പൂര്വാ ദിശം ഗതോ നിത്യമുദയാചലമക്രമമ്
എപ്പോഴും കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്ക് പോയ്, ഉദയപർവ്വതം കയറിയവൻ.
നാശയിത്വാ തമോ യസ്തു ക്രിയാഃ സര്വാഃ പ്രവര്തയേത്
അന്ധകാരം നശിപ്പിച്ച് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ആരംഭിപ്പിക്കുന്നവൻ.
ഗാര്ഹപത്യേന വിധിനാ തദ്വദ്ധാര്യേണ കര്മണാ പ്രോക്ഷണീയവ്രതം ചൈവ അവഭൃഥം തഥൈവ ച
ഗാർഹപത്യാഗ്നിയുടെ വിധിയാൽ, ആചാര്യന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, പ്രോക്ഷണവും അവഭൃഥസ്നാനവും ചെയ്തവൻ.
സര്വാനിമാംശ്ച യശ്ചക്രേ ഹവ്യഭാഗപ്രദാന്മുഖേ 1.157.
ഇവയെല്ലാം സൃഷ്ടിച്ച് ഹോമഭാഗങ്ങൾ മുഖത്തിൽ അർപ്പിച്ചവൻ.
ഭാഗാര്ഥേ മധുധാനായ ചക്രേ യോ യജ്ഞകര്മണി
ഭാഗം ലഭിക്കാനും മധു അർപ്പിക്കാനുമായി യജ്ഞം നടത്തിയവൻ.
യജ്ഞാനി ച ദ്രവ്യാണി യജ്ഞാംശ്ചാപി സഋത്വിജഃ
യജ്ഞങ്ങൾ, അവയ്ക്കുള്ള വസ്തുക്കൾ, യജ്ഞങ്ങൾ തന്നെയും, യജ്ഞത്തിൽ പങ്കാളികളായ ഋത്വിജന്മാരെയും സൃഷ്ടിച്ചവൻ.
വിബഭാജ പുരാ സര്വം പാരമേഷ്ഠയേന കര്മണാ
പണ്ടെ, പരമോന്നതമായ കർമ്മം കൊണ്ട് എല്ലാം വിഭജിച്ചവൻ.
ക്ഷണാന്കലാശ്ച കാഷ്ഠാശ്ച കാലവൈകല്യമേവ ച
ക്ഷണങ്ങൾ, നിമിഷങ്ങൾ, മണിക്കൂറുകൾ, സമയത്തിന്റെ വിഭജനങ്ങൾ എല്ലാം.
ഋതവഃ കാലയോഗാശ്ച പ്രമാണം വിവിധം നൃഷു
കാലങ്ങൾ, സമയചക്രങ്ങൾ, മനുഷ്യരിൽ വിവിധ അളവുകൾ എന്നിവ.
സൃഷ്ടാ ലോകാസ്ത്രയോനംതാ യേന ജ്ഞാനേന വര്ത്മനാ
മൂന്നു വിധമായും അനന്തമായും ലോകങ്ങൾ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വഴി കൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.
പ്രണാമത്രയപൂര്വേണ യോഗേന രമതേ ച യഃ
മൂന്നു വിധം നമസ്കാരം ചെയ്ത ശേഷം യോഗത്തിലൂടെ ആനന്ദിക്കുന്നവൻ.
യോ ഗതിര്വൃഷയുക്താനാം ഗതിര്യോഽപാപകര്മണാമ്
ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർക്കും പാപം ചെയ്യുന്നവർക്കും ഗതിയായവൻ.
ധാതുവൈദ്യസ്യ യോ വേത്താ ചതുരാശ്രമസംശ്രയഃ
പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അറിയുന്നവനും നാലു ആശ്രമങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും.
അഗ്നീഷോമാത്മകം ജ്യോതിര്യോഗീശഃ ക്ഷണദാംതകഃ 1.157.
അഗ്നിയും സോമനുമെന്ന പ്രകാശം ഉള്ള യോഗികളുടെ നായകൻ, രാത്രിയുടെ അന്ത്യം വരുത്തുന്നവൻ.
യം പരം പരമം പ്രാഹുഃ പരമാത്മാനമച്യുതമ്
പരമമായത്, ഉന്നതമായത്, അക്ഷരമായ പരമാത്മാവെന്നു അവർ വിളിക്കുന്നവൻ.
യുഗാംതേഷ്വതംകോ യസ്തു യശ്ച ലോകാംതകോത്തമഃ
യുഗങ്ങളുടെ അവസാനം ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനും ലോകങ്ങളുടെ അവസാനം ഉന്നതനായവനും.
വേത്താ യോ വേദവിദുഷാം പ്രഭുര്യഃ പ്രഭവിഷ്ണുനാമ്
വേദങ്ങൾ പഠിച്ചവരിൽ ജ്ഞാനിയായവനും ശക്തന്മാരിൽ പ്രഭുവുമായവൻ.
മാനുഷാണാം മനോഭൂതസ്തപോഭൂതസ്തപസ്വിനാമ്
മനുഷ്യരിൽ മനസ്സായവനും തപസ്സുകാരിൽ തപസ്സായവനും.
വിഗ്രഹോ വിഗ്രഹാണാം ച ഗതിര്ഗതിമതാമപി ദേവാഹുതിപ്രദാനോദ്യത്പ്രാണാഗ്നിസ്തമനാശനഃ
രൂപങ്ങളിൽ പ്രധാനമായ രൂപം, ചലനത്തിൽ പ്രധാനമായ ചലനം, ദേവതകൾക്കുള്ള ഹോമത്തിനായി ശ്രമിക്കുന്ന പ്രാണാഗ്നി, ഇരുണ്ടതിനെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ.
രസാദ്ധി ശോണിതം ഭവതി ശോണിതാന്മാംസമുച്യതേ
രസത്തിൽ നിന്ന് രക്തം ഉണ്ടാകുന്നു; രക്തത്തിൽ നിന്ന് മാംസം ഉണ്ടാകുന്നു.
അസ്ഥിമജ്ജ്ഞഃ സമഭവത്തതോ വൈ ശുക്രമാദിശേത് തത്രാപഃ പ്രഥമോ ഭാഗഃ സ സൌമ്യോ രാശിരുച്യതേ
അവിടെ അസ്ഥിയും മജ്ജയും രൂപപ്പെടുന്നു; അതിനുശേഷം ശുക്ലം ഉണ്ടാകുന്നു. അവിടെ ജലം ആദ്യഘടകമാണ്, അതാണ് സൗമ്യഭാഗം എന്ന് പറയുന്നത്.
തതഃ ക്ഷ്മാസംഭവോ ജ്ഞേയോ ദ്വിതീയോ രാശിരുച്യതേ
അതിനുശേഷം ഭൂമിയിൽ നിന്നുള്ള ഉത്ഭവം രണ്ടാമത്തെ ഭാഗം എന്ന് അറിയണം.
ഭവോ രസാത്മകസ്തേഷാം വീര്യം ച ശശിപാവകമ്
അവയുടെ ഉത്ഭവം രസത്തിൽ നിന്നാണ്; അവയുടെ ശക്തി ചന്ദ്രനും അഗ്നിയും ആണ്.
കഫസ്യ പൃഥിവീ സ്ഥാനം പിത്തം നാഭൌ പ്രതിഷ്ഠിതമ് നാഭികോഷ്ഠാംതരസ്ഥം തു തത്ര ദേവോ ദിവാകരഃ ।।1.157.
കഫയുടെ സ്ഥാനം ഭൂമിയിലാണ്; പിത്തം നാഭിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. നാഭിക്കുഴിയിൽ സൂര്യദേവൻ വസിക്കുന്നു.
മനഃ പ്രജാപതിര്ജ്ഞേയഃ കഫഃ സോമോ വിഭാവ്യതേ
മനസ്സാണ് പ്രജാപതി എന്ന് അറിയണം; കഫം ചന്ദ്രനായി പ്രകടമാകുന്നു.
ഏവം പ്രവര്തിതേ ഗര്ഭേ വര്ധിതേംഽബുദസന്നിഭേ
ഇങ്ങനെ ഗർഭം സ്ഥിരമായി വളരുമ്പോൾ, അത് വെള്ളബുഡ്ബുദം പോലെയാണ്.
തതോംഽഗാനി വിസൃജതേ ബിഭര്തി പരിവര്തയന്
അതിനുശേഷം അവൻ അവയുടെ അവയവങ്ങൾ വിട്ടുവിടുന്നു, അവയെ നിലനിർത്തിയും മാറ്റങ്ങളും വരുത്തിയും.
പ്രാണോസ്യ പ്രഥമം സ്ഥാനം വര്ധയന്പരിവര്തതേ വ്യാനോഽഥ വ്യാപകോ ദേഹേ സമാനഃ സന്നിവര്തതേ
അവന്റെ ശ്വാസം ആദ്യം നിലയാകുന്നു, വളർന്നു ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു; പിന്നെ ദേഹത്ത് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിക്കുന്ന വ്യാനനും, സമാനനും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം തിരിച്ചെത്തുന്നു.
ഭൂതാവാപ്തിസ്തതസ്തസ്യ ജായതീംദ്രിയഗോചരാ
അതിനുശേഷം അവനിൽ നിന്ന് ഭൂതങ്ങളുടെ പ്രാപ്തിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കുള്ള പരിധിയും ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
തസ്യേംദ്രിയാണി പിഷ്ടാനി സ്വംസ്വം യോഗം പ്രചക്രമുഃ
അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഓരോന്നും രൂപംകൊണ്ടു, തങ്ങളുടെ താന്തോന്നി പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.