उत्पद्यते महांस्तस्मात्ततो भूतादिरेव हि । उत्पद्यते विशालं च भूतादेः कुरुनन्दन
त्या सृष्टींमधून एक मोठा प्राणी जन्माला आला; म्हणून, हे कुरुवंशजन, प्राणी प्रथम प्रकट होतात आणि त्यांमधून एका विशाल प्राण्याची उत्पत्ती होते.
विशालाच्च हरिस्तात हरेश्चापि वृकास्तथा । वृकैर्मुष्णन्ति च बुधास्तस्मात्सर्वं भवेन्नृप
त्या विशालापासून हरि आणि हरेशा आणि तसेच लांडगेही जन्माला येतात; ऋषी त्या लांडग्यांसमोर उब घेतात — असे, राजन्, सर्व काही निर्माण होते.
तथैषामेव राजेन्द्र प्रादुर्भवति वेगतः । मात्राणां कुरुशार्दूल विबोधस्तदनन्तरम्
त्याच प्रकारे त्यांच्या राजाधिराजाचा त्वरीत उदय होतो; नंतर, हे कुरू-तिग्र, जाण की त्या मापांचे विवेचन उलगडेल.
तस्मादपि हृषीकाणि विविधानि नृपोत्तम । तथेयं सृष्टिराख्याताऽऽराध्यतः कुरुनन्दन
म्हणून, हे श्रेष्ठ राजा, अनेक विबिन्न आनंदही उत्पन्न होतात; असे या सृष्टीचे वर्णन केले आहे, हे कुरूंचे प्रिय, ज्याची पूजा करावी.
भूयो निबोध राजेन्द्र भूतानामिह विस्तरम् । गुणाधिकानि सर्वाणि भूतानि पृथिवीपते
पुन्हा, राजा, इथे प्राण्यांचा व्याप समजून घे: अनेक गुण असलेले सर्व प्राणी पृथ्वीच्या अधिपतीचे आहेत.
आकाशमादितः कृत्वा उत्तरोत्तरमेव हि । एकं द्वौ च तथा त्रीणि चत्वारश्चापि पञ्च च
त्याने प्रथम आकाश रचले, अनवरत पुढे चालू ठेवले; एक, दोन, तसेच तीन, चार आणि पाचही.
ततः स भगवान्ब्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः । सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक्
मग तो ईश्वर, ब्रह्मा, पद्मावर आसन केलेला — सर्वांची नावे आणि कर्म वेगळे उभे राहिले, प्रत्येक विभक्त.
वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे । कर्मोद्भवानां देवानां सोऽसृजद्देहिनां प्रभुः
'वेद' या शब्दापासून त्या प्रथम स्वतंत्र उभे राहिले, निस्संप्रेषत; ईश्वराने यज्ञातून जन्मलेले देव आणि सजीवांचे सृष्टी केले.
तुषितानां गणं राजन्यज्ञं चैव सनातनम् । दत्त्वा वीर समानेभ्यो गुह्यं ब्रह्म सनातनम्
त्याने तुषितांच्या अतिशय महापुरुषांची सेना आणि अनंत यज्ञ स्थापन केले, आणि समतेत सामर्थ्यवान पुरूषांना गूढ अनंत ब्रह्म प्रदान केले.
दुदोह यज्ञसिद्धयर्थमृग्यजुः सामलक्षणम् । कालं कालविभक्तीश्च ग्रहानृतूंस्तथा नृप
त्याने यज्ञसिद्धीसाठी दुग्धाची व्यवस्था केली आणि सोमसदृश चिन्हे असलेले मृगयज्ञ; काळ, काळाच्या विभागांची रचना, नक्षत्रे आणि ग्रहकथाही, हे सर्व राजन् तयार केले.
सरितः सागराञ्छैलान्समानि विषमाणि च । कामं क्रोधं तथा वाचं रतिं चापि कुरुद्वह
नदी, समुद्र आणि पर्वत — हे सर्व एकसारखेच निर्माण झाले, विविध स्वरूपांच्या प्राण्यांसोबत; इच्छा, राग, वचन आणि आनंदही त्यांनी स्थिर केले.
सृष्टिं ससर्ज राजेन्द्र सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । धर्माधर्मौ विवेकाय कर्मणां च तथासृजत्
हे महाजनी, प्रभूनी जगाची निर्मिती केली, अनेक प्रकारच्या जीवांची सृष्टि करून धर्म-विचार आणि कर्मकर्तव्यांची विभागणी घडविली.
सुखदुःखादिभिर्द्वन्द्वैः प्रजाश्चेमा न्ययोजयत् । अण्व्यो मात्राविनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः
त्यांनी सुख-दुःखासारख्या विवक्षित जोडींमध्ये जीवांची व्यवस्था केली; काही अणूसारखे अविभाज्य केले गेले, तर काही दहापंधराश भागांचे, तसे स्मरणात आले आहे.
ताभिः सर्वमिदं वीर सम्भवत्यनुपूर्वशः । यत्कृतं तु पुरा कर्म सन्नियुक्तेन वै नृप
या मार्गांनी संपूर्ण ब्रह्मांड क्रमाने उद्भवते; पूर्वी जे कर्म घडून आले ते सर्व राज्यकर्त्याने, विधानयुक्ताने ठरवले होते.
स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानं पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते
तोच शासक वारंवार जन्म घेणाऱ्या वस्तू पुन्हा प्रक्षिप्त करतो — ती हिंसक असोत किंवा अहिंसक, कोमल असोत किंवा कठोर, धार्मिक असोत किंवा अधर्माचे, सत्य असो किंवा मिथ्या.
यद्यथास्याभवत्सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशत् । यथा च लिङ्गान्यृतवः स्वयमेवानुपर्यये
जन्माच्या मूळापासून जे गुण होते, तेच स्वतःच्या प्रवृत्तीने पुन्हा प्रवेश करतात, जसे खोटे चिह्न स्वतःच्या क्रमाने पुन्हा दिसतात.
स्वानि स्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः । लोकस्येह विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः
सन्निहितांमध्ये त्यांच्या स्वतःच्या योग्य कर्मांची ग्रहणशक्ती असते; जगाच्या वर्धनासाठी ते मुख, भुजा, ऊर आणि पायांतून जन्म घेतात.
ब्रह्म क्षत्रं तथा चोभौ वैश्यशूद्रौ नृपोत्तम । मुखानि यानि चत्वारि तेभ्यो वेदा विनिःसृताः
मूर्थीपासून ब्राह्मण, भुजांपासून क्षत्रिय, ऊरांपासून वैश्य आणि पायांपासून शूद्र — हे सर्वश्रेष्ठ राजे; त्या चार अंगांतून वेद उत्पन्न झाले.
ऋग्वेदसहिता तात वसिष्ठेन महात्मना । पूर्वान्मुखान्महाबाहो दक्षिणाच्चापि वै शृणु
ऐका: ऋग्वेद महानात्मा वसिष्ठांनी समोरच्या मुखापासून उत्पन्न केला; तो पूर्वेकडून निघाला, हे बलशालीहस्त,
यजुर्वेदो महाराज याज्ञवल्क्येन वै सह । सामानि पश्चिमात्तात गौतमश्च महानृषिः
यजुर्वेद, हे राजे, याज्ञवल्क्याबरोबर आला; सामवेद पश्चिमेकडून प्रकट झाला आणि गौतम त्याचा श्रेष्ठ ऋषी होता.
अथर्ववेदो राजेन्द्र मुखाच्चाप्युत्तरान्नृप । ऋषिश्चापि तथा राजञ्छौनको लोकपूजितः
राजाच्या मुखापासून अथर्ववेदही उद्भवला; राजाच्या मुखापासून उत्तरेकडचा वेद प्रकट झाला; त्या मुखापासून एक ऋषीदेखील जन्मला — अशा प्रकारे लोकांनी त्या राजाची कणठिका पूजली.
यत्तन्मुखं महाबाहो पञ्चमं लोकविश्रुतम् । अष्टादशपुराणानि सेतिहासानि भारत
ते ओजस्वी मुख पाचव्या स्थानी जगप्रसिद्ध शास्त्रांमध्ये नामवंत ठरले; त्यातून अठरा पुराणे आणि भारताच्या इतिहासाची उत्पत्ती झाली.
निर्गतानि ततस्तस्मान्मुखात्कुरुकुलोद्वह । तथान्याः स्मृतयश्चापि यमाद्या लोकपूजिताः
त्या मुखातून कुरुकुल आणि तत्समान वंशही प्रवाहित झाले; तसेच इतर स्मरणात असलेली ग्रंथश्रृंखला आणि यमापासून सुरू होणारे सर्व नियम, जे जगाने पूजले, ते उत्पन्न झाले.
ततः स भगवान्देवो द्विधा देहमकारयत् । द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत्
मग त्या प्रभूंनी आपले शरीर द्विविध रीतीने निर्माण केले; स्वतःचे विभाजन करून त्यांनी आपल्या अर्ध्या भागातून पुरुषाचे रूप ग्रहण केले.
अर्धेन नारी तस्यां च विराजमसृजत्प्रभुः । तपस्तप्त्वासृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट्
इतर अर्ध्यापासून त्यांनी आतल्या त्या अर्ध्यात तेजस्वी स्त्रीची रचना केली; तपसाच्या उष्णतेने निर्मित होऊन ते स्वयंपण सर्वव्यापी महापुरुष ठरले.
स चकार तपो राजन्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । पतीन्प्रजानामसृजन्महर्षीनादितो दश
त्याने तपश्चर्या करून अनेक प्रकारचे संतती निर्माण केली; पती आणि प्रजासोत्पन्न केले, व पहाटेच त्याच्यापासून दहा महान ऋषी जन्मले.
नारदं च भृगुं तात कं प्रचेतसमेव हि । पुलहं क्रतुं पुलस्त्यं च अत्रिमङ्गिरसं तथा
त्यामध्ये नारद आणि भृगु होते, तसेच ताटाका आणि प्रजापतीही; पुलाह, क्रतू आणि पुलस्त्य; अत्रिमान व अंगिरस् यांचाही समावेश होता.
मरीचिं चापि राजेन्द्र योऽसावाद्यः प्रजापतिः । एतांश्चान्यांश्च राजेन्द्र असृजद् भूरितेजसः
तेवैरीचि देखील, हे भरत, या पूर्वजांपैकी एक होता; या तसेच इतर प्राणी महाबली-प्रख्यात राजाने सृष्टी केली.
अथ देवानृषीन्दैत्यान्सोऽसृजत्कुरुनन्दन । यक्षरक्षः पिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान्
नंतर त्या राजाने देव, मुनि आणि असुर निर्मित केले, तसेच यक्ष, राक्षस व पिशाच सारखे जीव, गंधर्व, अप्सरा आणि असुर लोकही उभारले.
मनुष्याणां पितॄणां च सर्पाणां चैव भारत । नागानां च महाबाहो ससर्ज विविधान्गणान्
त्याने मनुष्य व पूर्वज, सर्प आणि — हे महाबाहू भरत — विविध नागवर्गही तयार केले — अशा प्रकारे तो विविध दल निर्माण करीत गेला.