चतुर्विधा इह प्रोक्ताः पन्नगास्तु महात्मना
या ठिकाणी चार प्रकारचे सर्प महात्म्याने सांगितले आहेत.
दर्वीकरा वातविषा मंडला पैत्तिकाः स्मृताः 1.36.
त्यांना दर्वीकर, वातविष, मंडळ आणि पैत्तिक असे ओळखले जाते.
रक्तं परीक्षयेदेषां सर्पाणां तु पृथक्पृथक्
या सर्पांचे रक्त वेगवेगळे वेगळे तपासावे.
रक्तं घनं च बहुशः शोणितं मंडली कृतम्
त्यांचे रक्त दाट आणि पुष्कळ असते; मंडळ सर्पामुळे रक्तस्राव होतो.
सर्पा ज्ञेयास्तु चत्वारः पंचमो नोपलभ्यते
चार प्रकारचे सर्प ओळखावेत; पाचवा कुठेही सापडत नाही.
ब्राह्मणे मधुरं दद्यात्तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे
ब्राह्मणाला गोड पदार्थ द्यावा, पुढील व्यक्तीस कडू द्यावे.
ब्राह्मणेन तु दष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते
ब्राह्मणाला सर्पदंश झाल्यास त्याच्या अंगात जळजळ होते.
श्यामवर्णं मुखं च स्यान्मज्जास्तंभश्च जायते
त्याचा चेहरा काळपट होतो आणि मज्जा आखडते.
अश्वगंधाप्यपामार्गः सिंदुवारं सुरामयम् एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः
अश्वगंधा, अपामार्ग, सिंदुवर आणि सुरामय याच उपचाराने मनुष्य बरा होतो.
क्षत्रियेण तु दष्टस्य कंपो गात्रेषु जायते
क्षत्रियाला सर्पदंश झाल्यास त्याच्या अंगात कंप होतो.
जायते वेदना तस्य ऊर्ध्वं चैव निरीक्षते
त्याला वेदना होते आणि तो वर पाहतो.
अर्कमूलमपामार्गं प्रियंगुमिन्द्रवारुणीम् एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ।। 1.36.
अर्कमूळ, अपामार्ग, प्रियंगू आणि इंद्रवारुणी याच उपचाराने मनुष्य बरा होतो.
वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणि यानि तु
वैश्याला सर्पदंश झाल्यास त्याची लक्षणे ऐक.
मूर्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनंदति
त्याला तीव्र बेशुद्धी येते आणि तो स्वतःला ओळखत नाही.
अश्वगंधा सगोमूत्रा गृह धूमं सगुग्गुलम्
अश्वगंधा गोमूत्रासह, घरातील धूर आणि गुग्गुळ यांचा वापर करावा.
गोमूत्रेण समायुक्तं पानं नस्यं च दापयेत्
गोमूत्रात मिसळून ते प्यायला आणि नाकात टाकायला द्यावे.
शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गौतम
शूद्राला सर्पदंश झाल्यास, गौतम, त्याची खरी लक्षणे ऐक.
अंगानि चुलुचुलायंते शूद्रदष्टस्य लक्षणम्
शूद्राला सर्पदंश झाल्यावर त्याचे अंग थरथरते आणि हलते; हेच त्याचे लक्षण आहे.
पद्मं च लोध्रकं चैव क्षौद्रं पद्मस्य केसरम्
पद्म, लोध्र, मध आणि पद्माचं केसर —
एतानि समभागानि पेषयेच्छीतवारिणा
ही सगळी एकसारखी घेऊन थंड पाण्यात वाटावीत.
पूर्वाह्णे चरते विप्रो मध्याह्ने क्षत्रियश्चरेत्
ब्राह्मणाने सकाळी जावं, क्षत्रियाने दुपारी जावं.
आहारो वायुपुष्पाणि ब्राह्मणानां विदुर्बुधाः वैश्या मंडूकभक्षाश्च शूद्राः सर्वाशिनस्तथा ।।1.36.
ज्ञानी लोक म्हणतात, ब्राह्मण वाऱ्याचं आणि फुलांचं सेवन करतात; वैश्य बेडूक खातात आणि शूद्र सगळंच खातात.
अग्रतो दशते विप्रः क्षत्रियो दक्षिणेन तु
ब्राह्मण समोरच्या बाजूने चावतो, क्षत्रिय उजव्या बाजूने चावतो.
मदकाले तु संप्राप्ते पीड्यमाना महाविषाः
मद्याचा काळ आला की, मोठे विषारी सर्प त्रासले जातात.
पुष्पगंधाः स्मृता विप्राः क्षत्रियाश्चंदनावहाः
ब्राह्मणांना फुलांचा सुगंध असतो, क्षत्रियांना चंदनाचा दरवळ असतो.
वासं तेषां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः वसंति ब्राह्मणाः सर्पा ग्रामद्वारे चतुष्पथे
त्यांची वस्ती मी योग्य क्रमाने सांगतो: ब्राह्मण सर्प गावाच्या वेशीवर आणि चौकात राहतात.
आरामेषु पवित्रेषु शुचिष्वायतनेषु च
बागेत, पवित्र जागी आणि स्वच्छ देवळातही ते राहतात.
श्मशाने भस्मशालासु पलालेषु तटेषु च
श्मशानात, राखेच्या ढिगाऱ्यात, काड्यांत आणि नदीच्या काठीही ते असतात.
अविविक्तेषु स्थानेषु निर्जनेषु वनेषु च
एकांत जागी, ओसाड ठिकाणी आणि जंगलातही ते राहतात.
श्वेताश्च कपिलाश्चैव ये सर्पास्त्वनलप्रभाः
जे सर्प पांढरे, तपकिरी किंवा अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहेत —