वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । चतुर्दशभिर्विद्याभिर्भूषितं कुरुनन्दन
हे पुराण राजवंशाची वंशमर्यादा कथन करते आणि पाच प्रधान लक्षणे धारण करते; ते चौदह विद्याशाखांनी अलंकृत आहे व कुरुवंशाच्या वंशजाला संबोधले आहे.
अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश
चतुर्लिंगा म्हणजे वेद; मीमांसा व न्याय त्यांचे विस्तृत विवेचन करतात. हे पुराण धर्मशास्त्र आहे, आणि चौदाह विद्याशाखा एकत्र ज्ञान म्हणतात.
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव ताः
आयुर्वेद, धनुर्वेद आणि गांधर्व ही तिन्ही कलाः; अर्थशास्त्र हे चौथे — अशा प्रकारे हे अठराविध ज्ञानमाला मोजली जाते.
प्रथमं कथ्यते सर्गो भूतानामिह सर्वशः । यच्छ्रुत्वा पापनिर्मुक्तो याति शान्तिमनुत्तमाम्
प्रथम सर्व प्राण्यांची सृष्टी (सर्ग) वर्णिली असते; हे ऐकून मनुष्य पापमुक्त होतो आणि परम शांति प्राप्त करतो.
जगदासीत्पुरा तात तमोभूतमलक्षणम् । अविज्ञेयमतर्क्यं च प्रसुप्तमिव सर्वशः
प्राचीन काळी जग अंधारात होते, रूपविरहित आणि अस्पष्ट; सर्व वस्तू जणू अनुत्थित अवस्थेत होत्या, सामान्य विवेकाच्या पलीकडे आणि अज्ञेय.
ततः स भगवानीशो ह्यव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महाभूतानि वृत्तौजाः प्रोत्थितस्तमनाशनः
तेव्हा ईश्वर, परम सत्ता, अव्यक्ताने हे व्याहित घडविले: महाभौतिके क्रमाने उत्पन्न झाल्या, प्राथमिक अंधार ज्वलित करून नष्ट झाल्या.
योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एष स्वयमुत्थितः
जे इंद्रियांमध्ये सर्वोपरि आहे, अकल्पनीय, सूक्ष्म, अव्यक्त आणि शाश्वत — सर्व प्राण्यांत व्यापलेले, विचाराच्या पलीकडे — तेच आत्मा स्वतः उदयाला आले.
योऽसौ षड्विंशको लोके तथा यः पुरुषोत्तमः । भास्करश्च महाबाहो परं ब्रह्म च कथ्यते
जो जगात षट्विंशत्त्वचार आहे, माणसांत श्रेष्ठ; महाबाहो, त्याचे वर्णन सूर्य आणि परम ब्रह्म म्हणून केले आहे.
सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अत एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्
'देह' म्हणुन ओळखला गेलेला, त्याच्यापासून अनेक प्रकारची जीवांची उत्पत्ती झाली; प्रथम सृष्टीत त्याने त्यांचे जीवनशक्ती त्यात प्रक्षेपित केली.
यस्मादुत्पद्यते सर्वं सदेवासुरमानुषम् । बीजं शुक्रं तथा रेत उग्रं वीर्यं च कथ्यते
ज्यापासून सर्व — देव, असुर आणि मानव — जन्म घेतात: बीज (बीज), शुक्र (शुक्र), तेजस्वी वीर्य (रेठा) आणि वीज (वीर्य) असे नामकरण झाले.
वीर्यस्यैतानि नामानि कथितानि स्वयम्भुवा । तदण्डमभवद्धैमं ज्वालामालाकुलं विभो
स्वजन्म्याने वीर्याला जे नावे अर्पण केली ती अशी होती: त्या बियाणापासून मोठा ज्वाला उठला, ज्याने अग्नींच्या माळीसारखा तीव्र प्रवाह घालून टाकला.
यस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । सुरज्येष्ठश्चतुर्वक्त्रः परमेष्ठी पितामहः
जेव्हा स्वतः ब्रह्माने तसे जाणले, तेव्हा त्याला सर्व जगांचा आजी-मामा म्हटले गेले — चार मुखांचा देवांमध्ये ज्येष्ठ, सर्वात मोठा मान्य पिता.
क्षेत्रज्ञः पुरुषो वेधाः शम्भुर्नारायणस्तथा । पर्यायवाचकैः शब्दैरेव ब्रह्मा प्रकीर्त्यते
तो क्षेत्रज्ञ, पुरुष, भेदक या नावांनी ओळखला जातो; तसेच शंभु आणि नारायण — या परस्पर वापरल्या जाणा-या पदांनी ब्रह्माची घोषणा होते.
सदा मनीषिभिस्तात विरञ्चिः कञ्जजस्तथा । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
तज्ञांनी त्याला नेहमी वीराञ्चि व कमलज असे संबोधिले; जलांना नार म्हणतात, आणि खरं तर जल मानवांचे पुत्रसम आहेत.
ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः । अरमित्येव शीघ्राय नियताः कविभिः कृताः
ही आधीपासून दर्शविलेली नावे पुढे नारायण म्हणून स्मरली गेली; कवींनी त्याला लवकरच अरम हा उपनाव देऊन सुसज्ज केले.
आप एवार्णवीभूत्वा सुशीघ्रास्तेन ता नराः । यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम्
जलांप्रमाणे, जे प्रबळ नद्या झाल्या, ते मनुष्य लवकरच त्या अवस्थेपर्यंत पोचले — कारण ते अघोषित, अनंत आणि असण्य-अनसण्याच्या स्वरूपाशी संबंधित होते.
तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्त्यते । एवं स भगवानण्डे तत्त्वमेव निरूप्य वै
ज्या व्यक्तीचा अशा प्रकारे जगात उदय झाला ती ब्रह्मण म्हणून स्तुत केली जाते; त्याचप्रमाणे प्रभूने विश्वांंड्यात त्या तत्त्वाचे स्पष्टीकरण केले.
ध्यानमास्थाय राजेन्द्र तदण्डमकरोद्द्विधा । शकलाभ्यां च राजेन्द्र दिवं भूमिं च निर्ममे
ध्यानाने प्रेरित होऊन राजाने त्या बियाण्याला दोन भाग केले; त्या विभागांमुळे राजाने स्वर्ग आणि पृथ्वी अक्षय केली.
अन्तर्व्योम दिशश्चाष्टौ वारुणं स्थानमेव हि । ऊर्ध्वं महान्गतो राजन् समन्ताल्लोकभूतये
आठ आंतरिक्ष आणि दिशाप्रवाह आहेत; वरुण आपला स्थानावर स्थापन आहेत — उर्ध्व दिशेने महान पुढे गेला, जगाभोवती आवळून त्याच्या अस्तित्वाची व्यवस्था केली.
महतश्चाप्यहंकारस्तस्माच्च त्रिगुणा अपि । त्रिगुणा अतिसूक्ष्मास्तु बुद्धिगम्या हि भारत
महान व्यक्तीतून अहंकारही उत्पन्न झाला; म्हणून तीन गुण आहेत — हे तीन गुण अत्यंत सूक्ष्म आहेत आणि केवळ विवेकी बुद्धिनेच समजतात, हे भरण्यात ओ भरत.
उत्पत्तिहेतुभूता वै भूतानां महतां नृप । तेषामेव गृहीतानि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि तु
हे राजा, महान सृष्टींपासून उत्पत्तीचे कारणे उदयाला आली; त्याच त्या सृष्टींपासून हळूहळू पाच इंद्रिय अवयव घेण्यात आले.
तथैवावयवाः सूक्ष्माः षण्णामप्यमितौजसाम्
त्याचप्रमाणे सूक्ष्म अवयव आले — सहा संख्या असलेले — प्रत्येकी सामर्थ्य आणि सूक्ष्मतेने परिपूर्ण.
संनिवेश्यात्ममात्रासु स राजन्भगवान्विभुः । भूतानि निर्ममे तात सर्वाणि विधिपूर्वकम्
प्रतापी, सर्वशक्तिमान प्रभूने नंतर त्या सृष्टींना केवळ आत्म्यांच्या स्वरूपात ठेवले; हे पुत्रा, त्याने सर्वांना नियत क्रमानुसार घडवले.
यन्मूर्त्यवयवाः सूक्ष्मास्तस्येमान्याश्रयाणि षट् । तस्माच्छरीरमित्याहुस्तस्य मूर्तिं मनीषिणः
त्या भौतिक, सूक्ष्म भागांसाठी सहा आधार आहेत; म्हणून मनीषी मानतात की शरीर हे त्या अवयवांमध्ये दर्शन घडवणारी दृश्यमान रूपे आहे.
महान्ति तानि भूतानि आविशन्ति ततो विभुम् । कर्मणा सह राजेन्द्र सगुणाश्चापि वै गुणाः
त्या महाव्यापी प्राणींपासून सर्व-प्रभू प्रवेश केला; कर्मत: हे राजा, गुण त्यांच्या सोबत होते, काही गुण वैशिष्ट्यांसहित आणि काही विनाविशेषतेचे होते.
तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् । सूक्ष्माभ्यो मूर्तिमात्राभ्यः सम्भवत्यव्ययाद्वयम्
त्या मधून सात महापुरुषांमध्ये दोन अक्षय घटक उत्पन्न झाले: सूक्ष्म आणि फक्त प्रकट झालेले.
भूतादिमहतस्तात येन व्याप्तमिदं जगत् । तस्मादपि महाबाहो पुरुषाः पञ्च एव हि
हे पराक्रमी, हा महाप्रभव ज्यातून हे जग व्यापले आहे — म्हणून सर्वोच्च व्यक्तीही पाच संख्या आहेत.
केचिदेवं परां तात सृष्टिमिच्छन्ति पण्डिताः । अन्येऽप्येवं महाबाहो प्रवदन्ति मनीषिणः
काहीजण, हे पुत्रा, असेच सर्वोच्चाची सृष्टी करायचे म्हणतात, असे शास्त्रज्ञ म्हणतात; इतर, हे पराक्रमी, वेगळ्या प्रकारे ते घोषीत करतात, असे शहाणे सांगतात.
योऽसावात्मा परस्तात कल्पादौ सृजते तनुम् । प्रजनश्च महाबाहो सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
त्या आत्म्याबाहेरच्या सर्वोच्चाशिवाय, कल्पाच्या आरंभी प्रथम हे शरीर त्याने रचले; आणि, हे पराक्रमी, त्या आत्म्याने विविध रूपांत बरेच संतती जन्माला आणली.
तेन सृष्टः पुद्गलस्तु प्रधानं विशते नृप । प्रधानं क्षोभितं तेन विकारान्युजते बहून्
त्यानंतर त्याच्यापासून पुद्गल म्हणजे पदार्थ उद्भवला आणि त्या आदिशक्तीत प्रवेश केला; तो आदिशक्ती त्याने स्फुरित झाल्याने अनेक परिवर्तन आणि रुपांतरांना सामोरे जाते.