अस्ति पार्थ महाबाहो पांडवानां धुरंधर
पार्था, महाबाहू, पांडवांचा आधार असलेला योद्धा,
युधिष्ठिर उवाच केयं गोद्वादशी नाम विधानं तत्र कीदृशम्
युधिष्ठिर म्हणाला: ही गोवत्स द्वादशी काय आहे आणि तिचे विधी कसे आहेत?
एतत्सर्वं हरे ब्रूहि पाहि मां नरकार्णवात्
हे हरी, मला सर्व काही सांग आणि मला नरकाच्या समुद्रातून वाचव.
श्रीकृष्ण उवाच तपश्चचार विपुलं नामव्रतधरा गिरौ
श्रीकृष्ण म्हणाले: व्रतधारी व्यक्तीने पर्वतावर मोठे तप केले.
हर्षेण महताविष्टा दैवदर्शनकांक्षया
ती व्यक्ती दैवी दर्शनाची इच्छा बाळगून मोठ्या आनंदाने भरली होती.
पारियात्रे सिद्धपात्रे रम्ये तंदुलिकाश्रमे
परियात्र पर्वतातील सिद्धपात्र प्रदेशातील रम्य तांदुळिका आश्रमात,
तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननमंडितम् 4.69.
अतुलनीय अशा तपस्वींच्या अरण्यात, दैवी वनांनी सुशोभित अशा ठिकाणी,
वल्कलाजिनसंवीतेर्भृगोराश्रममंडलम्
वल्कल आणि कातडी घातलेल्या भृगूंच्या आश्रमाच्या परिसरात,
प्रशांतसिंहहरिणं सर्ववस्तुगतद्रुमम्
शांत सिंह, हरणे, सर्व प्रकारची जनावरे आणि झाडे तेथे होती.
सिंहव्याघ्रगजैर्भिन्नं हरिणैः शबरैः शशैः
त्या ठिकाणी सिंह, वाघ, हत्ती, हरणे, शबरी आणि सशांनी परिसर व्यापलेला होता.
तपस्यता तत्र तेषां मुनीनां दर्शनार्थिनाम्
त्या ऋषींच्या दर्शनाची इच्छा मनात ठेवून, ते सर्वजण तिथे कठोर तप करत होते.
बभूव ब्राह्मणो वृद्धो जरापांडुरमूर्द्धजः उमापि चक्रे गोरूपं शृणु तत्पार्थ यादृशम्
त्या वेळी एक वृद्ध ब्राह्मण, ज्यांचे केस वयोमानामुळे पांढरे झाले होते, ते प्रकट झाले; आणि उमा देवीनेही गाईचे रूप घेतले. हे सर्व कसे घडले, ते ऐक, पार्था.
क्षीरोदतोयसंभूता याः पुरामृतमंथने
पूर्वी अमृतमंथनाच्या वेळी, जे जे समुद्रातून जन्मले होते,
नन्दा सुभद्रा सुरभी सुशीला बहुला इति
नंदा, सुभद्रा, सुरभी, सुशीला आणि बहुला — या गायी,
जमदग्निभारद्वाजवशिष्ठासितगौतमाः
जमदग्नी, भारद्वाज, वसिष्ठ, असीत आणि गौतम — हे ऋषी,
गोमयं रोचना मूत्रं क्षीरं दधि घृतं गवाम्
गाईचे शेण, गोरचन, मूत्र, दूध, दही आणि तूप — हे सर्व गाईचेच आहे.
गोमयादुत्थितः श्रीमान्बिल्ववृक्षः शिवप्रियः बीजान्युत्पलपद्मानां पुनर्जातानि गोमयात् ।। 4.69.
गाईच्या शेणातून शुभ आणि शिवाला प्रिय असलेला बेलवृक्ष उत्पन्न झाला; तसेच शेणातूनच कमळ आणि पाण्यातील कमळांची बीजेही निर्माण झाली.
गोरोचना च मांगल्या पवित्रा सर्वसाधिका आहारः सर्वदेवानां शिवस्य च विशेषतः
गाईची गोरचन मंगलमय, पवित्र आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे; ती सर्व देवतांचा, विशेषतः शंकराचा, आहार आहे.
यद्बीजं जगतः किञ्चित्तज्ज्ञेयं क्षीरसंभवम् घृतादमृतमुत्पन्नं देवानां तृप्तिकारणम्
जगातले जे काही बीज आहे, ते सर्व दूधातून उत्पन्न झालेले समजावे; तुपातून अमृत निर्माण झाले, जे देवांना तृप्त करणारे आहे.
ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम्
ब्राह्मण आणि गायी हे एकाच कुळातले असून, केवळ दोन भागांत विभागले गेले आहेत.
गोषु यज्ञाः प्रवर्तंते गोषु देवाः प्रतिष्ठिताः
गायींमध्येच यज्ञ केले जातात; गायींमध्येच देवता वास करतात.
शृङ्गमूले गवां नित्यं ब्रह्मा विष्णुश्च संस्थितौ
गाईच्या शिंगांच्या मुळाशी ब्रह्मा आणि विष्णू नेहमी वास करतात.
शिवो मध्ये महादेवः सर्वकारणकारणम्
मधोमध शिव, महादेव, सर्व कारणांचा कारण, वास करतो.
कंबलाश्वतरौ नागौ नासापुटसमाश्रितौ
कंबळ आणि अश्वतर हे दोन सर्प गाईच्या नाकपुड्यांमध्ये राहतात.
दंतेषु वसवः सर्वे जिह्वायां वरुणः स्थितः
गाईच्या दातांमध्ये सर्व वसु राहतात, आणि जिभेवर वरुण स्थिर आहे.
संध्याद्वयं तथेष्टाभ्यां ग्रीवायां च पुरंदरः
गाईच्या गळ्यात दोन संध्याकाळी आणि इच्छित देवता तसेच पुरंदरही वास करतो.
चतुष्पात्सकलो धर्मो नित्यं जंघासु तिष्ठति 4.69.
चार पाय असलेल्या गाईच्या पायांमध्ये सर्व धर्म नेहमी वास करतो.
खुराणां पश्चिमे भागे राक्षसाः संप्रतिष्ठिताः
गाईच्या खुरांच्या मागच्या भागात राक्षस वास करतात.
श्रोणीतटस्थाः पितरः कपोलेषु च मानवाः
श्रोणीतटांवर पितरांचे स्थान आहे, तर कपाळांवर माणसांचे स्थान आहे.
आदित्या रश्मयो वालाः पिण्डीभूता व्यवस्थिताः
सूर्याच्या किरणांनी गायीचे केस तयार झाले आहेत, ते एकत्र येऊन नीट मांडलेले आहेत.