ऋषिः शंखस्तथाच्छन्दः पङ्क्तिः सोमोऽथ देवता
शंख हे ऋषी आहेत, पंक्ती हे छंद आहे आणि सोम ही देवता आहे.
ऋष्यासनगतं ध्यायेच्छ्वेतगन्धेन चर्चयेत्
ऋष्यासनात बसलेला, त्याचे ध्यान करावे आणि शुभ्र सुगंध लावावा.
त्र्यंबकोऽस्य ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो देवो जलाधिपः
त्र्यंबक हा या मंत्राचा ऋषी आहे, त्रिष्टुप हे छंद आहे, आणि जलाचा अधिपती म्हणजे देवता आहे.
दशभिर्बाहुभिर्युक्तं कृष्णवस्त्रानुलेपनम्
हा दहा हातांनी युक्त आहे, काळ्या वस्त्रांनी आणि अंगाला काळ्या लेपाने सुशोभित आहे.
ऋषिर्वैश्वानरश्छन्दो विराडित्यभिधीयते
वैश्वानर हा या मंत्राचा ऋषी आहे, विराड हे छंद आहे, असे सांगितले आहे.
शेषं षडाननं ध्यायेत्कृष्णं च मधुपिंगलम् उद्वर्ष इति मन्त्रेण पूजयेद्भूतिमिच्छता
शेष हा सहा मुखांचा, काळा आणि मधासारख्या रंगाचा आहे, असे ध्यान करावे. 'उद्वर्ष' या मंत्राने, जो सुख-समृद्धी इच्छितो त्याने त्याची पूजा करावी.
पापं रक्तं त्रिनेत्रं च रक्तं प्रान्ते विचिन्तयेत्
पापी, लाल रंगाचा, तीन डोळे असलेला आणि कडा लाल असलेला असा रूपाचा विचार करावा.
सिद्धो वीरेति मन्त्रेण कृष्णपुष्पैरथार्चयेत्
'सिद्धो वीर' या मंत्राने काळ्या फुलांनी पूजा करावी.
कपिलोऽस्य ऋषिश्छन्दोऽनुष्टुप् चैव प्रकीर्तितम्
कपिल हा या मंत्राचा ऋषी आहे, आणि अनु्ष्टुप हे छंद आहे, असे सांगितले आहे.
यमं च कृकराक्षं च क्षमाकुञ्चितमूर्धजम् खरस्थं द्विभुजं ध्यायेदिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।। 2.2.11.
यम, कावळ्याच्या डोळ्यांचा, केस गुंडाळून वाकवलेले, गाढवावर बसलेला, दोन हातांचा — असे ध्यान करावे आणि हा मंत्र म्हणावा.
वासुकिः स्यादृषिश्चास्य पंक्तिश्छन्दश्च देवता
वासुकी हा या मंत्राचा ऋषी आहे, पंक्ति हे छंद आहे, आणि हेच देवता आहे.
अर्धपीतं च द्विभुजं रक्ताक्षं धूम्रमेव वा
अर्धवट पिवळा, दोन हातांचा, लाल डोळ्यांचा किंवा धुरकट असा रूप ध्यानात घ्यावे.
ऋषिर्वायुश्च गायत्री छन्दो वायुश्च देवता
वायू हा या मंत्राचा ऋषी आहे, गायत्री हे छंद आहे, आणि वायू ही देवता आहे.
मुग्धरक्तं शंखचक्रगदापद्मधरं तथा
भोळ्या लाल रंगाचा, शंख, चक्र, गदा आणि कमळ धारण केलेला असा ध्यान करावा.
अवसृष्टा परापत इति मन्त्रेण पूजयेत्
'अवसृष्टा परापत' या मंत्राने पूजा करावी.
पीतं भल्लाटकं ध्यायेत्पद्मस्थं रक्तभूषणम् यन्मातुरिति मन्त्रेण पूजयेत्सिततंडुलैः
पिवळ्या रंगाचा भल्लाटक, कमळावर बसलेला, लाल दागिन्यांनी सजलेला — असे ध्यान करावे. 'यन्मातुर' या मंत्राने पांढऱ्या तांदळाने पूजा करावी.
जम्भकोऽस्य ऋषिश्छन्दो गायत्री समुदाहृता
जंभक हा या मंत्राचा ऋषी आहे, आणि गायत्री हे छंद आहे, असे सांगितले आहे.
सोमं ध्यायेच्छ्यामरूपं पद्मासनगतं परम् मर्माणितेति मन्त्रेण गन्धाद्यैरपि पूजयेत्
सोम हा काळ्या रंगाचा, कमळावर बसलेला, श्रेष्ठ असा ध्यान करावा. 'मर्माणिते' या मंत्राने सुगंध वगैरेने पूजा करावी.
ऋषिः स्वार्थो वेदश्छन्दो जगतीत्यभिधीयते
स्वार्थ हा या मंत्राचा ऋषी आहे, वेद हे छंद आहे, आणि हे जगती असे म्हणतात.
दर्पं ध्यायेत्कृष्णवर्णं कृष्णांबरधरं तथा 2.2.11.
दर्प हा काळ्या रंगाचा, काळे वस्त्र परिधान केलेला — असे ध्यान करावे.
पश्चदीशेति मन्त्रेण गन्धाद्यैः परिपूजयेत्
नंतर 'ईश' या मंत्राने सुवासिक वस्तूंनी आणि इतर सामग्रीने पूजन करावे.
मन्त्रश्चास्य ऋषिश्चास्य पञ्चायत नमीरितम्
हा मंत्र आणि त्याचा ऋषी हे पंचायतन म्हणून सांगितले आहेत.
श्यामवर्णां दितिं ध्यायेद्द्विभुजां पीतविग्रहाम्
श्यामवर्णाची, दोन हातांची आणि पिवळ्या रंगाच्या देहाची दिती ध्यानात घ्यावी.
सुपर्णोऽसीति मन्त्रेण पूजयेत्पीतचन्दनैः
'सुपर्ण' या मंत्राने पिवळ्या चंदनाने पूजन करावे.
ऋषिर्नारायणश्छन्दो जगती परिकीर्त्यते
या मंत्राचा ऋषी नारायण असून छंद जगती आहे, असे सांगितले आहे.
रक्ताभामदितिं ध्यायेत्सर्वालंकारभूषिताम्
सर्व अलंकारांनी सजलेली, लाल तेज असलेली अदिती ध्यानात घ्यावी.
पयसा शुक्ल इति मन्त्रेण पूजयेत्कमलादिना
'शुक्ल' या मंत्राने दूध, कमळ आणि अशा वस्तूंनी पूजन करावे.
नारायण ऋषिश्चास्य पंक्तिश्छन्दः प्रकीर्त्यते
या मंत्राचा ऋषी नारायण असून छंद पंक्ति आहे, असे सांगितले आहे.
जयं ध्यायेत्पीतवर्णं द्विभुजं वरहस्तकम्
पिवळ्या रंगाचा, दोन हातांचा आणि वरद हस्त असलेला जय ध्यानात घ्यावा.
वामदेव ऋषिश्चास्य गन्धाद्यैरभिपूजयेत् । देवः शुक्रः समाख्यातः स्तुतौ च विनियोजयेत् । । ८७ ईशानादिकोणगतान्पूजयेत्सुसमाहितः । आपं ध्यायेच्छुक्लवर्णं कुण्डलाद्यैर्विभूषितम् । । ८८ इदं विष्णुरिति मन्त्रेण त्रिगन्धेन समर्चयेत् । । ८९ ऋषिः स्यात्कर्दमश्छन्दो विराडित्यभिधीयते । । 2.2.11.९० देवः सोमः समाख्यातः प्रीतये विनियोजयेत्
या मंत्राचा ऋषी वामदेव आहे; सुवासिक वस्तूंनी पूजन करावे. देवता शुक्र आहे, त्याचे स्तुतीसाठी उपयोग करावा. ईशानादी कोपऱ्यातील देवतांचे एकाग्रतेने पूजन करावे. पांढऱ्या रंगाचे, कुंडल वगैरे अलंकारांनी सजलेले पाणी ध्यानात घ्यावे. 'हे विष्णु' या मंत्राने तीन प्रकारच्या सुवासिक द्रव्यांनी पूजन करावे. या मंत्राचा ऋषी कर्दम आहे, छंद विराट आहे, असे सांगितले आहे. देवता सोम आहे, त्याचा उपयोग प्रीतीसाठी करावा.