ഭാസ്കര ഉവാച സ്മൃതിധര്മം വേദമൂലം ശൃണു ത്വം ഗരുഡാഗ്രജ
ഭാസ്കരൻ പറഞ്ഞു: ഗരുഡന്റെ മൂത്ത സഹോദരാ, വേദത്തിൽ ആധാരമാക്കിയുള്ള സ്മൃതി ധർമ്മം ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിക്കൂ.
ധര്മഃ ക്രിയാത്മാ നിര്ദിഷ്ടഃ ശ്രേയോഭ്യുദയലക്ഷണഃ
ധർമ്മം എന്നത് പ്രവൃത്തികളിൽ അധിഷ്ഠിതമായതും, ഉത്തമമായ ക്ഷേമവും സമൃദ്ധിയും നേടുന്നതുമായതുമാണ്.
അസ്യ ശബ്ദസ്യാനുഷ്ഠാനാത്സ്വര്ഗോ മോക്ഷശ്ച ജായതേ
ഈ വാക്ക് അനുസരിച്ച് കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും ലഭിക്കും.
കസ്യ ഭേദാസ്തു തേ പംച ബ്രൂഹി മേ ദേവസത്തമ
ഏതിന്റെ അഞ്ചു വിധ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ട്? ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ദയവായി എന്നോട് പറയൂ.
ഭാസ്കര ഉവാച വേദധര്മഃ സ്മൃതസ്ത്വേക ആശ്രമാണാം സ തത്പരഃ 1.181.
ഭാസ്കരൻ പറഞ്ഞു: വേദത്തിലെ ധർമ്മം ഒരൊറ്റതാണെന്നും, അതാണ് എല്ലാ ആശ്രമങ്ങളിലും ഉന്നതമായതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
വര്ണത്വമേകമാശ്രിത്യ അധികാരേ പ്രവര്തതേ
ഒരു വർണ്ണത്തിൽ ആധാരമാക്കി മാത്രമേ യോഗ്യത നിലനിൽക്കൂ.
വര്ണാശ്രമാശ്രമത്വം ച യോധികൃത്യ പ്രവര്തതേ
വർണ്ണത്തിന്റെയും ആശ്രമത്തിന്റെയും വ്യത്യാസം അവയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ കര്മ്മങ്ങൾ അനുസരിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്.
യോ ഗുണേന പ്രവര്തേത സ ഗുണോ ധര്മ ഉച്യതേ
യോജിച്ച ഗുണം അനുസരിച്ച് ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി അതിന്റെ ധർമ്മം എന്നു പറയുന്നു.
നിമിത്തമേകമാശ്രിത്യ യോ ധര്മഃ സംപ്രവര്തതേ
ഒരു കാരണത്തിൽ ആധാരമാക്കി നടക്കുന്ന ധർമ്മം അതിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
ഏഷ തു ദ്വിവിധഃ പ്രോക്തഃ സമാസാദവിശേഷതഃ
ഇത് സംക്ഷിപ്തമായും വിശദമായും രണ്ട് വിധത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു.
സ ചതുര്ധാ നിരൂപ്യസ്തു സ്വരൂപഫലസാധനൈഃ
ഇത് സ്വഭാവം, ഫലം, ഉപാധി, ലക്ഷ്യം എന്നിങ്ങനെ നാലു രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കാം.
ശ്രുത്യാ സഹ വിരോധേ തു ബാധ്യതേ വിഷയം വിനാ
ശ്രുതിയുമായി വിരുദ്ധത ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിന്റെ വിഷയം ഒഴികെ, അത് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടണം.
സ്മൃത്യാ സഹ വിരോധേന ചാര്ഥശാസ്ത്രസ്യ സാധനമ്
സ്മൃതിയുമായി വിരുദ്ധത ഉണ്ടെങ്കിൽ, അർത്ഥശാസ്ത്രത്തിലെ മാർഗം സ്വീകരിക്കണം.
അദൃഷ്ടാര്ഥേ വികല്പസ്തു വ്യവസ്ഥാസംഭവേ സതി
അർത്ഥം വ്യക്തമല്ലാതെയും നിർണ്ണയം സാധ്യമല്ലാതെയും ഇരിക്കുമ്പോൾ, മറ്റൊരു മാർഗം സ്വീകരിക്കാം.
വേദമൂലേ സ്ഥിതം ത്വേതദനുഷ്ഠാനം ക്രിയാ സതീ 1.181.
ഈ ആചരണം വേദത്തിൽ ആധാരമാക്കി നിലനിൽക്കുന്ന യഥാർത്ഥ കര്മ്മമാണ്.
നിഷേധവിധിരൂപം തു ദ്വിധാ ശാസ്ത്രം ഖഗാധിപ
പക്ഷിരാജാവേ, ശാസ്ത്രം നിർദ്ദേശവും നിരോധനവും എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
പംചപ്രകാരാഃ സ്മൃതയ ഏവം ശിഷ്യവ്യവസ്ഥിതാഃ
ഇങ്ങനെ, സ്മൃതികൾ ശിഷ്യന്മാർക്ക് അഞ്ചു വിധത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ദൃഷ്ടാര്ഥാ തു സ്മൃതിഃ കാചിദദൃഷ്ടാര്ഥാ തഥാപരാ സര്വാ ഏതാ വേദമൂലാഃ സ്മൃതാ വൈ ഋഷിഭിഃ സ്വയമ്
ചില സ്മൃതികൾ കാണാവുന്ന ഫലങ്ങൾക്കായാണ്, മറ്റൊന്നുകൾ കാണാനാകാത്ത ഫലങ്ങൾക്കായാണ്; ഇവ എല്ലാം വേദത്തിൽ ആധാരമാക്കിയവയാണെന്ന് ഋഷിമാർ പറയുന്നു.
അരുണ ഉവാച യാ ഏതാ ഭവതാ പ്രോക്താഃ സ്മൃതയഃ പര്വഗോപനേ
അരുണൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവൻ, ഉത്സവങ്ങൾ ആചരിക്കേണ്ടതിനെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ സ്മൃതികൾ—
ദൃഷ്ടാര്ഥാ കാ മതാ ദേവ അദൃഷ്ടാര്ഥാ ച കാ ഭവേത് അനുവാദസ്മൃതിഃ കാ സ്യാദൃഷ്ടാദൃഷ്ടാ തു കാ ഭവേത്
ദേവാ, അവയിൽ ഏതൊക്കെയാണ് ഈ ലോകത്ത് ഫലം കാണുന്നവയും, ഏതൊക്കെയാണ് കാണാനാകാത്ത ഫലമുള്ളവയും? അനുവാദസ്മൃതി എന്ന് പറയുന്നത് ഏതാണ്? കാണുന്നതും കാണാനാകാത്തതുമായ ഫലമുള്ളത് ഏതാണ്?
ഏവമുക്തോ മഹാതേജാ ഭാസ്കരോ വാരിതസ്കരഃ
ഇങ്ങനെ അരുണൻ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, പ്രകാശവാനായ അന്ധകാരനാശകനായ ഭാസ്കരൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു—
സമയാനാമുപായാനാം യോഗോ വ്യാസസമാസതഃ
നിർദ്ദേശങ്ങളും മാർഗങ്ങളും വിശദമായി കൂടി സംക്ഷിപ്തമായും മനസ്സിലാക്കണം.
അധ്യക്ഷാണാം ച നിക്ഷേപഃ കരണാനാം നിരൂപണമ്
പരിശോധകരുടെ ഉത്തരവാദിത്വവും ഉപകരണങ്ങളുടെ നിർണ്ണയവും ഉറപ്പാക്കണം.
സംധ്യോപാസ്തിസ്തഥാ കാര്യാ ശുനോ മാംസം ന ഭക്ഷയേത്
സന്ധ്യാപൂജ നിർബന്ധമായും നടത്തണം; നായയുടെ മാംസം കഴിക്കരുത്.
പാലാശം ധാരയേദ്ദംഡമുഭയാര്ഥാ വിദുര്ബുധാഃ 1.181.
പാലാശം എന്ന മരത്തിന്റെ ദണ്ഡം കൈവശം വയ്ക്കണം; ഇതു ഇരുവിധാർത്ഥത്തിനും അനുയോജ്യമാണ് എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ശ്രുതൌ ദൃഷ്ടം യഥാ കാര്യം സ്മൃതോ തത്താദൃശം യദി
ശ്രുതിയിൽ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് അതേവിധമായ കാര്യങ്ങൾ സ്മൃതിയിലും ചെയ്യേണ്ടത്.
ഉക്തോ ധര്മശ്ച സംക്ഷേപാത്പരിഭാഷാ ച തദ്ഗതാ
ഇങ്ങനെ ധർമ്മവും അതിന്റെ നിർവചനങ്ങളും സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാവര്തഃ പരോ ദേശ ഋഷിശസ്തസ്ത്വനംതരഃ
ബ്രഹ്മാവർതം എന്ന ദേശം ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമാണ്; അതിനുശേഷം ഋഷിമാർ പ്രശംസിച്ച പ്രദേശം വരുന്നു.
കൃഷ്ണസാരസ്തു വിചരേന്മൃഗോ യത്ര സ്വഭാവതഃ
കൃഷ്ണസാരം എന്ന കാട്ടുമൃഗം സ്വാഭാവികമായി സഞ്ചരിക്കുന്നിടം തന്നെയാണ് ആ ദേശം.
ബ്രഹ്മാദീനാം ച ദേവാനാം ബ്രാഹ്മണാദേസ്തഥൈവ ച
ബ്രഹ്മാവു മുതൽ ദേവന്മാർക്കും, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും അതുപോലെ തന്നെയാണ്,