न त्वेवेदं दानमात्रं प्रशस्तं पात्रं कालो गोविशेषो विघिश्च
फक्त दान देणे हेच योग्य मानले जात नाही; ज्याला दान दिले जाते, वेळ, गाईची गुणवत्ता आणि शुद्धता या सगळ्यांचा विचार करावा लागतो.
एकापि गौर्बहुगुणा गुणिने प्रदत्ता दातुः कुलं त्रिपुरुषं विधिवत्पुनाति
एकच गाय, जर ती अनेक गुणांनी युक्त असेल आणि योग्य व्यक्तीस दिली गेली, तर ती दात्याच्या तीन पिढ्यांना शुद्ध करते.
वृषभदानव्रतवर्णनम् thumb|500px|ओंकारेश्वर क्षेत्रे नन्दिनः प्रतिमानि। प्रतिमा बाह्यमुखी अथवा अन्तर्मुखी अस्ति। न तृप्तिमधिगच्छामि जातं कौतूहलं हि मे
वृषभदानाच्या व्रताचे वर्णन: ओंकारेश्वर क्षेत्रात नंदीच्या बाहेर किंवा आत पाहणाऱ्या मूर्ती आहेत. मला समाधान वाटत नाही; उलट माझी उत्सुकता वाढली आहे.
गोपतिः किल गोविन्दस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
गोपाल म्हणजे गोविंद, हा तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहे असे म्हणतात.
तद्गोवृषभदानस्य फलं मे कथायाच्युत श्रीकृष्ण उवाच वृषदानफलं पुण्यं शृणुष्व कथयामि ते
गोवृषभदानाचे फळ काय, हे मला सांग, अच्युत. श्रीकृष्ण म्हणाले: ऐक, मी तुला वृषभदानाचे पुण्य फळ सांगतो.
पवित्रं पावनं चैव सर्वदानोत्तमोत्तमम् दशधेनुप्रदानाद्धि स एवैको विशिष्यते
हे अत्यंत पवित्र आणि सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ आहे; एक वृषभ दान देणे हे दहा गाई दान देण्यापेक्षा मोठे मानले जाते.
यो हृष्टश्चातिपुष्टांगो ह्यरोगः पांडुनन्दन
जो आनंदी, मजबूत आणि निरोगी वृषभ दान करतो, पांडुनंदना—
धुरंधरः स्थापयते एक एव कुलं महत्
—असा ओझे वाहू शकणारा वृषभ दान दिल्यास, तो मोठ्या कुळाची स्थापना करतो.
अलंकृत्य वृषं शांतं पुण्यकाल उपस्थिते
शांत वृषभाला शुभवेळी सजवून—
मंत्रेणानेन राजेन्द्र तं शृणुष्व वदामि ते
हा मंत्र म्हणून, राजेंद्र, ऐक, मी तुला सांगतो.
धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः
तू वृषभाच्या रूपातील धर्म आहेस, जगाला आनंद देणारा आहेस.
दत्त्वैवं दक्षिणायुक्तं प्रणिपत्य विसर्जयेत् तत्सर्वं विलयं याति गोदानसुकृतेन च ।। 4.160.
अशा प्रकारे, योग्य दक्षिणेसह वृषभ दान करून, नमस्कार करून त्याला सोडावे; गोधनाच्या पुण्यामुळे सर्व दोष नाहीसे होतात.
यानं वृषभसंयुक्तं दीप्यमानं सुशोभनम्
वृषभ जोडलेल्या, तेजस्वी आणि सुंदर वाहनावर—
यावंति तस्य रोमाणि गोवृषस्य महीपते
राजा, त्या वृषभाच्या अंगावर जितके केस आहेत—
गोलोकादवतीर्णस्तु इह लोके द्विजो भवेत्
गोलोकातून खाली येऊन, तो या जगात द्विज होतो.
यथोक्तं ते महाराज कस्य देयो वृषोत्तमः
माझ्या सांगितल्याप्रमाणे, महाराज, सर्वोत्तम वृषभ कोणाला द्यावा?
ये क्षांतदांताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेंद्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः
जे क्षमाशील, संयमी, वेदांनी कान भरलेले, इंद्रियांवर विजय मिळवलेले आणि प्राण्यांना मारण्यापासून दूर राहतात—
ऊर्जस्विनं भरसहं दृढकंधरं च यच्छंति ये वृषमशेषगुणोपपन्नम्
—अशा लोकांना, जे सर्व गुणांनी युक्त, बलवान, सहनशील आणि मजबूत मान असलेला वृषभ देतात—
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे वृषभदानव्रतवर्णनं नाम षष्टयुत्तरशततमोऽध्यायः
श्रीभविष्य महापुराणाच्या उत्तर पर्वात, श्रीकृष्ण आणि युधिष्ठिर यांच्या संवादात, 'वृषभदान व्रताचे वर्णन' हा शंभर साठवा अध्याय येथे संपतो.
कपिलादानमाहात्म्यवर्णनम् पुण्यं यत्सर्वदानानां सर्वपातकनाशनम्
कपिला दानाचे महत्त्व सांगितले आहे. सर्व दानांमध्ये हे सर्वात पुण्यदायक असून, सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.
कथितं कपिलादानं तच्छृणुष्व महामते
कपिला दान कसे करावे हे सांगितले आहे, हे आता ऐक, हे महाबुद्धिमान.
विधानं यद्वराहेण धरण्यै कथितं पुरा
पूर्वी वराहाने पृथ्वीला जे विधी सांगितले होते, ते आणि त्याचे नवे पुण्यफळ मी आता सांगतो.
तदहं संप्रवक्ष्यामि नवपुण्यफलं च यत् धरण्युवाच यत्त्वया कपिला नाम पूर्वमुत्पाविता प्रभो
पृथ्वी म्हणाली: प्रभो, तुम्ही पूर्वी जी कपिला गाय निर्माण केलीत—
होमधेनुः सदा पुण्या धेनुर्यज्ञावतारभूः
यज्ञासाठीची गाय नेहमीच पवित्र असते; गाय हीच यज्ञांची मूळ आधार आहे.
कीदृशाय च विप्राय दातव्या पुण्यलक्षणा
अशी पुण्यवान गाय कोणत्या ब्राह्मणाला द्यावी?
तासां प्रयत्नाद्दानेन किं पुण्यं स्याच्च माधव
अशा गायी प्रयत्नपूर्वक दान दिल्यास, माधव, त्याने कोणते पुण्य मिळते?
कृत्वा यत्सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
हे केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते—यात काहीही शंका नाही.
कपिला अग्निहोत्रार्थं यज्ञार्थे च वरानने
कपिला गाय अग्निहोत्र आणि यज्ञासाठीच असते, हे सुंदर मुखी.
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मंगलम् 4.161.
ती सर्व पवित्रांमध्ये सर्वात पवित्र, आणि सर्व मंगलांमध्ये सर्वात मंगल आहे.
तपसस्तप एवाग्र्यं व्रतानामुत्तमं व्रतं
सर्व तपांमध्ये हे श्रेष्ठ तप आहे, आणि सर्व व्रतांमध्ये हे सर्वोत्तम व्रत आहे.