पशुश्चतुर्विधश्चैव कृपणोपि हि वै द्विधा 2.1.5.
प्राणी चार प्रकारचे असतात, आणि कंजूष दोन प्रकारचे असतात.
कष्टः स्यात्पञ्चधा ज्ञेयो रुष्टोपि स्याद्द्विधा द्द्विजाः ।। दुष्टः स्यात्षड्विधो ज्ञेयः पुष्टश्चैव भवेद्द्विधा
कठोर माणूस पाच प्रकारचा ओळखावा, आणि रागी दोन प्रकारचा असतो, हे द्विजांनो. वाईट माणूस सहा प्रकारचा ओळखावा, आणि पुष्ट माणूस दोन प्रकारचा असतो.
हृष्टश्चाष्टविधः प्रोक्तः कुण्ठश्चैव त्रिधोदितः
आनंदी माणूस आठ प्रकारचा सांगितला आहे, आणि मंद माणूस तीन प्रकारचा आहे.
द्वौ चण्डौ चपलश्चैकावण्डचण्डो द्विगुर्भवेत्
दोन रागी असतात, चंचल एकच असतो; आंधळा-रागी दोन प्रकारचा असतो.
वाचालश्च कदर्यश्च क्रमात्त्रिभिरुदाहृतः
बडबड्या आणि कंजूष हे अनुक्रमे तीन प्रकारचे सांगितले आहेत.
द्वावेकौ चतुरश्चैव स्तेयी चैकविधो भवेत्
दोन एकटे असतात, आणि चार प्रकारचेही असतात; चोर एकच प्रकारचा असतो.
सम्यग्यस्य परिज्ञानं नरो देवत्वमाप्नुयात्
ज्याचं ज्ञान योग्य आहे, तो मनुष्य देवपदाला पोहोचतो.
उच्चासनं गुरोरग्रे तीर्थयात्रां करोति यः
जो गुरूच्या समोर उंच आसनावर बसतो किंवा तीर्थयात्रेला जातो—
निमज्ज्य तीर्थे विधिवद्ग्राम्यधर्मेण वर्तयन्
जो विधीपूर्वक तीर्थात स्नान करून, जगातील नियमांप्रमाणे वागतो—
वाचैव मधुरा श्लक्ष्णा हृदि हालाहलं विषम्
जरी बोलणे गोड आणि मृदू असले, तरी मनात हलाहलसारखे विष असते.
मोक्षचिन्तामतिक्रम्य योऽन्यचिन्तापरिश्रमः 2.1.5.
जो मोक्षाची चिंता सोडून दुसऱ्या गोष्टींमध्ये मेहनत करतो—
प्रयागे विद्यमानेऽपि योऽन्यत्र स्नानमाचरेत्
प्रयागजवळ असूनही, जो दुसरीकडे स्नान करतो—
आयुषस्तु क्षयार्थाय शास्त्रेयमृषिसंमतः
हे आयुष्य कमी होण्यासाठी आहे, असं शास्त्र आणि ऋषी सांगतात.
बहूनि पुस्तकानीह शास्त्राणि विविधानि च
इथे अनेक पुस्तके आणि विविध शास्त्रे आहेत.
बलेन च्छलछद्मेन उपायेन प्रबंधनम्
बलाने, फसवणुकीने, उपायाने आणि योजनेने.
मधुरान्नं प्रतिष्ठाप्य दैवे पित्र्ये च कर्मणि
गोड अन्न देवकार्य आणि पितरांच्या कर्मात अर्पण केले जाते—
कृपणः स तु विज्ञेयो न स्वर्गी न च मोक्षभाक्
तो कंजूष म्हणून ओळखावा; त्याला ना स्वर्ग मिळतो ना मोक्ष.
स एव कृपणः ख्यातः सर्वधर्मबहिष्कृतः
तोच कंजूष प्रसिद्ध आहे, सर्व धर्मांपासून दूर ठेवलेला आहे.
पितृमातृगुरुत्यागी शौचाचारविवर्जितः
जो वडील, आई आणि गुरु यांचा त्याग करतो, तसेच शुद्धता आणि चांगल्या वागणुकीपासून दूर असतो.
जीवत्पितृपरित्यक्तं सुतं सेवन्न वा क्वचित्
ज्याचे आईवडील जिवंत असताना तो आपल्या मुलाची कधीच काळजी घेत नाही, त्याची सेवा करत नाही किंवा दुर्लक्ष करतो.
साध्वाचारं च प्रच्छाय सेवनं चापि दर्शयेत् 2.1.5.
माणसाने नेहमी चांगली वागणूक दाखवावी आणि योग्य रीतीने आदरपूर्वक सेवा करावी.
जीवेद्देवलवृत्तिर्यः भार्याविपणजीवकः
जो देवळातील सेवा करून किंवा बायकोला विकून आपला उदरनिर्वाह करतो.
षडेव नष्टाः शास्त्रे च न स्वर्गमोक्षभागिनः
शास्त्रानुसार हे सहा जण नष्ट झालेले मानले जातात आणि त्यांना स्वर्ग किंवा मुक्ती मिळत नाही.
भ्रुकुटीकुटिलः क्रुद्धो रुष्टः पंचविधोदितः
जो सतत भुवया वाकवतो, वाकड्या मनाचा आहे, रागीट आहे आणि पाच प्रकारच्या रागाने भरलेला आहे.
निद्रालुर्व्यसनासक्तो मद्यपः स्र्त्रीनिषेवकः
जो झोपेमध्ये गुंतलेला असतो, वाईट सवयींमध्ये आसक्त असतो, दारू पितो आणि स्त्रियांच्या संगतीत असतो.
एकाकी मिष्टमश्नाति वंचकः साधुनिंदकः
जो गोड पदार्थ एकट्याने खातो, फसवणूक करतो आणि सज्जनांची निंदा करतो.
निगमागमतंत्राणि नाध्यापयति यो द्विजः
जो द्विज वेद, आगम आणि तंत्र शिकवत नाही.
श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां नयने द्वे विनिर्मिते
वेद आणि स्मृती हे ब्राह्मणांसाठी दोन डोळे आहेत.
विवादः सोदरैः सार्द्धं पित्रोरप्रियकृद्वदेत्
जो भावांसोबत वाद घालतो आणि आईवडिलांना न आवडणारी वागणूक दाखवतो.
पिशुनो राजगामी च शूद्रसेवक एव च
जो दुसऱ्यांची चुगली करतो, राजाकडे जातो किंवा शूद्राची सेवा करतो.