धर्मेण धार्यते सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्
धर्मामुळेच हे सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, टिकून आहे.
कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः
धर्म कर्माने आणि ज्ञानाने मिळतो, याबद्दल काहीही शंका नाही.
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम्
वेदांमध्ये दोन प्रकारची कर्मे सांगितली आहेत — एक म्हणजे प्रवृत्ती आणि दुसरी म्हणजे निवृत्ती.
निवृत्तिं सेवमानस्तु याति तत्परमं पदम्
जो निवृत्तीचा मार्ग धरतो, तोच त्या परम पदाला पोहोचतो.
शमो दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च 2.1.1.
शांतता, मनावर ताबा, दया, दान, लोभाचा अभाव आणि त्याग —
सत्यं संतोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः
सत्य, समाधान, देवावर श्रद्धा, विश्वास आणि इंद्रियांचा निग्रह —
अहिंसा सत्यवादित्वमपैशुन्यं सुकल्पता
अहिंसा, सत्य बोलणे, द्वेष नसणे आणि चांगली भावना ठेवणे —
श्रद्धापूर्वाः स्मृता धर्माः श्रद्धामध्ये तु संस्थिताः
श्रद्धेपूर्वक केलेली कृत्येच धर्म मानली जातात आणि ती श्रद्धेमध्येच स्थिर असतात.
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां श्रुतं स्थानं क्रियावताम्
कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांसाठी प्रजापतींचे आणि वेदांचे स्थान सांगितले आहे.
वैश्यानाममृतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम्
स्वधर्म पाळणाऱ्या वैश्यांसाठी अमरत्वाचे स्थान सांगितले आहे.
अष्टाशीति सहस्राणां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्
अठ्ठ्याऐंशी हजार ब्रह्मचारी ऋषींसाठी,
सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं श्रुतं तद्वै वनौकसाम्
सप्तर्षींचे जे स्थान आहे, तेच वनात राहणाऱ्यांसाठी सांगितले आहे.
यतीनां यतचित्तानां तदेव वनवासिनाम्
ज्यांचे मन संयमित आहे अशा यतींसाठी, तेच वनवासीयांचे स्थान आहे.
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाकरम्
योग्यांसाठी अमरत्वाचे जे स्थान आहे, ते म्हणजे आकाश नावाचे परम स्थान.
सृष्टिवर्णनम् वक्ष्ये कल्पानुसारेण मन्वतरशतानुगम्
मी आता काळाच्या चक्रानुसार, शंभर मन्वंतरांच्या अनुक्रमाने सृष्टीचे वर्णन करतो.
आसीत्तमोमयं सर्वमप्रज्ञातमलक्षणम्
सर्व काही अंधाराने व्यापलेले होते, अजाण आणि कोणतीही खूण नसलेले.
आत्मना स्वयमात्मानं सञ्चित्य भगवान्विभुः
सर्वव्यापी परमेश्वराने स्वतःच्या शक्तीने स्वतःला एकत्र करून प्रकट केले.
अहंकारात्प्रजानाति महाभूतानि पञ्च च
त्याच्या अहंकारातून जीव आणि पाच महाभूत निर्माण झाले.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गंधस्तथैव च
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि त्याचप्रमाणे वास.
सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणाः प्रोक्तास्तु ते त्रयः
सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण सांगितले आहेत.
ब्रह्मविष्णुमोहनार्थं ततः शंभुस्तु तेजसा
ब्रह्मा आणि विष्णू यांना मोहात टाकण्यासाठी शंभूने आपल्या तेजाने कृती केली.
व्यामोहयित्वा तत्सर्वं तेजसाऽमोहयज्जगत्
त्याने आपल्या तेजाने सर्वांना मोहात पाडले आणि जगाला भ्रमित केले.
ब्रह्मा विष्णुश्च द्वावेतावुद्भूतौ भगवत्सुतौ
ब्रह्मा आणि विष्णू हे दोघेही परमेश्वराचे पवित्र पुत्र म्हणून प्रकट झाले.
उपसंहरते चैव नानाभूतानि सर्वशः 2.1.2.
तो सर्व प्रकारच्या जीवांना पूर्णपणे परत घेतो.
चतुर्दश तु तान्येवं कल्प इत्यभिधीयते
ही चौदा (कल्प) अशी ओळखली जातात.
एवं मासश्च वर्षश्च तथा चाष्टशतं द्विजाः
अशा प्रकारे महिने, वर्षे आणि आठशेही, हे द्विजांनो.
ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं निमेषश्च ध्रुवस्य वै
ब्रह्मापासून स्तंभापर्यंत आणि ध्रुवाचा निमिष देखील.
भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च प्रकीर्तितः
भूर्लोक, मग भुवर्लोक आणि स्वर्लोक असे सांगितले आहे.
पातालं वितलं तद्धि अतलं तलमेव च
पाताळ, वितळ, तसेच अतळ आणि तल.
एतेषु सप्तविख्याता अधःपातालवासिनः
यामध्ये सात पाताळाखालील वासस्थानं म्हणून प्रसिद्ध आहेत.