श्री गणेशाय नमः । नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् । जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः । यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत्पिबति । मूकङ्करोति वाचालं पङ्गु लङ्घयते गिरिम् । यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् । नानाख्यानककेसरं हरिकथासम्बोधनाबोधितम् । भूयाद्भारतपङ्कजं कलिमलप्रध्वंसि नः श्रेयसे । विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय । पुण्यं समं भवति तस्य च तस्य चैव । कृत्वा पुराणानि पराशरात्मजः सर्वाण्यनेकानि सुखावहानि । तत्रात्मसौख्याय भविष्यधर्मान् कलौ युगे भावि लिलेख सर्वम् । तत्रापि सर्वर्षिवरप्रमुख्यैः पराशराद्यैर्मुनिभिः प्रणीतान् । स्मृत्युक्तधर्मागमसंहितार्थान् व्यासः समासादवदद्भविष्यम् । अल्पायुषो लोकजनान्समीक्ष्य विद्याविहीनान्पशुवत्सुचेष्टान् । तेषां सुखार्थं प्रतिबोधनाय व्यासः पुराणं प्रथितं चकार । जयति च शितिदेहः शार्ङ्गःधन्वा मुरारिः । जयति च स तु देवो भानुमांश्चित्रभानुः
गणेशाला नमन. नारायणाला आणि श्रेष्ठ मनुष्यांना नमस्कार करून, देवी सरस्वतीचे आवाहन केल्यावर विजयप्रकाश जाहीर करावा. पराशराचा पुत्र — व्यास, सत्यवतीच्या हृदयाचा आनंद म्हणजे जय. ज्यांच्या निर्मळ, कलुषमुक्त वाणीमुळे जग साहित्यरसभर पितं आहे. तो मूकांना वाणी देतो, जीभेला शहाणपण देतो, लंगड्यांनाही डोंगर चढवतो. मी त्या परमआनंदी माधवाला प्रणाम करतो ज्याची दया अशीच आहे. हरीच्या अनेक आख्यायिका व गोष्टींचा मुकुट-रत्न जाणून घेतल्यानंतर भरताच्या कमलाचा प्रसार व्हावा आणि त्याने आपल्या कल्याणात कलियुगाची afflictions दूर कराव्यात. द्विजांना, वेदज्ञांना, अनेक परंपरांत प्रसिद्ध असणाऱ्यांना समत्वाचे पुण्य प्राप्त होते. अनेक पुराणे संकलित करून पराशराच्या पुत्राने सर्व सुखे आणली; तिथे जीवांच्या कल्याणासाठी भविष्यातील धर्मे निश्चित केल्या गेल्या — कलियुगात ही सर्व उपस्थित राहतील. ही सर्व वस्तु पराशर व इतर अग्रगण्य ऋषींनी रचितच आहेत, स्मरणधर्म व आज्ञापत्रात वर्णिल्या आहेत.
श्रियावृतं तु राजानं शतानीकं महाबलम् । अभिजग्मुर्महात्मानः सर्वे द्रष्टुं महर्षयः
शालीने वेढलेला राजा, ज्याच्याकडे शतकानुशत सैनिक व महत्त्वपूर्ण शक्ती होती, त्या उंच मनांचे सर्व महात्मे त्याला पाहण्यासाठी आले — प्रमुख ऋषी एकत्र जमले.
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । पराशरस्तथा व्यासः सुमन्तुर्जैमिनिस्तथा
तिथे भृगु, त्रिधान्वंत, वशिष्ठ, पुलस्त्य, पुलहा आणि क्रातु होते; तसेच पराशर आणि व्यास, सुमंत्र आणि जैमिनि हेही उपस्थित होते.
मुनिः पैलो याज्ञवल्क्यो गौतमस्तु महातपाः । भारद्वाजो मुनिर्धीमांस्तथा नारदपर्वतौ
ऋषींमध्ये पाइल, याज्ञवल्क्य आणि तपस्वी गौतम होते; तिथे पर्वतावर भरद्वाज आणि नारदसुद्धा होते.
वैशम्पायनो महात्मा शौनकश्च महातपाः । दक्षोऽङ्गिरास्तथा गर्गो गालवश्च महातपाः
तेथे महानात्मा वैशम्पायन, तपस्वी शौनक, दक्ष, अंगिरसा, गर्ग्य आणि ऋषी गळव उपस्थित होते.
तानागतानृषीन्दृष्ट्वा शतानीको महीपतिः । विधिवत्पूजयामास अभिगम्य महामतिः
जिथे ते एकत्र आलेले ऋषी दिसले, तिथे शतकानुशत सैनिकांचा राजा — बुद्धिमान स्वामी — त्यांचा योग्य सन्मान केला.
पुरोहितं पुरस्कृत्य अर्ध्यं गां स्वागतेन च । पूजयित्वा ततः सर्वान्प्रणम्य शिरसा भृशम्
याजकाला बोलावून, पाण्याचे व तुपाचे स्वागतपूर्वक प्रदर्शन करून, त्याने त्यांना सर्वांना पूजून नंतर त्यांच्या डोक्यावर गिरणी करत खोलवर प्रणाम केला.
सुखासीनांस्ततो राजा निरातङ्कान् गतक्लमान् । उवाच प्रणतो भूत्वा बाहुमुद्धृत्य दक्षिणम्
आरामात बसून, भीती व क्लेशमुक्त, राजा उपविष्ट होताच त्याने पांडित्याने नमस्कार करत दक्षिण दिशेला आपला उजवा भुज उचलून बोलले.
इदानीं सफलं जन्म मन्येऽहं भुवि सत्तमाः । आत्मनो द्विजशार्दूला! तथा कीर्तिर्यशो बलम्
माझा आता पृथ्वीवर जन्म श्लाघ्य झाला, अतिश्रेष्ठ लोकांनो; दुय्यम जन्मधारी द्विजांमधला सिंहा! असे माझे यश, प्रसिद्धी आणि सामर्थ्य राहील.
धन्योऽहं पुण्यकर्मा च यतो मां द्रष्टुमागताः । येषां स्मरणमात्रेण युष्माकं पूयते नरः
मी धन्य आहे, पुण्यकृत्य करणारा; कारण जे माझे दर्शनाला आले — केवळ त्यांना स्मरण केल्याने माणूस तुमच्यात गौरववान होतो.
श्रोतुमिच्छाम्यहं किञ्चिद्धर्मशास्त्रमनुत्तमम् । आनृशंस्यं समाश्रित्य कथयध्वम् महाबलाः!
मला धर्मशास्त्राचे परम तत्त्व ऐकायला आवडेल; दोषरहितावर अवलंबून का होईना ते सांगावे, हे महावीरांनो!
येनाहं धर्मशास्त्रं तु श्रुत्वा गच्छे परां गतिम् । यथागतो मम पिता श्रुत्वा वै भारतं पुरा
जे धर्मशास्त्र मी आत्ता ऐकलं आहे त्यामुळे मी परमलक्ष्य प्राप्त करीन; असे माझे वडीलही एकेकाळी गेले, हे ऐकून, भरतनो.
तथोक्तास्तेन राज्ञा वै ब्राह्मणास्ते समन्ततः । समागम्य मिथस्ते तु विमृश्य च भृशम् तदा
राजा असे म्हणाला, आणि सर्व बाजूंनी ब्राह्मणे त्याच्याजवळ जमले; त्यांनी गुप्तपणे भेट घेतली आणि नंतर त्यावर दीर्घ विचार केला.
पूजयित्वा ततो व्यासमिदं वचनमब्रुवन् । व्यासं प्रसादय विभो! एष ते कथयिष्यति
नंतर व्यासाची पूजा करून त्याने हे शब्द बोलले: "हे श्रीमान, व्यासाला प्रसन्न करा! तो हे तुम्हाला सांगेल."
तिष्ठत्यस्मिन्महाबाहो! वयं वक्तुं न शक्नुमः । तिष्ठमाने गुरौ शिष्यः कथं वक्ति महामते!
"थांबा इथे, महाबाहो; आम्ही बोलू शकत नाही. गुरु उपस्थित असला तर शिष्य कसा बोलू शकतो, हे महोन्नते?"
अयं गुरुः सदास्माकं साक्षान्नारायणस्तथा । कृपालुश्च तथा चायं तथा दिव्यविधानवित्
हा आपला गुरू स्वतः नारायणच आहे; करुणावंत आणि दिव्य विधींमध्ये निपुण तो आहे.
चतुर्णामपि वर्णानां पावनाय महात्मनाम् । धर्मशास्त्रमनेनोक्तं धर्माद्यैः सुसमन्वितम्
चार वर्णांच्या शुद्धीसाठी हा महात्मा घोषित झाला आहे; त्याने शिकवलेली धर्मशास्त्रे कर्तव्यांशी एकदम जुळणारी आहेत.
बिभेति गहनाच्छास्त्राल्लोको व्याधिरिवौषधात् । भारतस्य च विस्तारो मुनिना व्याहृतः स्वयम्
जग त्या गूढ शास्त्राला रुग्णाला दिल्या जाणाऱ्या औषधाप्रमाणे घाबरते; आणि भरताच्या विस्ताराची घोषणा सलग्नानेच केली.
यथा स्वादु च पथ्यं च दद्यास्त्वं भिषगौषधम् । तथा रम्यं च शास्त्रं च भारतं कृतवान्मुनिः
जशा वैद्य एखाद्या रूच्या आणि पौष्टिक औषधाप्रमाणे देतो, तशीच ऋषीने भरताला शास्त्रासारखे आनंददायी आणि उपकारक बनविले.
आस्तिक्यारोहसोपानमेतद्भारतमुच्यते । तच्छ्रुत्वा स्वर्गनरकौ लोकः साक्षादवेक्षते
हा भरत भक्तांचा उन्नतीचा मार्ग आणि सत्याची जिने म्हणून ओळखला जातो; ऐकताना स्वर्ग आणि नरकही ते थेट पाहतात.
देवतातीर्थतपसां भारतादेव निश्चयः । न जन्यते नास्तिकता तस्य मीमांसकैरपि
हे भरतच देवांंची, तीर्थांची आणि संन्यासीयांची खात्री आहे; इथं शास्त्रविरोधीही शंका उत्पन्न करू शकत नाहीत.
विष्णौ देवेषु वेदेषु गुरुषु ब्राह्मणेषु च । भक्तिर्भवति कल्याणी भारतादेव धीमताम्
विष्णूप्रती भक्ती देवांमध्ये, वेदांत, गुरूंमध्ये आणि ब्राह्मणांमध्ये उत्पन्न होते — अशी शुभ भक्ती शहाण्यांना तुझ्यामुळेच प्राप्त होते, हे भरत.
धर्मार्थकाममोक्षाणां भरतात्सिद्धिरेव हि । अजिह्मो भारतः पन्था निर्वाणपदगामिनाम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष प्राप्त करणाऱ्यांसाठी भरत खरोखरच यशाचे साधन आहे; निर्वाणस्थितीकडे जाणाऱ्यांचा मार्ग भरतच आहे.
मोक्षधर्मार्थकामानां प्रपञ्चो भारते कृतः । अनित्यतापसन्तप्ता भवन्ति तस्य मुक्तये
भरतात जग मोक्ष, धर्म, अर्थ आणि काम या हेतूंना घडवले जाते; त्याही तात्पुरत्या तपाच्या उष्णतेने जळलेले मुक्त होतात.
विपत्तिं भारताच्छ्रुत्वा वृष्णिपाण्डवसम्पदाम् । दुःखावसानाद्राजेन्द्र! पुण्यं च संश्रयेद्बुधः
हे राजन्, भरताला आणि वृष्णी-पांडवांच्या वैभवाला झालेल्या विपत्तिची वृत्तं ऐकून, शहाणा राजा शोकानंतर सद्गुणात शरण जावेत.
एवंविधं भारतं वै प्रोक्तं येन महात्मना । सोऽयं नारायणः साक्षात् व्यासरूपी महामुनिः
अशा प्रकारे त्या महात्म्याने भरताचे वर्णन केले; तोच नारायण स्वतः अवतारात उपस्थित आहे — महान ऋषी व्यास.
स तेषां वचनं श्रुत्वा प्रतापी यो महीपतिः । प्रसादयामास मुनिं व्यासं शास्त्रविशारदम्
हे शब्द ऐकून त्या पराक्रमी राजाने शास्त्रज्ञ ऋषी व्यासाला प्रसन्न केले आणि त्याला सन्मान दिला.
शतानीक उवाच अञ्जलिः शिरसा ब्रह्मन्! कृतोऽयं पादयोस्तव । ब्रूहि मे धर्मशास्त्रं तु येना पूततां व्रजे
अंजलीने मन वाकवून म्हणाले: हे ब्राह्मण, तुमचे पाय खरंच माझ्या शिरावर ठेवले गेले आहेत; मला तो धर्मशास्त्र सांगा ज्याने विधी शुद्ध होतील.
समुद्धर भवादस्मात्कीर्तयित्वा कथां शुभाम् । यथा मम पिता पूर्वं कीर्तयित्वा तु भारतम्
मला उचलून घ्या आणि तो शुभकथा पुन्हा सांगा जी तुमच्या वडिलांनी माझ्यासमोर भरताबद्दल सांगितली होती.
व्यास उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो वचनमब्रवीत् । एष शिष्यः सुमन्तुर्मे कथयिष्यति ते प्रभो!
व्यास म्हणाले: हे शब्द ऐकून व्यास म्हणाला — 'माझा हा शिष्य सुमंत्र तुला तो कथन करील, हे राजन्.'