सरितः सागराञ्छैलान्समानि विषमाणि च । कामं क्रोधं तथा वाचं रतिं चापि कुरुद्वह
नदी, समुद्र आणि पर्वत — हे सर्व एकसारखेच निर्माण झाले, विविध स्वरूपांच्या प्राण्यांसोबत; इच्छा, राग, वचन आणि आनंदही त्यांनी स्थिर केले.
सृष्टिं ससर्ज राजेन्द्र सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । धर्माधर्मौ विवेकाय कर्मणां च तथासृजत्
हे महाजनी, प्रभूनी जगाची निर्मिती केली, अनेक प्रकारच्या जीवांची सृष्टि करून धर्म-विचार आणि कर्मकर्तव्यांची विभागणी घडविली.
सुखदुःखादिभिर्द्वन्द्वैः प्रजाश्चेमा न्ययोजयत् । अण्व्यो मात्राविनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः
त्यांनी सुख-दुःखासारख्या विवक्षित जोडींमध्ये जीवांची व्यवस्था केली; काही अणूसारखे अविभाज्य केले गेले, तर काही दहापंधराश भागांचे, तसे स्मरणात आले आहे.
ताभिः सर्वमिदं वीर सम्भवत्यनुपूर्वशः । यत्कृतं तु पुरा कर्म सन्नियुक्तेन वै नृप
या मार्गांनी संपूर्ण ब्रह्मांड क्रमाने उद्भवते; पूर्वी जे कर्म घडून आले ते सर्व राज्यकर्त्याने, विधानयुक्ताने ठरवले होते.
स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानं पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते
तोच शासक वारंवार जन्म घेणाऱ्या वस्तू पुन्हा प्रक्षिप्त करतो — ती हिंसक असोत किंवा अहिंसक, कोमल असोत किंवा कठोर, धार्मिक असोत किंवा अधर्माचे, सत्य असो किंवा मिथ्या.
यद्यथास्याभवत्सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशत् । यथा च लिङ्गान्यृतवः स्वयमेवानुपर्यये
जन्माच्या मूळापासून जे गुण होते, तेच स्वतःच्या प्रवृत्तीने पुन्हा प्रवेश करतात, जसे खोटे चिह्न स्वतःच्या क्रमाने पुन्हा दिसतात.
स्वानि स्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः । लोकस्येह विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः
सन्निहितांमध्ये त्यांच्या स्वतःच्या योग्य कर्मांची ग्रहणशक्ती असते; जगाच्या वर्धनासाठी ते मुख, भुजा, ऊर आणि पायांतून जन्म घेतात.
ब्रह्म क्षत्रं तथा चोभौ वैश्यशूद्रौ नृपोत्तम । मुखानि यानि चत्वारि तेभ्यो वेदा विनिःसृताः
मूर्थीपासून ब्राह्मण, भुजांपासून क्षत्रिय, ऊरांपासून वैश्य आणि पायांपासून शूद्र — हे सर्वश्रेष्ठ राजे; त्या चार अंगांतून वेद उत्पन्न झाले.
ऋग्वेदसहिता तात वसिष्ठेन महात्मना । पूर्वान्मुखान्महाबाहो दक्षिणाच्चापि वै शृणु
ऐका: ऋग्वेद महानात्मा वसिष्ठांनी समोरच्या मुखापासून उत्पन्न केला; तो पूर्वेकडून निघाला, हे बलशालीहस्त,
यजुर्वेदो महाराज याज्ञवल्क्येन वै सह । सामानि पश्चिमात्तात गौतमश्च महानृषिः
यजुर्वेद, हे राजे, याज्ञवल्क्याबरोबर आला; सामवेद पश्चिमेकडून प्रकट झाला आणि गौतम त्याचा श्रेष्ठ ऋषी होता.
अथर्ववेदो राजेन्द्र मुखाच्चाप्युत्तरान्नृप । ऋषिश्चापि तथा राजञ्छौनको लोकपूजितः
राजाच्या मुखापासून अथर्ववेदही उद्भवला; राजाच्या मुखापासून उत्तरेकडचा वेद प्रकट झाला; त्या मुखापासून एक ऋषीदेखील जन्मला — अशा प्रकारे लोकांनी त्या राजाची कणठिका पूजली.
यत्तन्मुखं महाबाहो पञ्चमं लोकविश्रुतम् । अष्टादशपुराणानि सेतिहासानि भारत
ते ओजस्वी मुख पाचव्या स्थानी जगप्रसिद्ध शास्त्रांमध्ये नामवंत ठरले; त्यातून अठरा पुराणे आणि भारताच्या इतिहासाची उत्पत्ती झाली.
निर्गतानि ततस्तस्मान्मुखात्कुरुकुलोद्वह । तथान्याः स्मृतयश्चापि यमाद्या लोकपूजिताः
त्या मुखातून कुरुकुल आणि तत्समान वंशही प्रवाहित झाले; तसेच इतर स्मरणात असलेली ग्रंथश्रृंखला आणि यमापासून सुरू होणारे सर्व नियम, जे जगाने पूजले, ते उत्पन्न झाले.
ततः स भगवान्देवो द्विधा देहमकारयत् । द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत्
मग त्या प्रभूंनी आपले शरीर द्विविध रीतीने निर्माण केले; स्वतःचे विभाजन करून त्यांनी आपल्या अर्ध्या भागातून पुरुषाचे रूप ग्रहण केले.
अर्धेन नारी तस्यां च विराजमसृजत्प्रभुः । तपस्तप्त्वासृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट्
इतर अर्ध्यापासून त्यांनी आतल्या त्या अर्ध्यात तेजस्वी स्त्रीची रचना केली; तपसाच्या उष्णतेने निर्मित होऊन ते स्वयंपण सर्वव्यापी महापुरुष ठरले.
स चकार तपो राजन्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । पतीन्प्रजानामसृजन्महर्षीनादितो दश
त्याने तपश्चर्या करून अनेक प्रकारचे संतती निर्माण केली; पती आणि प्रजासोत्पन्न केले, व पहाटेच त्याच्यापासून दहा महान ऋषी जन्मले.
नारदं च भृगुं तात कं प्रचेतसमेव हि । पुलहं क्रतुं पुलस्त्यं च अत्रिमङ्गिरसं तथा
त्यामध्ये नारद आणि भृगु होते, तसेच ताटाका आणि प्रजापतीही; पुलाह, क्रतू आणि पुलस्त्य; अत्रिमान व अंगिरस् यांचाही समावेश होता.
मरीचिं चापि राजेन्द्र योऽसावाद्यः प्रजापतिः । एतांश्चान्यांश्च राजेन्द्र असृजद् भूरितेजसः
तेवैरीचि देखील, हे भरत, या पूर्वजांपैकी एक होता; या तसेच इतर प्राणी महाबली-प्रख्यात राजाने सृष्टी केली.
अथ देवानृषीन्दैत्यान्सोऽसृजत्कुरुनन्दन । यक्षरक्षः पिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान्
नंतर त्या राजाने देव, मुनि आणि असुर निर्मित केले, तसेच यक्ष, राक्षस व पिशाच सारखे जीव, गंधर्व, अप्सरा आणि असुर लोकही उभारले.
मनुष्याणां पितॄणां च सर्पाणां चैव भारत । नागानां च महाबाहो ससर्ज विविधान्गणान्
त्याने मनुष्य व पूर्वज, सर्प आणि — हे महाबाहू भरत — विविध नागवर्गही तयार केले — अशा प्रकारे तो विविध दल निर्माण करीत गेला.
क्षणरुचोऽशनिगणान्रोहितेन्द्रधनूंषि च । धूमकेतूंस्तथा चोल्का निर्याताञ्ज्योतिषां गणान्
त्यावेळी सूर्याने वेगवान ज्वलनशील प्राणी, धनुर्धारी योद्धा, धूरध्वज वाहक आणि प्रकाशवाहक — तेजस्वी जीवांची संमवेत व्यवस्था उत्पन्न केली.
मनुष्यान्किन्नरान्मत्स्यान्वराहांश्च विहङ्गमान् । गजानश्वानथ पशून्मृगान्व्यालांश्च भारत
तिथे मनुष्य, किन्नरासारखे लोक, मासे, वर्‍ह, पंखधारी पक्षी होते; तसेच हत्ती, घोडे व इतर प्राणी, हरिण आणि सर्प भरतमध्ये आढळत होते.
कृमिकीटपतङ्गांश्च यूकालिक्षकमत्कुणान् । सर्वं च दंशमशकं स्थावरं च पृथग्विधम्
किडे, किटक आणि उडणारे प्राणी, खणारे व चढणारे उपस्थित झाले; सर्व चावण, तेच कोकडणारे प्राणी आणि अनेक प्रकारचे अचल जीवही होते.
एवं स भास्करो देवः ससर्ज भुवनत्रयम् । येषां तु यादृशं कर्म भूतानामिह कीर्तितम्
अशी देव भास्कराने तीन लोकांची सृष्टि केली; या विविध प्राण्यांना कोणत्या कारणांनी जन्म मिळाला ते मी येथे सांगेन.
कथयिष्यामि तत्सर्वं क्रमयोगं च जन्मनि । गजा व्याला मृगास्तात पशवश्च पृथग्विधाः
मी सर्व काही क्रमवार व जन्माशी निगडीत पद्धतीने म्हणेन: येथे हत्ती, सर्प, हरिण आणि इतर भिन्न प्रकारचे प्राणी आहेत.
पिशाचा मानुषास्तात रक्षांसि च जरायुजाः । द्विजास्तु अण्डजाः सर्पा नक्रा मत्स्याः सकच्छपाः
तेथे भूत आणि पिशाच होते, नंतर जोडप्यांमधून जन्मलेले मनुष्य व राक्षस; द्विज काही अंड्यातून जन्मले, सर्प, मगर, माशे व कासव.
एवंविधानि यानीह स्थलजान्यौदकानि च । स्वेदजं दंशमशकं यूकालिक्षकमत्कुणाः
अशाप्रकारे भुईपासून जन्मलेले स्थलीय व जलीय जीव होते; तसेच घामापासून उत्पन्न झालेले, चावण-डंख करणारे प्राणी, खणारे व चढणारे प्राणी होते.
ऊष्मणा चोपजायन्ते यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम् । उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः
उष्णतेतूनही इतर जे काही अशी वस्तू आहेत त्यांची निर्मिती झाली: सर्व वहातीत न घालवणारी वनस्पती, बियाण्यांमधून उगवणारी, बूट व मुळे पेरणारी.
ओषध्यः फलपाकान्ता नानाविधफलोपगाः । अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः
औषधी वनस्पती, ज्या फळ झडतात, अनेकप्रकारची फळधारक जाति व ज्या फुल न पडता पण फळ देतात — या सर्वांना वनाचे वृक्षमान म्हणून स्मरणात ठेवले जाते.
पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः । गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः
फुलणारी व फळधारक वृक्ष अशी ओळखली जातात; तसेच विविध प्रकारची ढेरावती खाचाखुर्ची झुडूपे व गवतपिकांचा कुटुंबही तसेच गणले जाते.