क्षिप्रमेव प्रदा तव्यं मृतसंजीवनौषधम्
ही प्राणवर्धक औषधी त्वरित द्यावी.
इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पंचमीकल्पे धातुगतविषक्रियावर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः
श्रीभविष्य महापुराणात, ब्राह्म पर्वातील पाचव्या कल्पात, 'धातुगत विषाचे परिणाम' या पंचतीसाव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.
कुमारदष्टः कीदृक्स्यात्सूतिकादंशितस्य च
लहान मुलगा किंवा बाळंतीण बाईला साप चावल्यास कोणती लक्षणे दिसतात?
रूपं नपुंसकेनेह व्यंतरेण च कीदृशम्
नपुंसकाला किंवा आतून साप चावल्यास त्याची लक्षणे कशी असतात?
कश्यप उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि नागानां रूपलक्षणम्
कश्यप म्हणाले: आता मी सापांची रूपे आणि लक्षणे सांगतो.
अथ सर्पेण दष्टस्य ऊर्ध्व दृष्टिः प्रजायते
साप चावल्यावर डोळे वर वळतात.
कन्यादष्टस्य वामा स्यादृष्टिर्द्विजवरोत्तम
कन्येला साप चावल्यास तिची नजर डावीकडे वळते, हे द्विजश्रेष्ठ.
गर्भिण्या वाथ दष्टस्य तथा स्वेदश्च जायते नपुंसकेन दष्टस्य अंगमर्दः प्रजायते
गर्भवतीला साप चावल्यास घाम येतो; नपुंसकाला साप चावल्यास अंग दुखते.
पन्नग्यः प्रभवो रात्रौ दिवा सर्पो विषाधिकः
मादी साप रात्री अधिक प्रभावी असते; नर साप दिवसा अधिक विषारी असतो.
अंधकारे तु दष्टो य उदके गहने वने दष्टरूपाण्यजानन्वै कथं वैद्यचिकित्सितम्
अंधारात, पाण्यात किंवा दाट जंगलात साप चावल्यास, दंशाचा प्रकार ओळखता न आल्यास, वैद्याने उपचार कसे करावे?
चतुर्विधा इह प्रोक्ताः पन्नगास्तु महात्मना
या ठिकाणी चार प्रकारचे सर्प महात्म्याने सांगितले आहेत.
दर्वीकरा वातविषा मंडला पैत्तिकाः स्मृताः 1.36.
त्यांना दर्वीकर, वातविष, मंडळ आणि पैत्तिक असे ओळखले जाते.
रक्तं परीक्षयेदेषां सर्पाणां तु पृथक्पृथक्
या सर्पांचे रक्त वेगवेगळे वेगळे तपासावे.
रक्तं घनं च बहुशः शोणितं मंडली कृतम्
त्यांचे रक्त दाट आणि पुष्कळ असते; मंडळ सर्पामुळे रक्तस्राव होतो.
सर्पा ज्ञेयास्तु चत्वारः पंचमो नोपलभ्यते
चार प्रकारचे सर्प ओळखावेत; पाचवा कुठेही सापडत नाही.
ब्राह्मणे मधुरं दद्यात्तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे
ब्राह्मणाला गोड पदार्थ द्यावा, पुढील व्यक्तीस कडू द्यावे.
ब्राह्मणेन तु दष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते
ब्राह्मणाला सर्पदंश झाल्यास त्याच्या अंगात जळजळ होते.
श्यामवर्णं मुखं च स्यान्मज्जास्तंभश्च जायते
त्याचा चेहरा काळपट होतो आणि मज्जा आखडते.
अश्वगंधाप्यपामार्गः सिंदुवारं सुरामयम् एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः
अश्वगंधा, अपामार्ग, सिंदुवर आणि सुरामय याच उपचाराने मनुष्य बरा होतो.
क्षत्रियेण तु दष्टस्य कंपो गात्रेषु जायते
क्षत्रियाला सर्पदंश झाल्यास त्याच्या अंगात कंप होतो.
जायते वेदना तस्य ऊर्ध्वं चैव निरीक्षते
त्याला वेदना होते आणि तो वर पाहतो.
अर्कमूलमपामार्गं प्रियंगुमिन्द्रवारुणीम् एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ।। 1.36.
अर्कमूळ, अपामार्ग, प्रियंगू आणि इंद्रवारुणी याच उपचाराने मनुष्य बरा होतो.
वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणि यानि तु
वैश्याला सर्पदंश झाल्यास त्याची लक्षणे ऐक.
मूर्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनंदति
त्याला तीव्र बेशुद्धी येते आणि तो स्वतःला ओळखत नाही.
अश्वगंधा सगोमूत्रा गृह धूमं सगुग्गुलम्
अश्वगंधा गोमूत्रासह, घरातील धूर आणि गुग्गुळ यांचा वापर करावा.
गोमूत्रेण समायुक्तं पानं नस्यं च दापयेत्
गोमूत्रात मिसळून ते प्यायला आणि नाकात टाकायला द्यावे.
शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गौतम
शूद्राला सर्पदंश झाल्यास, गौतम, त्याची खरी लक्षणे ऐक.
अंगानि चुलुचुलायंते शूद्रदष्टस्य लक्षणम्
शूद्राला सर्पदंश झाल्यावर त्याचे अंग थरथरते आणि हलते; हेच त्याचे लक्षण आहे.
पद्मं च लोध्रकं चैव क्षौद्रं पद्मस्य केसरम्
पद्म, लोध्र, मध आणि पद्माचं केसर —
एतानि समभागानि पेषयेच्छीतवारिणा
ही सगळी एकसारखी घेऊन थंड पाण्यात वाटावीत.