
त्याने आदित्य आणि इतर ग्रह, ब्रह्मा आणि कृष्ण यांनाही आमंत्रित करावे.
प्रादेशमात्रं संप्रोक्ष्य यूपं चास्य प्रमाणकम्
एका हातभर लांबीच्या यूपावर पाणी शिंपडावे आणि त्याचे योग्य माप पाहावे.
कूपे निक्षिप्य तान्नागान्पञ्चरत्नं क्षिपेत्ततः
त्या नागांना विहिरीत ठेवून, नंतर पाच प्रकारचे रत्न तिथे टाकावेत.
रञ्जितः कदलीवृक्षं वरुणाय समुत्सृजेत् कर्णवेधं ततः कृत्वा उत्सृजेद्वाक्यमुच्चरन्
रंगवलेला केळीचा झाड वरुणाला अर्पण करावा; त्यानंतर कानछेद विधी करून, ठरलेली वाक्ये उच्चारून ते सोडावे.
ॐ अद्येत्यादि सर्वभूतेभ्यः फलपुष्पपत्रच्छायावृतमुख्यनानातरुविरचितमारामं वनस्पतिदेवतं सुपूजितं वेदव्यासाद्युक्तफलावाप्तये अमुकऋषिसगोत्रः अमुकदेव शर्माहमुत्सृजे वृक्षाग्रात्पतितस्यापि आरोहात्पतितस्य वा ।। 2.3.2.
‘ॐ, आज सर्व प्राण्यांसाठी, व्यासादी ऋषींनी सांगितलेल्या फळप्राप्तीसाठी, मी अमुक ऋषीच्या गोत्रातील अमुक नावाचा शर्मा, फळ, फुले, पाने आणि सावलीने युक्त, विविध झाडांनी बनलेल्या या वनस्पतीदेवतेला, जरी ती झाडाच्या टोकावरून किंवा चढून पडली असेल तरी, सन्मानपूर्वक सोडतो’ असे म्हणावे.
मरणे चास्थिभंगे वा कर्ता पापैर्न लिप्यते
मृत्यू किंवा हाड मोडल्यास, करणारा पापाला लागणार नाही.
तद्दोशमनार्थाय तस्याप्येतत्प्रतिष्ठितम्
त्या दोष आणि अनिष्ट दूर करण्यासाठी हे नियम घालून दिले आहेत.
मधुलाजाक्षतं दद्यादञ्जनं माल्यमेव च
त्याने मध, लाह्या, अक्षता, काजळ आणि हार अर्पण करावा.
वेष्टयेत्क्षीरधारां च पातयेद्घृतधारया
त्यावर दूध ओतावे आणि तुपाची धार घालावी.
क्षुद्रारामप्रतिष्ठावर्णनम् अमंडले शुभे स्थाने द्विहस्तेऽप्यथ स्थंडिले
अयोग्य किंवा लहान बागेचे वर्णन: जेथे पूर्ण वर्तुळ नाही, किंवा दोन हात मापाच्या सपाट जागेवर—
स्थापयेत्कलशं तत्र विष्णुं सोमं समर्चयेत्
तिथे एक कलश ठेवावा आणि विष्णू व सोम यांची पूजा करावी.
वृक्षान्माल्यैरलंकृत्य भूषयेद्भूषणादिना
झाडांना फुलांच्या माळांनी सजवावे आणि दागिने वगैरे घालावेत.
भोजयेत्पञ्चविप्रान्हि पुरतस्तं विशेषयेत्
पाच ब्राह्मणांना जेवू घालावे आणि त्यांना विशेष सन्मान द्यावा.
दद्याद्यूपं मध्यदेशे रोपयेत्कदलीं ततः
मध्यभागी यूप ठेवावा आणि त्यानंतर केळीचे झाड लावावे.
अष्टावष्टौ च जुहुयादन्येषां च घृतेन तु
इतरांसाठीही आठ किंवा सोळा वेळा तुपाची आहुती द्यावी.
दक्षिणां च ततो दद्यात्पूर्णां दत्त्वाहुतिं व्रजेत्
मग ठरलेली दक्षिणा द्यावी आणि पूर्ण आहुती अर्पण करून निघून जावे.
एकादिवृक्षं वृक्षाणां विधिं वक्ष्ये द्विजोत्तमाः
आता मी तुम्हाला, श्रेष्ठ द्विजांनो, झाडांपैकी एका झाडासंबंधीची विधी सांगतो.
वृक्षमूले यजेद्धर्मं पृथिवी च विशं तथा
झाडाच्या मुळाशी धर्मासाठी, पृथ्वी आणि लोकांसाठी यज्ञ करावा.
धेनुं च दक्षिणां दद्याद्दोहदं वृक्षपूजनम् 2.3.3.
दक्षिणा म्हणून गाय द्यावी; झाडाची पूजा त्याच्या फळाची इच्छा ठेवून करावी.
क्षुद्रारामप्रतिष्ठावर्णनम् स्थंडिलं कारयेत्तत्र चंदनेनोक्षितं तथा
तेथे एक वेदी तयार करावी आणि ती चंदनाने लेपावी.
पद्मं प्रकल्पयेत्तत्र सामान्यार्घ्यं विधाय च
तेथे कमळ ठेवावे आणि सर्वसाधारण अर्घ्य तयार करावे.
स्थापयेद्वारिणा पूर्णं कया नेति च गन्धकम्
पाण्याने भरलेले भांडे ठेवावे आणि त्यात कापूर घालावा.
दद्याद्दूर्वाक्षतं कल्पे ब्राह्मणत्रयभोजनम
विधीनुसार दुर्वा आणि अक्षता अर्पण कराव्यात आणि तीन ब्राह्मणांसाठी भोजनाची व्यवस्था करावी.