वीर्यस्यैतानि नामानि कथितानि स्वयम्भुवा । तदण्डमभवद्धैमं ज्वालामालाकुलं विभो
स्वजन्म्याने वीर्याला जे नावे अर्पण केली ती अशी होती: त्या बियाणापासून मोठा ज्वाला उठला, ज्याने अग्नींच्या माळीसारखा तीव्र प्रवाह घालून टाकला.
यस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । सुरज्येष्ठश्चतुर्वक्त्रः परमेष्ठी पितामहः
जेव्हा स्वतः ब्रह्माने तसे जाणले, तेव्हा त्याला सर्व जगांचा आजी-मामा म्हटले गेले — चार मुखांचा देवांमध्ये ज्येष्ठ, सर्वात मोठा मान्य पिता.
क्षेत्रज्ञः पुरुषो वेधाः शम्भुर्नारायणस्तथा । पर्यायवाचकैः शब्दैरेव ब्रह्मा प्रकीर्त्यते
तो क्षेत्रज्ञ, पुरुष, भेदक या नावांनी ओळखला जातो; तसेच शंभु आणि नारायण — या परस्पर वापरल्या जाणा-या पदांनी ब्रह्माची घोषणा होते.
सदा मनीषिभिस्तात विरञ्चिः कञ्जजस्तथा । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
तज्ञांनी त्याला नेहमी वीराञ्चि व कमलज असे संबोधिले; जलांना नार म्हणतात, आणि खरं तर जल मानवांचे पुत्रसम आहेत.
ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः । अरमित्येव शीघ्राय नियताः कविभिः कृताः
ही आधीपासून दर्शविलेली नावे पुढे नारायण म्हणून स्मरली गेली; कवींनी त्याला लवकरच अरम हा उपनाव देऊन सुसज्ज केले.
आप एवार्णवीभूत्वा सुशीघ्रास्तेन ता नराः । यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम्
जलांप्रमाणे, जे प्रबळ नद्या झाल्या, ते मनुष्य लवकरच त्या अवस्थेपर्यंत पोचले — कारण ते अघोषित, अनंत आणि असण्य-अनसण्याच्या स्वरूपाशी संबंधित होते.
तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्त्यते । एवं स भगवानण्डे तत्त्वमेव निरूप्य वै
ज्या व्यक्तीचा अशा प्रकारे जगात उदय झाला ती ब्रह्मण म्हणून स्तुत केली जाते; त्याचप्रमाणे प्रभूने विश्वांंड्यात त्या तत्त्वाचे स्पष्टीकरण केले.
ध्यानमास्थाय राजेन्द्र तदण्डमकरोद्द्विधा । शकलाभ्यां च राजेन्द्र दिवं भूमिं च निर्ममे
ध्यानाने प्रेरित होऊन राजाने त्या बियाण्याला दोन भाग केले; त्या विभागांमुळे राजाने स्वर्ग आणि पृथ्वी अक्षय केली.
अन्तर्व्योम दिशश्चाष्टौ वारुणं स्थानमेव हि । ऊर्ध्वं महान्गतो राजन् समन्ताल्लोकभूतये
आठ आंतरिक्ष आणि दिशाप्रवाह आहेत; वरुण आपला स्थानावर स्थापन आहेत — उर्ध्व दिशेने महान पुढे गेला, जगाभोवती आवळून त्याच्या अस्तित्वाची व्यवस्था केली.
महतश्चाप्यहंकारस्तस्माच्च त्रिगुणा अपि । त्रिगुणा अतिसूक्ष्मास्तु बुद्धिगम्या हि भारत
महान व्यक्तीतून अहंकारही उत्पन्न झाला; म्हणून तीन गुण आहेत — हे तीन गुण अत्यंत सूक्ष्म आहेत आणि केवळ विवेकी बुद्धिनेच समजतात, हे भरण्यात ओ भरत.
उत्पत्तिहेतुभूता वै भूतानां महतां नृप । तेषामेव गृहीतानि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि तु
हे राजा, महान सृष्टींपासून उत्पत्तीचे कारणे उदयाला आली; त्याच त्या सृष्टींपासून हळूहळू पाच इंद्रिय अवयव घेण्यात आले.
तथैवावयवाः सूक्ष्माः षण्णामप्यमितौजसाम्
त्याचप्रमाणे सूक्ष्म अवयव आले — सहा संख्या असलेले — प्रत्येकी सामर्थ्य आणि सूक्ष्मतेने परिपूर्ण.
संनिवेश्यात्ममात्रासु स राजन्भगवान्विभुः । भूतानि निर्ममे तात सर्वाणि विधिपूर्वकम्
प्रतापी, सर्वशक्तिमान प्रभूने नंतर त्या सृष्टींना केवळ आत्म्यांच्या स्वरूपात ठेवले; हे पुत्रा, त्याने सर्वांना नियत क्रमानुसार घडवले.
यन्मूर्त्यवयवाः सूक्ष्मास्तस्येमान्याश्रयाणि षट् । तस्माच्छरीरमित्याहुस्तस्य मूर्तिं मनीषिणः
त्या भौतिक, सूक्ष्म भागांसाठी सहा आधार आहेत; म्हणून मनीषी मानतात की शरीर हे त्या अवयवांमध्ये दर्शन घडवणारी दृश्यमान रूपे आहे.
महान्ति तानि भूतानि आविशन्ति ततो विभुम् । कर्मणा सह राजेन्द्र सगुणाश्चापि वै गुणाः
त्या महाव्यापी प्राणींपासून सर्व-प्रभू प्रवेश केला; कर्मत: हे राजा, गुण त्यांच्या सोबत होते, काही गुण वैशिष्ट्यांसहित आणि काही विनाविशेषतेचे होते.
तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् । सूक्ष्माभ्यो मूर्तिमात्राभ्यः सम्भवत्यव्ययाद्वयम्
त्या मधून सात महापुरुषांमध्ये दोन अक्षय घटक उत्पन्न झाले: सूक्ष्म आणि फक्त प्रकट झालेले.
भूतादिमहतस्तात येन व्याप्तमिदं जगत् । तस्मादपि महाबाहो पुरुषाः पञ्च एव हि
हे पराक्रमी, हा महाप्रभव ज्यातून हे जग व्यापले आहे — म्हणून सर्वोच्च व्यक्तीही पाच संख्या आहेत.
केचिदेवं परां तात सृष्टिमिच्छन्ति पण्डिताः । अन्येऽप्येवं महाबाहो प्रवदन्ति मनीषिणः
काहीजण, हे पुत्रा, असेच सर्वोच्चाची सृष्टी करायचे म्हणतात, असे शास्त्रज्ञ म्हणतात; इतर, हे पराक्रमी, वेगळ्या प्रकारे ते घोषीत करतात, असे शहाणे सांगतात.
योऽसावात्मा परस्तात कल्पादौ सृजते तनुम् । प्रजनश्च महाबाहो सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
त्या आत्म्याबाहेरच्या सर्वोच्चाशिवाय, कल्पाच्या आरंभी प्रथम हे शरीर त्याने रचले; आणि, हे पराक्रमी, त्या आत्म्याने विविध रूपांत बरेच संतती जन्माला आणली.
तेन सृष्टः पुद्गलस्तु प्रधानं विशते नृप । प्रधानं क्षोभितं तेन विकारान्युजते बहून्
त्यानंतर त्याच्यापासून पुद्गल म्हणजे पदार्थ उद्भवला आणि त्या आदिशक्तीत प्रवेश केला; तो आदिशक्ती त्याने स्फुरित झाल्याने अनेक परिवर्तन आणि रुपांतरांना सामोरे जाते.
उत्पद्यते महांस्तस्मात्ततो भूतादिरेव हि । उत्पद्यते विशालं च भूतादेः कुरुनन्दन
त्या सृष्टींमधून एक मोठा प्राणी जन्माला आला; म्हणून, हे कुरुवंशजन, प्राणी प्रथम प्रकट होतात आणि त्यांमधून एका विशाल प्राण्याची उत्पत्ती होते.
विशालाच्च हरिस्तात हरेश्चापि वृकास्तथा । वृकैर्मुष्णन्ति च बुधास्तस्मात्सर्वं भवेन्नृप
त्या विशालापासून हरि आणि हरेशा आणि तसेच लांडगेही जन्माला येतात; ऋषी त्या लांडग्यांसमोर उब घेतात — असे, राजन्, सर्व काही निर्माण होते.
तथैषामेव राजेन्द्र प्रादुर्भवति वेगतः । मात्राणां कुरुशार्दूल विबोधस्तदनन्तरम्
त्याच प्रकारे त्यांच्या राजाधिराजाचा त्वरीत उदय होतो; नंतर, हे कुरू-तिग्र, जाण की त्या मापांचे विवेचन उलगडेल.
तस्मादपि हृषीकाणि विविधानि नृपोत्तम । तथेयं सृष्टिराख्याताऽऽराध्यतः कुरुनन्दन
म्हणून, हे श्रेष्ठ राजा, अनेक विबिन्न आनंदही उत्पन्न होतात; असे या सृष्टीचे वर्णन केले आहे, हे कुरूंचे प्रिय, ज्याची पूजा करावी.
भूयो निबोध राजेन्द्र भूतानामिह विस्तरम् । गुणाधिकानि सर्वाणि भूतानि पृथिवीपते
पुन्हा, राजा, इथे प्राण्यांचा व्याप समजून घे: अनेक गुण असलेले सर्व प्राणी पृथ्वीच्या अधिपतीचे आहेत.
आकाशमादितः कृत्वा उत्तरोत्तरमेव हि । एकं द्वौ च तथा त्रीणि चत्वारश्चापि पञ्च च
त्याने प्रथम आकाश रचले, अनवरत पुढे चालू ठेवले; एक, दोन, तसेच तीन, चार आणि पाचही.
ततः स भगवान्ब्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः । सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक्
मग तो ईश्वर, ब्रह्मा, पद्मावर आसन केलेला — सर्वांची नावे आणि कर्म वेगळे उभे राहिले, प्रत्येक विभक्त.
वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे । कर्मोद्भवानां देवानां सोऽसृजद्देहिनां प्रभुः
'वेद' या शब्दापासून त्या प्रथम स्वतंत्र उभे राहिले, निस्संप्रेषत; ईश्वराने यज्ञातून जन्मलेले देव आणि सजीवांचे सृष्टी केले.
तुषितानां गणं राजन्यज्ञं चैव सनातनम् । दत्त्वा वीर समानेभ्यो गुह्यं ब्रह्म सनातनम्
त्याने तुषितांच्या अतिशय महापुरुषांची सेना आणि अनंत यज्ञ स्थापन केले, आणि समतेत सामर्थ्यवान पुरूषांना गूढ अनंत ब्रह्म प्रदान केले.
दुदोह यज्ञसिद्धयर्थमृग्यजुः सामलक्षणम् । कालं कालविभक्तीश्च ग्रहानृतूंस्तथा नृप
त्याने यज्ञसिद्धीसाठी दुग्धाची व्यवस्था केली आणि सोमसदृश चिन्हे असलेले मृगयज्ञ; काळ, काळाच्या विभागांची रचना, नक्षत्रे आणि ग्रहकथाही, हे सर्व राजन् तयार केले.