देवा अन्वेषणे यत्नमकुर्वन्नग्निदर्शने
देवांनी अग्नी कुठे आहे हे शोधण्यासाठी प्रयत्न केले.
हंसाः केकाः शुका वह्निः शीघ्रं शरवणं गताः
राजहंस, मोर, पोपट आणि अग्नी पटकन सरोवराच्या गवतामध्ये गेले.
दृष्ट्वाथ विबुधाः सर्वे पक्षिणं पक्षिणां वरम्
तेव्हा सर्व देवांना पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असा पक्षी पाहून आश्चर्य वाटले.
कच्चिदृष्टस्त्वया वह्निर्वनेऽस्मिन्नटता सदा
"या जंगलात नेहमी फिरणारा अग्नी तुला कुठे दिसला का?"
भूयोभूयस्तु पृष्टोऽपि न गामुच्चारयेच्चिरम्
पुन्हा पुन्हा विचारले तरी त्याने खूप वेळ काहीच उत्तर दिले नाही.
यस्मान्न किञ्चिदुक्तं ते तस्माच्चित्र तनूरुहाः
तू काहीच बोलला नाहीस म्हणून, अरे सुंदर पिसारा असलेल्या पक्ष्या—
द्वितीयं ते वरं दद्मो जीवजीवक शोभनम् 4.93.
आम्ही तुला दुसरा वर देतो, सुंदर जीवजीवका.
कश्चिद्यदि तवाधस्थाद्बुधः स्नानं करिष्यति
जर तुझ्या खाली कुणी ज्ञानी माणूस स्नान करेल,
मासं यश्च तृतीयं वै भक्षयिष्यत्यनिंदितम्
आणि जो तिसऱ्या महिन्यात तुझे निष्कलंक अंडे खाईल,
इदं दत्त्वा वरांस्तस्य वह्नित्वमथ आप्तवान्
हे वर दिल्यावर अग्नीने पुन्हा आपले मूळ रूप मिळवले.
ऊष्मया जातकल्माषं ज्ञात्वा संहृष्टमानसः
उष्णतेमुळे काळिमा आला हे समजून त्याचे मन आनंदित झाले.
ऊष्मया कल्मषीभूय ह्यग्निर्गर्भं धरिष्यति
उष्णतेमुळे काळिमा येऊन अग्नी गर्भ धारण करील.
पंडाग्निपालने पुण्यं यद्दृष्टं ब्रह्मवादिभिः
पंडितांनी सांगितलेले पुण्य अग्नीची सेवा व जपताना मिळते.
वंशस्यानुग्रहं कृत्वा देव्याहृतिमथाब्रुवन्
वंशाला कृपा करून त्यांनी देवीच्या अर्पणाबद्दल सांगितले.
भूयोऽपि केन कालेन अग्निरग्नित्वमाप्तवान्
पुन्हा काही काळानंतर अग्नीने आपले तेजस्वी रूप मिळवले.
यस्मिन्काले तिथी यस्या पुनरग्नित्वमाप्तवान्
कुठल्या दिवशी, कोणत्या तिथीला त्याने पुन्हा आपले तेजस्वी रूप मिळवले?
उतथ्याङ्गिरसोः पूर्वमासीद्व्यतिकरो महान् उतथ्येनैवमुक्तस्तु अङ्गिराः प्राह तं मुनिम् ।।4.93.
पूर्वी उतथ्य आणि अङ्गिरस यांच्यात मोठा वाद झाला होता. उतथ्याने असे म्हटल्यावर अङ्गिरस त्या ऋषीला म्हणाला.
गच्छावो ब्रह्मसदनं मरीचिप्रमुखैर्द्विजैः उतथ्यः प्राह सद्ब्रह्मनृषींस्तान्स्तब्धमानसः
आपण मरीचीसह सर्व ब्राह्मणांसोबत ब्रह्माच्या निवासस्थानी जाऊ या, असे उतथ्याने मन घट्ट करून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋषींना सांगितले.
ज्यायान्वा कतमोस्माकमिति नः कथ्यतां स्फुटम्
आपल्यापैकी कोण श्रेष्ठ आहे, हे स्पष्टपणे आम्हाला सांगा.
अथोवाच मुनिर्ब्रह्मा तावुभौ कुद्धमानसौ
मग ब्रह्मा या दोघांना, ज्यांचे मन संतप्त झाले होते, असे म्हणाले.
ततो विवादं पश्यामि भवतां तैः समेत्य च
तुम्ही सर्वजण एकत्र आल्यावर तुमच्यात वाद झाला आहे, हे मी पाहतो.
लोकपालान्महेंद्रादीन्सयमान्वारुणानिलान्
लोकांचे रक्षक—महेंद्र आणि इतर, यम, वरुण, आणि अनिल—
गंधर्वान्वित्तरक्षोघ्नान्राक्षसान्दैत्यदानवान्
गंधर्व, कुबेर, राक्षसांचा नाश करणारे, राक्षस, दैत्य आणि दानव—
दृष्ट्वा तु विबुधान्सर्वान्ब्रह्मा प्रोवाच तानृषीन्
सर्व दिव्य लोकांना पाहून ब्रह्मा त्या ऋषींना म्हणाले.
एवमुक्तो गतस्तावदुतथ्यः सूर्यमंडलम्
असे सांगितल्यावर उतथ्य सूर्याच्या मंडळात गेला.
स उतथ्यमथोवाच कथं ब्रह्मन्व्रजाम्यहम्
मग त्याने उतथ्याला विचारले, 'ब्रह्मण, मी कसा जाऊ?'
एवमुक्तो मुनिः प्रायात्सर्व देवसमागमम् 4.93.
असे सांगितल्यावर तो ऋषी सर्व देवांच्या सभेकडे गेला.
उवाचाङ्गिरसं ब्रह्मा शीघ्रमेनं त्वमानय
ब्रह्मा अङ्गिरसाला म्हणाला, 'तू त्याला लवकर घेऊन ये.'
एह्येहि भगवन्सूर्य तप्यते भवतान्वहम्
ये, ये भगवंत सूर्य, तू रोज त्याच्यामुळे जळतोस.
स्थित्वा मुहूर्तं प्रोवाच किं वा कार्यमुपस्थितम्
क्षणभर थांबून तो म्हणाला, 'काय काम आले आहे?'