एकाश्रमं गृहस्थस्य त्रयाणां मूर्तिदर्शनम्
गृहस्थासाठी एक आश्रम म्हणजे तीन रूपांचे दर्शन होय.
परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ
धर्म नसलेला अर्थ आणि काम हे सोडून द्यावेत.
तडागस्य च सान्निध्ये तडागं परिवर्जयेत्
तळ्याजवळ असतानाही तळे टाळावे.
धर्मात्संजायते ह्यर्थो धर्मात्कामोऽभिजायते
धर्मापासूनच संपत्ती मिळते आणि धर्मापासूनच कामही उत्पन्न होते.
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः 2.1.1.
धर्म, अर्थ आणि काम हे त्रिवर्ग मानले जातात आणि त्यांना तीन गुण असतात.
ऊर्ध्वं गच्छंति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठंति राजसाः
सत्त्वगुणी लोक वर जातात, तर राजसिक मध्यम अवस्थेत राहतात.
यस्मिन्धर्मः समायुक्तो ह्यर्थकामौ व्यवस्थितौ
ज्या ठिकाणी धर्म आहे, तिथेच धन आणि इच्छा ह्या दोन्हीही योग्य प्रकारे स्थिर असतात.
तस्मादर्थं च कामं च युक्त्वा धर्मं समाश्रयेत्
म्हणून धन आणि इच्छा ह्या दोन्ही धर्माशी जोडून, नेहमी धर्माचा आधार घ्यावा.
एवं धर्मस्य मध्येऽयं चतुर्वर्गः प्रदर्शितः माहात्म्यं वानुतिष्ठेच्च स चानंत्याय कल्पते
अशा प्रकारे धर्माच्या मध्यभागी हा चारही पुरुषार्थांचा मार्ग दाखवला आहे. जो त्याच्या महात्म्याचे पालन करतो, तो अनंत पदाला पोहोचतो.
तस्मादर्थं च कामं च मुक्त्वा धर्मं समाचरेत्
म्हणून धन आणि इच्छा बाजूला ठेवून, माणसाने नेहमी धर्माचाच आचरण करावा.
धर्मेण धार्यते सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्
धर्मामुळेच हे सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, टिकून आहे.
कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः
धर्म कर्माने आणि ज्ञानाने मिळतो, याबद्दल काहीही शंका नाही.
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम्
वेदांमध्ये दोन प्रकारची कर्मे सांगितली आहेत — एक म्हणजे प्रवृत्ती आणि दुसरी म्हणजे निवृत्ती.
निवृत्तिं सेवमानस्तु याति तत्परमं पदम्
जो निवृत्तीचा मार्ग धरतो, तोच त्या परम पदाला पोहोचतो.
शमो दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च 2.1.1.
शांतता, मनावर ताबा, दया, दान, लोभाचा अभाव आणि त्याग —
सत्यं संतोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः
सत्य, समाधान, देवावर श्रद्धा, विश्वास आणि इंद्रियांचा निग्रह —
अहिंसा सत्यवादित्वमपैशुन्यं सुकल्पता
अहिंसा, सत्य बोलणे, द्वेष नसणे आणि चांगली भावना ठेवणे —
श्रद्धापूर्वाः स्मृता धर्माः श्रद्धामध्ये तु संस्थिताः
श्रद्धेपूर्वक केलेली कृत्येच धर्म मानली जातात आणि ती श्रद्धेमध्येच स्थिर असतात.
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां श्रुतं स्थानं क्रियावताम्
कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांसाठी प्रजापतींचे आणि वेदांचे स्थान सांगितले आहे.
वैश्यानाममृतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम्
स्वधर्म पाळणाऱ्या वैश्यांसाठी अमरत्वाचे स्थान सांगितले आहे.
अष्टाशीति सहस्राणां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्
अठ्ठ्याऐंशी हजार ब्रह्मचारी ऋषींसाठी,
सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं श्रुतं तद्वै वनौकसाम्
सप्तर्षींचे जे स्थान आहे, तेच वनात राहणाऱ्यांसाठी सांगितले आहे.
यतीनां यतचित्तानां तदेव वनवासिनाम्
ज्यांचे मन संयमित आहे अशा यतींसाठी, तेच वनवासीयांचे स्थान आहे.
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाकरम्
योग्यांसाठी अमरत्वाचे जे स्थान आहे, ते म्हणजे आकाश नावाचे परम स्थान.
सृष्टिवर्णनम् वक्ष्ये कल्पानुसारेण मन्वतरशतानुगम्
मी आता काळाच्या चक्रानुसार, शंभर मन्वंतरांच्या अनुक्रमाने सृष्टीचे वर्णन करतो.
आसीत्तमोमयं सर्वमप्रज्ञातमलक्षणम्
सर्व काही अंधाराने व्यापलेले होते, अजाण आणि कोणतीही खूण नसलेले.
आत्मना स्वयमात्मानं सञ्चित्य भगवान्विभुः
सर्वव्यापी परमेश्वराने स्वतःच्या शक्तीने स्वतःला एकत्र करून प्रकट केले.
अहंकारात्प्रजानाति महाभूतानि पञ्च च
त्याच्या अहंकारातून जीव आणि पाच महाभूत निर्माण झाले.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गंधस्तथैव च
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि त्याचप्रमाणे वास.
सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणाः प्रोक्तास्तु ते त्रयः
सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण सांगितले आहेत.