हिरण्यगर्भेति ऋचा पञ्चरत्नानि निक्षिपेत् सविता देवता चास्य रत्नन्यासेति योज येत्
'हिरण्यगर्भ' या ऋचाने पाच रत्ने ठेवावीत; देवता सविता असून, ही रत्ने ठेवताना हा मंत्र वापरावा.
अमृतीकरणं कुर्याद्दैवशुल्बनमेव च
अमृत तयार करावं आणि दैवी माप घेण्याची क्रिया करावी.
श्रीश्च ते इति मन्त्रेण दद्यात्पुष्पं सचन्दनम्
‘श्रीश्च ते’ या मंत्राने फुलं आणि चंदन अर्पण करावं.
काण्डादिति च मन्त्रेण दद्याद्दूर्वाक्षतं पुनः
‘कांडादिति’ या मंत्राने पुन्हा दूर्वा आणि अक्षता अर्पण कराव्यात.
तिलाश्च माषा मुद्गाश्च श्यामाकाः शालयः स्मृताः
तीळ, माश, मूग, श्यामाक आणि तांदूळ हे सांगितले आहेत.
मासवर्णनम् क्रियते तद्विधं संख्ये भवेन्मास श्चतुर्विधः
मासाचे वर्णन: गणनेनुसार मास चार प्रकारचे असतात.
चान्द्रः सौरः सावनश्च नाक्षत्रश्च तथापरः
चंद्रमास, सौरमास, सावनमास आणि नक्षत्रमास असे ते चार प्रकार आहेत.
एकराशौ रविर्यावत्स मासः सौर उच्यते
सूर्य एका राशीत जितका काळ राहतो, तो काळ सौरमास म्हणतात.
नाक्षत्रमासोऽश्विन्यादिरेवत्यन्तो हि विश्रुतः
नक्षत्रमास अश्विनीपासून सुरू होऊन रेवतीपर्यंत ओळखला जातो.
तंत्रेणैकतिथेर्भागकालो दिवस ऐन्दवः
गणनेनुसार, एका तिथीचा कालावधी ‘ऐंदव’ दिवस म्हणतात.
अहोरात्रं तु तन्नैवं सौरेऽपि भागमानतः
पण सौर गणनेत दिवस-रात्र असे नसून, ते भागांप्रमाणे मोजले जातात.
सौरे चान्द्रे तूपगणौ त्रिंशद्भागे त्वदर्शनात्
सौर आणि चंद्रमासातही विभाग तीस भागांत मोजले जातात, कारण ते दिसत नाहीत.
अतिभागव्यवस्थायां प्रायश्चित्तक्रियासु च
गणनेत जास्त किंवा कमी झाले, किंवा प्रायश्चित्त करताना,
करस्य ग्रहणे राज्ञो व्यवहारेषु माःसु च
कर वसूल करताना, राजकार्यात आणि मासाशी संबंधित व्यवहारात,
सौरमासो विवाहादौ यदाद्यैः सुप्रगृह्यते 2.2.6.
लग्न आणि इतर शुभ कार्यात सौरमास योग्य मानला जातो.
चान्द्रस्तु पार्वणे ग्राह्यो वार्षिकेष्वष्टकासु च
पण पौर्णिमेच्या यज्ञात आणि अष्टका विधीत चंद्रमास वापरावा.
नाक्षत्रः सोमपादीनामार्यभागविचारणे
सोमयज्ञ वगैरेत नक्षत्रांचा विचार करताना नक्षत्रमास वापरतात.
तद्वच्चैत्रादिमासोक्तं तिथ्युक्तं कर्म दृश्यते
चैत्रपासून सुरू होणारे मास, किंवा तिथीनुसार सांगितलेली कर्मे अशीच पाळली जातात.
राजोक्तौ सावनः प्रोक्ते तिथिसंभागकर्मणि
राजाज्ञेत आणि तिथीच्या विभागणीच्या कर्मात सावनमास सांगितला आहे.
चित्रानक्षत्रयोगेन चैत्री सा पूर्णिमा स्मृता
चित्रा नक्षत्राशी योग आला की चैत्र पौर्णिमा मानली जाते.
स च तिथ्यात्मको मासश्चान्द्रः श्रवणभास्करः
तिथीवर आधारलेला जो चंद्रमास आहे, त्याला श्रवणभास्कर असे म्हणतात.
गौणोऽप्यसौ युगाद्यादेरनुरोधेन वर्धनात्
हा देखील गौण मानला जातो, कारण युगाच्या सुरुवातीप्रमाणे तो वाढतो.
चैत्राद्याश्चान्द्रमासा ये द्वादशापि तु योगतः
चैत्रपासून सुरू होणारे जे बारा चंद्रमास आहेत, ते त्यांच्या योगानुसार ठरवले जातात.
विशाखयाद्येषु या वा तथा भाद्रपदेन वा
विशाखा किंवा भाद्रपदापासून सुरू होणाऱ्यांमध्येही तसेच होते.
योऽसौ यद्यपि चैत्रादौ नैष्ठिकोऽपि प्रलभ्यते 2.2.6.
कधी कधी चैत्राच्या सुरुवातीला न मिळाला तरी, तो नैष्ठिक म्हणून मिळू शकतो.
तथा च माससामान्ये योगेनायं भवेत्क्वचित्
सामान्य महिन्यांमध्येही, योगामुळे हे कधी कधी घडते.
संयुक्ता लभ्यते यत्र भवेद्राज्यविनाशनम्
जिथे योग होतो, तिथे राज्याचा नाश होतो.
दण्डद्वये भुक्तशेषे न भुञ्जीत कदाचन
जेव्हा दोन दंड उरतात, तेव्हा पुन्हा कधीच भोजन करू नये.
यत्र विंशत्तिथिस्तस्मात्सञ्चितैका भवेदिति
जिथे वीस तिथी असतात, तिथून एकच साचलेली तिथी धरावी.
स चाधिको यतो मासस्ततः स्यादधिमासकः
आणि तो महिना जास्त असल्यामुळे, त्याला अधिकमास म्हणतात.