श्रोतुमिच्छाम्यहं किञ्चिद्धर्मशास्त्रमनुत्तमम् । आनृशंस्यं समाश्रित्य कथयध्वम् महाबलाः!
मला धर्मशास्त्राचे परम तत्त्व ऐकायला आवडेल; दोषरहितावर अवलंबून का होईना ते सांगावे, हे महावीरांनो!
येनाहं धर्मशास्त्रं तु श्रुत्वा गच्छे परां गतिम् । यथागतो मम पिता श्रुत्वा वै भारतं पुरा
जे धर्मशास्त्र मी आत्ता ऐकलं आहे त्यामुळे मी परमलक्ष्य प्राप्त करीन; असे माझे वडीलही एकेकाळी गेले, हे ऐकून, भरतनो.
तथोक्तास्तेन राज्ञा वै ब्राह्मणास्ते समन्ततः । समागम्य मिथस्ते तु विमृश्य च भृशम् तदा
राजा असे म्हणाला, आणि सर्व बाजूंनी ब्राह्मणे त्याच्याजवळ जमले; त्यांनी गुप्तपणे भेट घेतली आणि नंतर त्यावर दीर्घ विचार केला.
पूजयित्वा ततो व्यासमिदं वचनमब्रुवन् । व्यासं प्रसादय विभो! एष ते कथयिष्यति
नंतर व्यासाची पूजा करून त्याने हे शब्द बोलले: "हे श्रीमान, व्यासाला प्रसन्न करा! तो हे तुम्हाला सांगेल."
तिष्ठत्यस्मिन्महाबाहो! वयं वक्तुं न शक्नुमः । तिष्ठमाने गुरौ शिष्यः कथं वक्ति महामते!
"थांबा इथे, महाबाहो; आम्ही बोलू शकत नाही. गुरु उपस्थित असला तर शिष्य कसा बोलू शकतो, हे महोन्नते?"
अयं गुरुः सदास्माकं साक्षान्नारायणस्तथा । कृपालुश्च तथा चायं तथा दिव्यविधानवित्
हा आपला गुरू स्वतः नारायणच आहे; करुणावंत आणि दिव्य विधींमध्ये निपुण तो आहे.
चतुर्णामपि वर्णानां पावनाय महात्मनाम् । धर्मशास्त्रमनेनोक्तं धर्माद्यैः सुसमन्वितम्
चार वर्णांच्या शुद्धीसाठी हा महात्मा घोषित झाला आहे; त्याने शिकवलेली धर्मशास्त्रे कर्तव्यांशी एकदम जुळणारी आहेत.
बिभेति गहनाच्छास्त्राल्लोको व्याधिरिवौषधात् । भारतस्य च विस्तारो मुनिना व्याहृतः स्वयम्
जग त्या गूढ शास्त्राला रुग्णाला दिल्या जाणाऱ्या औषधाप्रमाणे घाबरते; आणि भरताच्या विस्ताराची घोषणा सलग्नानेच केली.
यथा स्वादु च पथ्यं च दद्यास्त्वं भिषगौषधम् । तथा रम्यं च शास्त्रं च भारतं कृतवान्मुनिः
जशा वैद्य एखाद्या रूच्या आणि पौष्टिक औषधाप्रमाणे देतो, तशीच ऋषीने भरताला शास्त्रासारखे आनंददायी आणि उपकारक बनविले.
आस्तिक्यारोहसोपानमेतद्भारतमुच्यते । तच्छ्रुत्वा स्वर्गनरकौ लोकः साक्षादवेक्षते
हा भरत भक्तांचा उन्नतीचा मार्ग आणि सत्याची जिने म्हणून ओळखला जातो; ऐकताना स्वर्ग आणि नरकही ते थेट पाहतात.
देवतातीर्थतपसां भारतादेव निश्चयः । न जन्यते नास्तिकता तस्य मीमांसकैरपि
हे भरतच देवांंची, तीर्थांची आणि संन्यासीयांची खात्री आहे; इथं शास्त्रविरोधीही शंका उत्पन्न करू शकत नाहीत.
विष्णौ देवेषु वेदेषु गुरुषु ब्राह्मणेषु च । भक्तिर्भवति कल्याणी भारतादेव धीमताम्
विष्णूप्रती भक्ती देवांमध्ये, वेदांत, गुरूंमध्ये आणि ब्राह्मणांमध्ये उत्पन्न होते — अशी शुभ भक्ती शहाण्यांना तुझ्यामुळेच प्राप्त होते, हे भरत.
धर्मार्थकाममोक्षाणां भरतात्सिद्धिरेव हि । अजिह्मो भारतः पन्था निर्वाणपदगामिनाम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष प्राप्त करणाऱ्यांसाठी भरत खरोखरच यशाचे साधन आहे; निर्वाणस्थितीकडे जाणाऱ्यांचा मार्ग भरतच आहे.
मोक्षधर्मार्थकामानां प्रपञ्चो भारते कृतः । अनित्यतापसन्तप्ता भवन्ति तस्य मुक्तये
भरतात जग मोक्ष, धर्म, अर्थ आणि काम या हेतूंना घडवले जाते; त्याही तात्पुरत्या तपाच्या उष्णतेने जळलेले मुक्त होतात.
विपत्तिं भारताच्छ्रुत्वा वृष्णिपाण्डवसम्पदाम् । दुःखावसानाद्राजेन्द्र! पुण्यं च संश्रयेद्बुधः
हे राजन्, भरताला आणि वृष्णी-पांडवांच्या वैभवाला झालेल्या विपत्तिची वृत्तं ऐकून, शहाणा राजा शोकानंतर सद्गुणात शरण जावेत.
एवंविधं भारतं वै प्रोक्तं येन महात्मना । सोऽयं नारायणः साक्षात् व्यासरूपी महामुनिः
अशा प्रकारे त्या महात्म्याने भरताचे वर्णन केले; तोच नारायण स्वतः अवतारात उपस्थित आहे — महान ऋषी व्यास.
स तेषां वचनं श्रुत्वा प्रतापी यो महीपतिः । प्रसादयामास मुनिं व्यासं शास्त्रविशारदम्
हे शब्द ऐकून त्या पराक्रमी राजाने शास्त्रज्ञ ऋषी व्यासाला प्रसन्न केले आणि त्याला सन्मान दिला.
शतानीक उवाच अञ्जलिः शिरसा ब्रह्मन्! कृतोऽयं पादयोस्तव । ब्रूहि मे धर्मशास्त्रं तु येना पूततां व्रजे
अंजलीने मन वाकवून म्हणाले: हे ब्राह्मण, तुमचे पाय खरंच माझ्या शिरावर ठेवले गेले आहेत; मला तो धर्मशास्त्र सांगा ज्याने विधी शुद्ध होतील.
समुद्धर भवादस्मात्कीर्तयित्वा कथां शुभाम् । यथा मम पिता पूर्वं कीर्तयित्वा तु भारतम्
मला उचलून घ्या आणि तो शुभकथा पुन्हा सांगा जी तुमच्या वडिलांनी माझ्यासमोर भरताबद्दल सांगितली होती.
व्यास उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो वचनमब्रवीत् । एष शिष्यः सुमन्तुर्मे कथयिष्यति ते प्रभो!
व्यास म्हणाले: हे शब्द ऐकून व्यास म्हणाला — 'माझा हा शिष्य सुमंत्र तुला तो कथन करील, हे राजन्.'
यदिच्छसि महाबाहो! प्रीतिदं चाद्भुतं शुभम् । श्रव्यं भरतशार्दूल! सर्वपापभयापहम्
तू जे काही इच्छास, हे शौर्यशील—हे आनंदकारक व अद्भुत मंगल—ऐक तवा, हे भरतनाथांमधील व्याघ्रे! ते सर्व पापभीती नष्ट करीतं.
यथा वैशम्पायनेन पुरा प्रोक्तं पितुस्तव । महाभारतव्याख्यानं ब्रह्महत्याव्यपोहनम्
जशी वैशम्पायनानी एका वेळी तुझ्या पित्याला सांगितले होते: महाभारताचे व्याख्यान करणे ब्राह्मणहत्येच्या प्रचंड पापापासून मुक्त करते.
अथ तमृषयः सर्वे राजानमिदमब्रुवन् । साधु प्रोक्तं महाबाहो! व्यासेनामितबुद्धिना
तेव्हा ते सर्व मुनि त्या राजाांना म्हणाले: "सुवचने, हे पराक्रमी! हे विवेकयुक्त व्यास यांनी बरोबरचं म्हटलं आहे."
सुमन्तुं पृच्छ राजर्षे! सर्वशास्त्रविशारदम् । अस्माकमपि राजेन्द्र! श्रवणे जायते मतिः । अथ व्यासो महातेजाः सुमन्तुमृषिमब्रवीत्
राजस मुनि सुमन्तुनी सर्व शास्त्रांत निपुण त्या ऋषीला विचारले: "महानारे! ऐकणे आमच्याही समजाला प्रकाश देतं." तावर तेजस्वी व्यास सर्वमुनांना संबोधित झाला.
कथयास्मै कथास्तात! याः श्रुत्वा मोदते नृपः । भारतादिकथानां तु यत्रास्य रमते मनः
त्याने म्हटले: "सांग, पितामह, त्या कथा ज्या ऐकून राजा आनन्दित होतो—ज्या कथानकांमध्ये मनाला भरत इत्यादींच्या वंशातून उद्भवलेल्या कथेप्रती अनुराग मिळतो."
असावपि महातेजाः श्रुत्वा भावं महामतेः । व्यासस्य द्विजशार्दूल! ऋषीणां चापि सर्वशः
हे ऐकून, मोठ्या मनाचा ऋषी गभीर भावनेने ओतप्रोत झाला; द्विजेष्ट व्यासं, त्याने सर्व मुनिंना तात्याच तितकीच भावनाशक्ती लाभावी, असे केले.
चकार वक्तुं स मनस्तस्मै राज्ञे महामतिः । व्यासस्य शासनाद्विप्र! ऋषीणां चैव सर्वशः
त्याने त्या मनाला राजाला बोलायला लावले, हे द्विजेष्ट व्यास; व्यासांच्या आज्ञेने सर्व मुनिंनी सर्वदृष्ट्या तेच वक्तव्य केले.
अथ राजा महातेजा आजमीढो द्विजोत्तमम् । प्रणम्य शिरसात्यर्थं प्रवक्तुमुपचक्रमे
तेव्हा तेजस्वी राजा उभा राहिला व नतमस्तक होऊन श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडे जाऊन आपले हेतू व्यक्त करण्यास सज्ज झाला.
शतानीक उवाच पुण्याख्यानं मम ब्रह्मन्! पावनाय प्रकीर्तय । श्रुत्वा यद्ब्राह्मणश्रेष्ठ! मुच्येऽहं सर्वपातकात्
सुमान्त्री म्हणाला: "सङ्गीत, हे ब्राह्मण, शुद्धी व स्तुतीकार्थी एक पवित्र कथा; तुझ्या आश्रयाने, श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी सर्व पापांपासून मुक्त होईन."
सुमन्तुरुवाच नानाविधानि शास्त्राणि सन्ति पुष्पानि भारत । यानि श्रुत्वा नरो राजन्! मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
सुमन्तुनी उत्तर दिले: "शास्त्रांचे अनेक प्रकार आहेत, हे भरत! जसे फुले; जे ते ऐकतो, राजन्, तो नक्कीच सर्व मलिनता पासून मुक्त होतो."