क्षणरुचोऽशनिगणान्रोहितेन्द्रधनूंषि च । धूमकेतूंस्तथा चोल्का निर्याताञ्ज्योतिषां गणान्
त्यावेळी सूर्याने वेगवान ज्वलनशील प्राणी, धनुर्धारी योद्धा, धूरध्वज वाहक आणि प्रकाशवाहक — तेजस्वी जीवांची संमवेत व्यवस्था उत्पन्न केली.
मनुष्यान्किन्नरान्मत्स्यान्वराहांश्च विहङ्गमान् । गजानश्वानथ पशून्मृगान्व्यालांश्च भारत
तिथे मनुष्य, किन्नरासारखे लोक, मासे, वर्‍ह, पंखधारी पक्षी होते; तसेच हत्ती, घोडे व इतर प्राणी, हरिण आणि सर्प भरतमध्ये आढळत होते.
कृमिकीटपतङ्गांश्च यूकालिक्षकमत्कुणान् । सर्वं च दंशमशकं स्थावरं च पृथग्विधम्
किडे, किटक आणि उडणारे प्राणी, खणारे व चढणारे उपस्थित झाले; सर्व चावण, तेच कोकडणारे प्राणी आणि अनेक प्रकारचे अचल जीवही होते.
एवं स भास्करो देवः ससर्ज भुवनत्रयम् । येषां तु यादृशं कर्म भूतानामिह कीर्तितम्
अशी देव भास्कराने तीन लोकांची सृष्टि केली; या विविध प्राण्यांना कोणत्या कारणांनी जन्म मिळाला ते मी येथे सांगेन.
कथयिष्यामि तत्सर्वं क्रमयोगं च जन्मनि । गजा व्याला मृगास्तात पशवश्च पृथग्विधाः
मी सर्व काही क्रमवार व जन्माशी निगडीत पद्धतीने म्हणेन: येथे हत्ती, सर्प, हरिण आणि इतर भिन्न प्रकारचे प्राणी आहेत.
पिशाचा मानुषास्तात रक्षांसि च जरायुजाः । द्विजास्तु अण्डजाः सर्पा नक्रा मत्स्याः सकच्छपाः
तेथे भूत आणि पिशाच होते, नंतर जोडप्यांमधून जन्मलेले मनुष्य व राक्षस; द्विज काही अंड्यातून जन्मले, सर्प, मगर, माशे व कासव.
एवंविधानि यानीह स्थलजान्यौदकानि च । स्वेदजं दंशमशकं यूकालिक्षकमत्कुणाः
अशाप्रकारे भुईपासून जन्मलेले स्थलीय व जलीय जीव होते; तसेच घामापासून उत्पन्न झालेले, चावण-डंख करणारे प्राणी, खणारे व चढणारे प्राणी होते.
ऊष्मणा चोपजायन्ते यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम् । उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः
उष्णतेतूनही इतर जे काही अशी वस्तू आहेत त्यांची निर्मिती झाली: सर्व वहातीत न घालवणारी वनस्पती, बियाण्यांमधून उगवणारी, बूट व मुळे पेरणारी.
ओषध्यः फलपाकान्ता नानाविधफलोपगाः । अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः
औषधी वनस्पती, ज्या फळ झडतात, अनेकप्रकारची फळधारक जाति व ज्या फुल न पडता पण फळ देतात — या सर्वांना वनाचे वृक्षमान म्हणून स्मरणात ठेवले जाते.
पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः । गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः
फुलणारी व फळधारक वृक्ष अशी ओळखली जातात; तसेच विविध प्रकारची ढेरावती खाचाखुर्ची झुडूपे व गवतपिकांचा कुटुंबही तसेच गणले जाते.
बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च । तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना
बीज आणि कंदसदृश मूळे आघाडीची कोंब अथवा अंकुरासारखी आहेत, व वाकलेली कुंडलाकार शेंगा त्यांची विणलेली दंडिका आहेत; अनेक रूपे अंधारात गुंडाळलेली असतात आणि ती कर्मांचे कारण बनतात.
अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः । एतावत्यस्तु गतयः प्रोद्भूताः कुरुनन्दन
ती अंतर्बुद्धी बनून आनंद-दुःखाची साथ घेऊन उभरतात; अशाच बहुविध धर्ती तयार झालेत, हे कुरुवंशीया.
तस्माद्देवाद्दीप्तिमन्तो भास्कराच्य महात्मनः । घोरेऽस्मिंस्तात संसारे नित्यं सततयायिनि
म्हणूनच देव, महान सूर्यासारखे तेजस्वी, त्या भयंकर लोकात वसतात; ते या सतत वाहणाऱ्या सृष्टिचक्रातून अखंड तेजाने प्रकाशमान राहतात.
एवं सर्वं स सृष्ट्वेदं राजँल्लोकगुरुं परम् । तिरोभूतः स भूतात्मा कालं कालेन पीडयन्
अशाप्रमाणे त्याने हा संपूर्ण जग निर्माण केले आणि लोकांचा परमाचारी गुरु झाला; तो आत्म्यांतून अंतर्ज्ञान म्हणून संबंध करतो आणि काळाद्वारेच काळाला पीडित करतो.
यदा स देवो जागर्ति तदेदं चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति
जेव्हा तो देव जागा असतो तेव्हा जग आपल्या कार्यात व्यस्त असते; जेव्हा शांत आत्मा झोपतो तेव्हा सर्व वस्तू मागे सरकून बंद पडतात.
तस्मिन्स्वपिति राजेन्द्र जन्तवः कर्मबन्धनाः । स्वकर्मभ्यो निवर्तन्ते मनश्च ग्लानिमृच्छति
त्या सम्राटाच्या झोपेत प्राण्यांना कर्मांनी बंधलेलेले भेटतात; त्यांच्या कर्मांची गत थांबते आणि मन सुस्तीच्या अवस्थेत पडते.
युगपत्तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन्महात्मनि । तदायं सर्वभूतात्मा सुखं स्वपिति भारत
जेव्हा तो महात्मा लयस्थ होतो तेव्हा सर्व एकत्र वितळून निघून जातात; मग सर्व प्राण्यांची आत्मा आनंदमय निद्रेत विश्रांती घेते, हे भरत.
तमो यदा समाश्रित्य चिरं तिष्ठति सेन्द्रियः । न नवं कुरुते कर्म तदोत्क्रामति मूर्तितः
जेव्हा इंद्रियं अंधकारात दीर्घकाळ रुंजी घालतात तेव्हा ती नव्या कर्मांचे ביצन करत नाहीत; शरीरधर नवीन कर्म स्वीकारत नाही.
यदाहंमात्रिको भूत्वा बीजं स्थास्नु चरिष्णु च । समाविशति संसृष्टस्तदा मूतिं विमुञ्चति
जर मी, फक्त एका बीज रूपात राहिला आणि बीज म्हणून अचल असेल व भ्रमण करीन, तर निर्मित जग जेव्हा माझ्यामध्ये प्रविष्ट होईल तेव्हा मी मोक्ष सोडून देईन.
एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्वं जगत्प्रभुः । संजीवयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः
अशा प्रकारे जगाचा स्वामी जागरण आणि निद्रेतून सर्व वस्तूंना वारंवार जीवदान देतो आणि अविरतपणे त्यांना परत घेतो.
कल्पादौ सृजते तात अन्ते कल्पस्य संहरेत् । दिनं तस्येह यत्तात कल्पान्तमिति कथ्यते
अरे पुत्रा, एका कल्पाच्या प्रातःकाळी योगभूत जग जन्म घेतात आणि त्यानंतर ते लयाच्या अवस्थेत जातात; त्या कालावधीला इथे कल्पाचा दिवस म्हणतात.
कालसंख्यां ततस्तस्य कल्पस्य शृणु भारत । निमेषा दश चाष्टौ च अक्ष्णः काष्ठा निगद्यते
ऐक, भरत, त्या कल्पाचा काळ मोजण्याचा नियम: दहा निमिष आणि आठ निमिष मिळून एक अक्षण म्हणतात, आणि त्याप्रमाणे काष्ठा म्हणून नाव ठेवले जाते.
त्रिंशत्काष्ठाः कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलाः स्मृताः । मुहूर्तमथ मौहूर्ता वदन्ति द्वादश क्षणम्
म्हणतात की तीस काष्ठे एक कला करतात, आणि तीस कला एक क्षण बनतात; एक मुहूर्त किंवा त्याचा अर्धा दररोज बारा क्षण म्हणतात.
त्रिंशन्मुहूर्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः । मासस्त्रिंशदहोरात्रं द्वौ द्वौ मासावृतुः स्मृतः
ज्ञानी म्हणतात की तीस मुहूर्तांनी दिन आणि रात्र घडतात; असा एक दिवस-रात्र तीस असा महिना बनतो, आणि महिने जोड्यांमध्ये पुढे जाऊन चक्र पूर्ण करतात.
ऋतुत्रयमप्ययनमयने द्वे तु वत्सरः । अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके
एका वर्षात तीन ऋतू आणि दोन अयन असतात; दिवस आणि रात्र सूर्याच्या मोजणीसाठी वाटप केलेले असतात, हे मानव आणि दैवी दोन्ही गणनेनुसार आहे.
रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः । पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः
रात्र प्राण्यांच्या झोपेसाठी आणि त्यांच्या कर्मांच्या गतिसाठी आहे; दिवस पितृंचा आहे — महिना दोन चंद्रकाळांत विभागला जातो.
कर्म चेष्टास्वहः कृष्णः मुक्तः स्वप्नाय शर्वरी । दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः
कृष्णपक्ष कर्म आणि पराक्रमासाठी आहे, शुक्लपक्ष स्वप्न आणि मोक्षासाठी; दैवी गणनेत वर्षही पुन्हा रात्र आणि दिवसात विभागले जाते.
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् । ब्राह्मस्य तु क्षपाहस्य यत्प्रमाणं महीपते
सूर्य वरच्या दिशेने जातानाच दिवस असतो; खालीच्या दिशेने जातानाच रात्र — दक्षिणाभिमुख मार्ग असल्याने ते रात्रसमजले जाते. ब्राह्मणाचा दिवस शिनाखतीने राजाच्या निश्चितीप्रमाणे मोजावा.
एकैकशो युगानां तु क्रमशस्तन्तिबोध मे । चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
मी तुला शतंचे अनुक्रम धागेदागे सांगीन: ते म्हणतात की एका युगाची रचना चार वेळा हजारवर्षांचे करून केली गेली.
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः । त्रेता त्रीणि सहस्राणि वर्षाणि च विदुर्बुधाः
त्या युगात निश्चित संध्या आणि त्यांच्या तत्सम विभाग ठरवलेले असतात; त्रेतायुगात ऋषी जाणतात की ते तीन वेळा हजारवर्षे असतात.