൧൭ യദി ദേവാര്ഥദാനം൧ സ്യാത്തതോ ദേവലകാ ദ്വിജാഃ । ദേവദ്രവ്യാഭിലാഷശ്ച ബ്രാഹ്മണ്യം തു വിമുഞ്ചതി । । ൧൮ ദേവദ്വാരേ ച യദ്ദാനം ബ്രാഹ്മണായ പ്രയച്ഛതി । ദ്വാവേതൌ പാപകര്താരാവാത്മദോഷേണ മാനവൌ । । ൧൯ ദേവാര്ഥദാനം൨ വാര്ഷ്ണേയ യദ്ഗൃഹീത്വാ ച യോ ദ്വിജഃ । ശ്രാദ്ധേ വാ യദി വാ സത്രേ തജ്ജുഹോതി ദദാതി വാ । । ഭിന്ന വൃത്തോ ദ്വിജഃ പാപോ രാക്ഷസഃ സോഽഭിജായതേ । । 1.139.൨൦ ദ്വിജോ ദേവലകോ യത്ര പങ്ക്ത്യാം ഭുങ്ക്തേ മഹീപതേ । അന്നാന്യുപസ്പൃശേന്നീചാ സാ പങ്ക്തിഃ പാപമാചരേത് । । ൨൧ ദ്വിജോ ദേവലകോ യസ്യ സംസ്കാരം സമ്പ്രയച്ഛതി । സോഽധോമുഖാന്പിതൄന്സര്വാനാക്രമ്യ വിനിപാതയേത് । । ൨൨ ആത്മാനം പാതയേദ്യസ്തു സോന്യാനുദ്ധരതേ കഥമ് ഉദ്ധരിഷ്യതി ചാത്മാനമിത്യേഷാ കല്പനാധമാ । । ൨൩ യോ ഹഠാച്ച ഭയാച്ചൈവ കുരുതേ രവിവേശ്മനഃ । വൃത്തിം വിധത്തേ വിപ്രത്വാത്പതിതസ്സ തു ജായതേ । । ൨൪ സപ്രതിഗ്രഹമന്ത്രേണ ദ്വിജോഽശ്നാതി പരിഗ്രഹമ് । ദേവപ്രതിഗ്രഹാര്ഥേഷു വേദവാക്യം ന വിദ്യതേ । । ൨൫ തസ്മാദ്രാജാ ന ദേവാര്ഥം വിപ്രേ ദദ്യാത്കഥഞ്ചന । ബ്രഹ്മസൂത്രമഹം ഛിത്ത്വാ ഗമിഷ്യാമീതി ഗമ്യതാമ് । । ൨൬ സാമ്ബ ഉവാച അഗ്രാഹ്യം ചേദ്ദ്വിജാതിഭ്യഃ കസ്മൈ ദേയമിദം മയാ । ശ്രുതം വാ ദൃഷ്ടപൂര്വം വാ തന്മേ വ്യാഖ്യാതുമര്ഹസി । । ൨൭ ഗൌരമുഖ ഉവാച മഗായ സമ്പ്രയച്ഛ ത്വം പുരമേതച്ഛുഭം വിഭോ । തസ്യാധികാരോ ദേവാന്നേ ദേവതാനാം ച പൂജനേ । । ൨൮ സാമ്ബ ഉവാച കോഽയം മഗേതി തേ പ്രോക്താഃ ക്വ വാസൌ വസതേ വിഭോ । കസ്യ പുത്രോ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ കിമാചാരഃ കിമാകൃതിഃ । । ൨൯ ഗൌരമുഖ ഉവാച യോഽയം മഗേതി വൈ പ്രോക്തോ മഗോ ദിവ്യോ ദ്വിജോത്തമഃ । നിക്ഷുഭായാം ൧ സുതോ വീര ആദിത്യാത്മജ ഉച്യതേ । । 1.139.൩൦ സാമ്ബ ഉവാച കഥം സ നിക്ഷുഭാപുത്രഃ കഥം വീരസുതസ്തഥാ । കഥം ചാദിത്യതനയോ മഗോഽസാവുച്യതേനഽഘ । । ൩൧ ഗൌരമുഖ ഉവാച മാനുഷത്വം ഗതാ ദേവീ നിക്ഷുഭാ കില യാദവ । ഗതാ ശാപമവാപ്യേഹ ഭാസ്കരാല്ലോകപൂജിതാ । । ൩൨ ഗോത്രം മിഹിരമിത്യാഹുസ്തസ്മൈ ബ്രാഹ്മണ്യമുത്തമമ് । സുജിഹ്വാ നാമ ധര്മാത്മാ ഋഷിപുത്രഃ പുരാനഘ । । ൩൩ തസ്യാത്മജാ സമുത്പന്നാ നിക്ഷുഭാ സാ വരാങ്ഗനാ । രൂപേണാപ്രതിമാ ലോകേ ഹാരലീലാ മതാ തു സാ । । ൩൪ പിതുര്നിയോഗാത്സാ കന്യാ വിഹരേജ്ജാതവേദസി । । ൩൫ വിഹരന്തീ യഥാന്യായം സമിദ്ധേ പാവകേ തഥാ । അഥ താം ദേവദേവേശോ ഹ്യംശുമാലീ ദദര്ശ ഹ । । ൩൬ രൂപയൌവനസമ്പന്നാം തതഃ കാമവശം ഗതഃ । ചിന്തയാമാസ ദേവേശഃ കഥം താം വൈ ഭജാമ്യഹമ് । । ൩൭ അനയാവഹൃതോ യോഽയം പാവകോ ദേവപൂജിതഃ । വനമാവിശ്യ തന്വങ്ഗീം ഭജേയം ലോകപൂജിതാമ് । । ൩൮ ഇതി സഞ്ചിന്ത്യ ദേവേശഃ സഹസ്രാംശുര്ദിവസ്പതി । വിവേശ പാവകം വീര തത്പുത്രശ്ചാഭവത്തദാ । । ൩൯ തതോ വിലാസലാവണ്യരൂപയൌവനശാലിനീ । സമിദ്ധം ലങ്ഘയിത്വാഗ്നിം ജഗാമായതലോചനാ । । 1.139.൪൦ ക്രുദ്ധഃ സ്വരൂപമാസ്ഥായ ദൃഷ്ട്വാ കന്യാം സ പീഡിതഃ । കരം കരേണ സങ്ഗൃഹ്യ തതസ്താം ഹവ്യവാഹനഃ । । ൪൧ ഉവാച യദുശാര്ദൂല നോദിതോ ഭാസ്കരേണ തു । വേദോക്തം വിധിമുത്സൃജ്യ യഥാഹം ലംഘിതസ്ത്വയാ । ।൪ ൨ തസ്മാന്മത്തഃ സമുത്പന്നോ ന ച പുത്രോ ഭവിഷ്യതി । ജരശബ്ദ ഇതി ഖ്യാതോ വംശകീര്തിവിവര്ധനഃ । । ൪൩ അഗ്നിജാത്യാ മഗാഃ പ്രോക്താഃ സോമജാത്യാ ദ്വിജാതയഃ । ഭോജകാദിത്യജാത്യാ ഹി ദിവ്യാസ്തേ പരികീര്തിതാഃ । ।൪൪ താമേവമുക്ത്വാ ഭഗവാനാദിത്യോഽന്തരതസ്തദാ । അഥോത്പന്നാം പ്രജാം ജ്ഞാത്വാ ധ്യാനയോഗേന വൈ ഋഷിഃ । । ൪൫ പതിതഃ സ്യാന്മഹാതേജാ ഋഗ്ജിഹ്വഃ സുമഹാമതിഃ । ശാപമുദ്യമ്യ തേജസ്വീ ഋഗ്ജിഹ്വോ വാക്യമബ്രവീത് । । ൪൬ ആത്മാപരാധാത്കാമിന്യാ യഥാ ഗര്ഭോ നലാവൃതഃ । സമ്ഭൂതസ്തേ മഹാഭാഗേ അപൂജ്യോഽയം ഭവിഷ്യതി । । ൪൭ പുത്രശോകാഭിസന്തപ്താ ബാലാ പര്യാകുലേക്ഷണാ । ചിന്തയാമാസ ദുഃഖാര്താ തമേകം ജ്വലനാകൃതിമ് । । ൪൮ തതോ ദേവവരിഷ്ഠസ്യ മമ യോനിസമുദ്ഭവഃ । അയം ദത്തോ മഹാശാപഃ പൂജ്യതാം കര്തുമര്ഹസി । ।൪ ൯ ഭവേത്പൂജ്യോ ഹി മേ പുത്രോ ദേവേശ്വര തഥാ കുരു । ഏവം ചിംതയമാനസ്തു ഭഗവാനര്യമാ കില । । 1.139.൫൦ ആഗ്നേയം രൂപമാശ്രിത്യ ചേദം വചനമബ്രവീത് । സ്നിഗ്ധോ ഗമ്ഭീരനിര്ഘോഷഃ ശാന്തോ ജ്വരവിവര്ജിതഃ । । ൫൧ ഋഗ്ജിഹ്രഃ സുമഹാതേജാ ധര്മം ചരതി സുവ്രത । തേനോത്സൃഷ്ടം മഹാശാപം നാന്യഥാ കര്തുമുത്സഹേ । । ൫൨ കിം തു കാര്യഗരീയസ്ത്വാദാത്മനോ യോഗ്യമുത്തമമ് । തവ പുത്രം വിധാസ്യാമി ചാപൂജ്യം വേദപാരഗമ് । । ൫൩ വംശശ്ച സുമഹാംസ്തസ്യ നിവസിഷ്യതി ഭൂതലേ । മമാങ്ഗാനി മഹാത്മാനോ വാശിഷ്ഠാ ബ്രഹ്മവാദിനഃ । । ൫൪ മദ്ഗായനാ മദ്യജനാ മദ്ഭക്താ മത്പരായണാഃ । മമ ശുശ്രൂഷകാശ്ചൈവ മമ ച വ്രതചാരിണഃ । । ൫൫ ത്വാം ച മാം ച യഥാന്യായം വേദം തത്ത്വാര്ഥദര്ശിനഃ । പൂജയിഷ്യന്തി നിരതാഃ സദാ മദ്ഭാവഭാവിതാഃ । । ൫൬ മത്കര്മണാം മദങ്ഗാനാം മദ്ഭാവവിനിവേശനാത് । വിരജാ മത്പ്രസാദേന മാമേവൈഷ്യന്ത്യസംശയമ് । । ൫൭ ജടാശ്മശ്രുധരാ നിത്യം സദാ മയി പരായണാഃ । പഞ്ചകാലവിധാനജ്ഞാ വീരകാലസ്യ യജ്വിനഃ । । ൫൮ പൂര്ണേകദക്ഷിണേ പാണൌ വര്മ വാമേന ധാരയന് । പതിദാനേന വദനം പ്രച്ഛാദ്യ നിയതഃ ശുചിഃ । । ൫൯ പ്രാണം ഹി മഹതാം കൃത്വാ തതോ ഭുഞ്ജീത വാഗ്യതഃ । അയമാച്ചാപ്രസാദാച്ച വ്യാകുലേന്ദ്രിയചേതസാ । । 1.139.൬൦ വിധിഹീനം മംത്രഹീന യേ വൈ യക്ഷ്യന്തി മാമതഃ । തേഽപി സ്വര്ഗാച്ച്യുതാഃ ക്ലാന്താ രമന്തേ സൂര്യസന്നിധൌ । । ൬൧ ഏവംവിധാസ്തവ സുതാ ഭവിഷ്യന്തി മഹീതലേ । മഗവംശേ മഹാത്മാനോ വേദവേദാങ്ഗപാരഗാഃ । । ൬൨ ഏവമാശ്വാസ്യ താം ദേവീം ഭാസ്കരോ വാരിതസ്കരഃ । അന്തദര്ധേ മഹാതേജാഃ സാ ച ഹര്ഷമവാപ ഹ । । ൬൩ ഏവമേതേ സമുത്പന്നാ ഭോജകാഃ കൃഷ്ണനന്ദന । വിഷ്ണുഭാസ്തേ തഥാദിത്യാ ഉത്പന്നാ ലോകപൂജിതാഃ । । ൬൪ തേഷാമേതത്പുരം ദേഹി പര്യാപ്താസ്തേ പ്രതിഗ്രഹേ । ത്വദീയസ്യാസ്യ മേ വീര തഥാ ഭാസ്കരപൂജനേ । । ൬൫ തസ്യ ഗൌരമുഖസ്യേദം വാക്യം ശ്രുത്വാ സ യാദവഃ । സാമ്ബോ ജാമ്ബവതീപുത്രഃ പ്രണമ്യ ശിരസോക്തവാന് । । ൬൬ ക്വ വസന്തേ മഹാത്മാന ഏതേ ഭാസ്കരപുത്രകാഃ । ഭോജകാ ദ്വിജശാര്ദൂല യേന താനാനയാമ്യഹമ് । । ൬൭ ഗൌരമുഖ ഉവാച നാഹം ജാനേ മഹാബാഹോ വസന്തേ യത്ര വൈ മഗാഃ । ജാനീതേ താന്രവിര്വീര തസ്മാത്തം ശരണം വ്രജ । । ൬൮ ബ്രാഹ്മണേനൈവമുക്തസ്തു പ്രണമ്യ ശിരസാ രവിമ് । ജഗാദ ഭാസ്കരം സാമ്ബഃ കസ്തേ പൂജാം കരിഷ്യതി । । ൬ ൯- വിജ്ഞപ്തസ്ത്വേവ സാമ്ബേന പ്രതിമാ തമുവാച ഹ । ന യോഗ്യാഃ പരിചര്യായാം ജമ്ബൂദ്വീപേ മമാനഘ । । 1.139.൭൦ മമ പൂജാകരം ഗത്വാ ശാകദ്വീപാദിഹാനയ । ലവണോദാത്പരേ പാരേ ക്ഷീരോദേന സമാവൃതഃ । । ൭൧ ജമ്ബൂദ്വീപാത്പരോ യസ്മാച്ഛാകദ്വീപ ഇതി സ്മൃതഃ । തത്ര പുണ്യാ ജനപദാശ്ചതുര്വര്ണസമന്വിതാഃ । । ൭൨ മഗാശ്ച മഗഗാശ്ചൈവ ഗാനഗാ൧ മന്ദഗാസ്തഥാ । മഗാ ബ്രാഹ്മണഭൂയിഷ്ഠാ മഗഗാഃ ക്ഷത്രിയാഃ സ്മൃതാഃ । । ൭൩ വൈശ്യാസ്തു ഗാനഗാ ജ്ഞേയാഃ ശൂദ്രാസ്തേഷാം തു മന്ദഗാഃ । ന തേഷാം സങ്കരഃ കശ്ചിദ്ധര്മാശ്രയകൃതേ ക്വചിത് । । ൭൪ ധര്മസ്യാസ്യ വിചാരോ വാ ഹ്യേകതഃ സുഖിനഃ പ്രജാഃ । തേജസസ്തേ മദീയസ്യ നിര്മിതാ വിശ്വകര്മണാ । । । । ൭൫ തേഭ്യോ വേദാസ്തു ചത്വാരഃ സരഹസ്യാ മയോദിതാഃ । വേദോക്തൈര്വിവിധൈഃ സ്തോത്രൈഃ പരൈര്ഗുഹ്യൈര്മയാ കൃതൈഃ । । ൭൬ തേ ച ധ്യായന്തി മാമേവ യജന്തേ മാം ച നിത്യശഃ । മന്മാനസാ മദ്യജനാ മദ്ഭക്താ മത്പരായണാഃ । । ൭൭ മമ ശുശ്രൂഷകാശ്ചൈവ മമ ച വ്രതചാരിണഃ । അവ്യങ്ഗധാരിണശ്ചൈവ വിധിദൃഷ്ടേന കര്മണാ । । ൭൮ കുര്വന്തി തേ സദാ ഭദ്രാം മമ പൂജാം മമാനുഗാഃ । തഥാ ദേവാഃ സഗന്ധര്വാഃ സിദ്ധാശ്ച സഹ ചാരണൈഃ । । വിഹരന്തേ രമന്തേ ച ദൃശ്യമാനാശ്ച തൈഃ സഹ । । ൭൯ ജമ്ബൂദ്വീപേ ത്വഹം വിഷ്ണുര്വേദവേദാങ്ഗപൂജിതഃ । ശക്രോഽഹം ശാല്മലീദ്വീപേ ക്രൌഞ്ചദ്വീപേ ഹ്യഹം ഭഗഃ
ദേവാർത്ഥത്തിൽ ദാനം നൽകുകയാണെങ്കിൽ, ബ്രാഹ്മണർ 'ദേവലക'രാകും; ദേവസ്വത്തിൽ ആഗ്രഹം കാണിക്കുന്നവൻ ബ്രാഹ്മണത്വം നഷ്ടപ്പെടും. ദേവസ്വം ബ്രാഹ്മണന് നൽകുന്നവനും സ്വീകരിക്കുന്നവനും, ഇരുവരും പാപികൾ തന്നെയാണ്, ഓരോരുത്തരുടേയും തെറ്റിനാലാണ്. ദേവാർത്ഥത്തിൽ ദാനം സ്വീകരിച്ച ബ്രാഹ്മണൻ, ശ്രാദ്ധത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ യാഗത്തിൽ അതുപയോഗിച്ചാൽ, ആ ബ്രാഹ്മണൻ ആചാരഭ്രഷ്ടനായി പാപിയാവുകയും, രാക്ഷസനായി ജനിക്കുകയും ചെയ്യും. ദേവലക ബ്രാഹ്മണൻ യജ്ഞശാലയിൽ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ, ആ പംക്തി അശുദ്ധമായി പാപം ഉണ്ടാകും. ദേവലക ബ്രാഹ്മണൻ സംസ്കാരം നടത്തി കൊടുത്താൽ, ആ കുടുംബത്തിലെ പിതാക്കന്മാർ എല്ലാം താഴേക്ക് വീഴും. സ്വയം തകർന്നുപോയവൻ മറ്റുള്ളവരെ എങ്ങനെ ഉയർത്തും? സ്വയം പോലും ഉയരാൻ കഴിയില്ല—ഇതാണ് ഏറ്റവും താഴ്ന്ന നില. ഭയത്താലോ ബലത്താലോ സൂര്യക്ഷേത്രത്തിൽ ജീവനം നടത്തുന്നവൻ ബ്രാഹ്മണത്വത്തിൽ നിന്ന് വീഴും. ദാനം സ്വീകരിച്ച മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ, ദേവാർത്ഥത്തിൽ ദാനം സ്വീകരിക്കാൻ വേദവാക്യത്തിന് അനുമതി ഇല്ല. അതിനാൽ, രാജാവ് ദേവാർത്ഥം ബ്രാഹ്മണന് ഒരിക്കലും നൽകരുത്; ഞാൻ ബ്രഹ്മസൂത്രം മുറിച്ച് പോകുന്നു—പോകട്ടെ. സാംബൻ പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് സ്വീകരിക്കാൻ പാടില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ ആര്ക്ക് നൽകണം? നിങ്ങൾ കേട്ടതോ കണ്ടതോ എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണം. ഗൗരമുഖൻ പറഞ്ഞു: ഈ പുണ്യപുരി മഗന്മാർക്ക് നൽകൂ; ദേവഭക്ഷ്യത്തിലും ദേവപൂജയിലും അവർക്കാണ് അവകാശം. സാംബൻ ചോദിച്ചു: ഈ മഗന്മാർ ആരാണ്? എവിടെയാണ് അവർ താമസിക്കുന്നത്? ആരുടെ മക്കളാണ് അവർ? അവരുടെ ആചാരവും രൂപവും എന്താണ്? ഗൗരമുഖൻ പറഞ്ഞു: മഗൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവൻ ദിവ്യബ്രാഹ്മണൻ ആണ്, വീരനായ നിക്ഷുഭയുടെയും സൂര്യന്റെയും മകനാണ്. സാംബൻ ചോദിച്ചു: എങ്ങനെ അവൻ നിക്ഷുഭയുടെ മകനായി? എങ്ങനെ വീരന്റെ മകനായി? എങ്ങനെ സൂര്യന്റെ മകനായി? ഗൗരമുഖൻ പറഞ്ഞു: നിക്ഷുഭ എന്ന ദേവി, യാദവ, മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ചു; സൂര്യനിൽ നിന്ന് ശാപം ലഭിച്ചിട്ടും ലോകം ആരാധിച്ചവളാണ്. അവളുടെ ഗോത്രം 'മിഹിര' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; അവൾക്ക് ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണത്വം ലഭിച്ചു. സുജിഹ്വ എന്ന ധർമ്മാത്മാവായ ഋഷിപുത്രനാണ് അവളുടെ പിതാവ്. അവന്റെ മകളാണ് നിക്ഷുഭ, അപൂർവ്വസൗന്ദര്യവും ലാളിത്യവും ഉള്ള ഹാരലീല എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവൾ. പിതാവിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, ആ കന്യക യജ്ഞാഗ്നിയിൽ കളിച്ചു. അങ്ങനെ അഗ്നിയിൽ കളിക്കുമ്പോൾ, ദേവന്മാരുടെ ദേവനായ സൂര്യൻ അവളെ കണ്ടു. സൗന്ദര്യവും യൗവനവും നിറഞ്ഞ അവളെ കണ്ട ദേവേശ്വരൻ ആഗ്രഹത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായി: 'എങ്ങനെ ഞാൻ അവളെ സമ്പാദിക്കാം?' ദേവപൂജിതനായ അഗ്നിദേവൻ അവളാൽ ആകർഷിതനായി; സൂര്യൻ ചിന്തിച്ചു: 'കാടിൽ പോയി, ഈ സുന്ദരിയെ ഞാൻ സമ്പാദിക്കണം.' അങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച്, സഹസ്രകിരണനായ സൂര്യൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു, അപ്പോൾ ഒരു മകൻ ജനിച്ചു. പിന്നെ, സൗന്ദര്യവും ലാളിത്യവും നിറഞ്ഞ കന്യക അഗ്നിയെ കടന്ന് പുറത്ത് പോയി. കോപത്തോടെ, അഗ്നിദേവൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം ധരിച്ചു, കന്യകയുടെ കൈ പിടിച്ച് പറഞ്ഞു: 'യദുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, നീ സൂര്യനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടതല്ല, വേദവിധി ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എന്നെ കടന്നുപോയി. അതിനാൽ, എന്നിൽ നിന്ന് ജനിച്ചാലും, അവൻ നിന്റെ മകനാവില്ല; ജരശബ്ദ എന്ന പേരിൽ വംശം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനായി അറിയപ്പെടും.' അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവർ മഗന്മാർ, സോമത്തിൽ നിന്ന് ബ്രാഹ്മണർ, സൂര്യനിൽ നിന്ന് ദിവ്യഭോജകർ എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, സൂര്യൻ അപ്രത്യക്ഷനായി. തുടർന്ന്, മകൻ ജനിച്ചതായി അറിഞ്ഞ്, ഋഷി ധ്യാനയോഗത്തിൽ വഴി കണ്ടു. മഹാതേജസ്സുള്ള ഋജ്ജിഹ്വ, വലിയ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ശാപം ഉച്ചരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'എന്റെ സ്വന്തം തെറ്റുകൊണ്ടും സ്ത്രീലോലത്വം കൊണ്ടും, ഗർഭം മലത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ, മഹാഭാഗേ, നിന്നിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവൻ അപൂജ്യനാകും.' മകന്റെ ദുഃഖത്തിൽ കന്യക ദു:ഖിതയായി, അഗ്നിദേവനെ ദർശിച്ച് ചിന്തിച്ചു. പിന്നെ, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനോട്, 'നിന്റെ യോനിയിൽ നിന്ന് ജനിച്ച മകനു വലിയ ശാപം ലഭിച്ചു; അവനെ പൂജ്യനാക്കണം' എന്നു പറഞ്ഞു. അർയമൻ അഗ്നിരൂപം സ്വീകരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'ഋജ്ജിഹ്വ മഹാതേജസ്സും വ്രതസ്ഥനുമാണ്; അവൻ നൽകിയ ശാപം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. എങ്കിലും, നിർവഹിക്കേണ്ടത് അതിലധികം പ്രധാനമാണ്; ഞാൻ നിന്റെ മകനെ, അപൂജ്യനായാലും, വേദപാരായണനാക്കും. അവന്റെ വംശം ഭൂമിയിൽ വളരും. എന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന് മഹാത്മാക്കളായ വാശിഷ്ഠന്മാർ, ബ്രഹ്മവാദികൾ ഉത്ഭവിക്കും. മദ്ഗായനന്മാർ, മദ്യജനന്മാർ, എന്റെ ഭക്തന്മാർ, എന്റെ സേവകർ, എന്റെ വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ, നീയും ഞാനും വേദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നവർ എപ്പോഴും പൂജിക്കും. എന്റെ കര്മ്മങ്ങൾ, അവയവങ്ങൾ, സ്വഭാവം എന്നിവയിൽ ലയിച്ചവർ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ പാപരഹിതരായി, എന്നെ തന്നെ പ്രാപിക്കും. ജടയും മീശയും ധരിച്ച്, എപ്പോഴും എന്നിൽ ലയിച്ചവരും, അഞ്ചു കാലവിധാനങ്ങൾ അറിയുന്നവരും, വീരകാലത്തിൽ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരും, വലതുകൈയിൽ വാൾ, ഇടതുകൈയിൽ കവർ, ഭർത്താവിന്റെ ദാനത്തിൽ വായ് മറച്ച്, നിയന്ത്രിതനും ശുദ്ധനും ആയവരും, വലിയ ശ്വാസം എടുത്ത്, വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവരും, യഥാവിധി മന്ത്രം ഇല്ലാതെ, അശാന്തമായ മനസ്സോടെ എന്നെ ആരാധിച്ചാലും, അവർ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് വീണു സൂര്യന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും. ഇങ്ങനെ, ഭൂമിയിൽ നിന്റെ മക്കൾ മഗവംശത്തിൽ മഹാത്മാക്കളായി, വേദവേദാംഗപാരായണരായി ജനിക്കും. ദേവിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ഭാസ്കരൻ അർദ്ധരാത്രിയിൽ അപ്രത്യക്ഷനായി; ദേവി സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. ഇങ്ങനെ, ഭോജകർ ജനിച്ചു, കൃഷ്ണകുലജനായവാ; വിഷ്ണുവിനെയും സൂര്യനെയും പോലെ പ്രകാശമുള്ളവർ, ലോകം ആരാധിക്കുന്നവർ. അവർക്കു ഈ നഗരം നൽകൂ; അവർക്ക് സ്വീകരിക്കാൻ യോഗ്യതയുണ്ട്, നീയും ഞാനും സൂര്യപൂജയിൽ പോലെ. ഗൗരമുഖന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ജാംബവതിയുടെ മകനായ സാംബൻ വന്ദനം ചെയ്ത് ചോദിച്ചു: മഹാത്മാക്കളായ ഈ ഭോജകർ എവിടെ താമസിക്കുന്നു? അവരെ ഞാൻ എങ്ങനെ കൊണ്ടുവരാം? ഗൗരമുഖൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവേ, മഗന്മാർ എവിടെയാണ് താമസിക്കുന്നത് എന്നെ അറിയില്ല; സൂര്യൻ അറിയുന്നു, അതിനാൽ അവനിൽ ആശ്രയം നേടൂ. ബ്രാഹ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സാംബൻ തലകുനിച്ച് സൂര്യനെ വണങ്ങി ചോദിച്ചു: ആരാണ് നിന്റെ പൂജ നടത്തുക? സാംബൻ ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, പ്രതിമ പറഞ്ഞു: ജാംബൂദ്വീപിൽ ആരും എന്റെ സേവനത്തിന് യോഗ്യരല്ല; നീ ശാകദ്വീപിൽ പോയി എന്റെ പൂജകരെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക. ഉപ്പുകടലിന് അപ്പുറം, പാൽക്കടലാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ശാകദ്വീപാണ് അതിന്റെ പേര്. അവിടെ പുണ്യജനങ്ങൾ, നാലു വർണ്ണങ്ങളുമുള്ളവർ താമസിക്കുന്നു: മഗന്മാർ, മഗഗന്മാർ, ഗാനഗന്മാർ, മന്ദഗന്മാർ. മഗന്മാർ പ്രധാനമായും ബ്രാഹ്മണർ, മഗഗന്മാർ ക്ഷത്രിയർ, ഗാനഗന്മാർ വൈശ്യർ, മന്ദഗന്മാർ അവരുടേതായ ശൂദ്രർ. അവർക്കിടയിൽ ധർമ്മം കാത്തുകൊണ്ട് കലവറൊന്നുമില്ല. അവിടുത്തെ ജനങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നു. അവർക്കായി വിശ്വകർമൻ പ്രകാശം സൃഷ്ടിച്ചു. ഞാൻ അവർക്കു നാലു വേദങ്ങളും രഹസ്യങ്ങളുമായി പഠിപ്പിച്ചു. വേദത്തിൽ പറയുന്ന വിവിധ സ്തോത്രങ്ങളും രഹസ്യങ്ങളും ഞാൻ അവർക്കു നൽകിയിട്ടുണ്ട്. അവർ എപ്പോഴും എന്നെ ധ്യാനിക്കുകയും പൂജിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എന്റെ ജനങ്ങൾ, ഭക്തർ, സേവകർ, വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ, യഥാവിധി കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്തു എപ്പോഴും എന്റെ പൂജ നടത്തുന്നു. ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണമാർ എന്നിവരും അവരോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ജാംബൂദ്വീപിൽ ഞാൻ വിഷ്ണുവാണ്, വേദവേദാംഗപൂജിതൻ; ശാൽമലിദ്വീപിൽ ഞാൻ ഇന്ദ്രൻ, ക്രൗഞ്ചദ്വീപിൽ ഞാൻ ഭഗവാൻ.
മധ്യാഹ്നേ ത്വം സദാ ദേവ ഭക്ത്യാ മാമര്ചയസ്വ വൈ
ദേവാ, നീ ഇടവേളയിൽ എപ്പോഴും ഭക്തിയോടെ എന്നെ ആരാധിക്കണം.
തതോ ബ്രഹ്മാദയോ ദേവാഃ ശ്രുത്വാ വാക്യം വിഭാവസോഃ
അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മാവും മറ്റ് ദേവന്മാരും വിവാവസുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു.
ധന്യാ ദേവ വയം സര്വേ കൃതകൃത്യാസ്തഥൈവ ച
ദേവാ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്; ഞങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ പൂർത്തിയായി.
സംഭൂതാ ജ്ഞാനിനഃ സര്വേ ഭവതോ ദര്ശനാദ്വയമ്
നമുക്ക് എല്ലാവർക്കും നിങ്ങളുടെ ദർശനം കൊണ്ടു തന്നെ ജ്ഞാനം ലഭിച്ചു.
വയം ത്വന്മൂര്തയഃ സര്വേ തേജസാ തവ സംവൃതാഃ
നാം എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ രൂപങ്ങൾ തന്നെയാണ്; നിങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ മുഴുവനും മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
സ്ഥിതാഃ സര്വേ സുരജ്യേഷ്ഠ ലോകപാലാശ്ച കൃത്സ്നശഃ
ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ലോകങ്ങളുടെ രക്ഷകരായ എല്ലാവരും ഇവിടെ പൂർണ്ണമായി നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ഇത്ഥം തേഷാം വചഃ ശ്രുത്വാ ഭാസ്കരോ വാരിതസ്കരഃ 1.155.
അങ്ങനെ അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, ജലങ്ങളെ അപഹരിക്കുന്ന ഭാസ്കരൻ—
ആദിത്യ ഉവാച ഏവമേതന്ന സംദേഹോ യദാ വദഥ സുവ്രതാഃ
ആദിത്യൻ പറഞ്ഞു: നിങ്ങൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല, ധർമ്മനിഷ്ഠരായവരേ.
യദേതദ്ദര്ശനം ദേവാഃ പ്രമാണ ച യദുത്തമമ്
ദേവന്മാരേ, ഈ ദർശനവും അതിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായ സാക്ഷ്യവും ഇതാണ്.
യുഷ്മാകം ദേവശാര്ദൂലാസ്തന്നിബോധത കാരണമ്
ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇതിന് കാരണമെന്തെന്ന് നിങ്ങൾ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കൂ.
പ്രബോധാര്ഥം ഹി യുഷ്മാകം തമസോ നാശനായ ച
നിങ്ങളുടെ ബോധം ഉണർത്താനും അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുട്ട് നീക്കാനും ഇതാണ് ഉദ്ദേശ്യം.
1.139.൮൦ പ്ലക്ഷദ്വീപേ ത്വഹം ഭാനുഃ ശാകദ്വീപേ ദിവാകരഃ । പുഷ്കരേ ച സ്മൃതോ ബ്രഹ്മാ തതശ്ചാഹം മഹേശ്വരഃ । । ൮൧ താന്മഗാന്മമ പൂജാര്ഥം ശാകദ്വീപാദിഹാനയ । ആരുഹ്യ ഗരുഡം സാമ്ബ ശീഘ്രം ഗത്വാവിചാരയന് । । ൮൨ തഥേതി ഗൃഹ്യ താമാജ്ഞാം രവേര്ജാമ്ബവതീസുതഃ । പുനര്ദ്വാരവതീം ഗത്വാ കാന്ത്യാതീവ സമന്വിതഃ । । ൮൩ ആഖ്യാതവാന്പിതുഃ സര്വം സ്വകീയം ദേവദര്ശനമ് । തസ്മാച്ച ഗരുഡം ലബ്ധ്വാ യയൌ സാമ്ബോഽധിരുഹ്യ തമ് । । ൮൪ ശാകദ്വീപമനുപ്രാപ്യ സമ്പ്രഹൃഷ്ടതനൂരുഹഃ । തത്രാപശ്യദ്യഥോദ്ദിഷ്ടാന്സാമ്ബസ്തേജസ്വിനോ മഗാന് । । ൮൫ വിവസ്വന്തം പൂജയന്തോ ധൂപദീപാദിഭിഃ ശുഭൈഃ । സോഽഭിവാദ്യ ച താന്പൂര്വം കൃത്വാപ്യേഷാം പ്രദക്ഷിണാമ് । । ൮൬ പൃഷ്ട്വാ ചാനാമയം തേഷാം പ്രശംസാസാമപൂര്വകമ് । യൂയം ഹി പുണ്യകര്മാണോ ദ്രഷ്ടവ്യാര്ഥേ ശുഭാര്ഥിനഃ । । രതാ യേഽര്കസ്യ പൂജായാം യേഷാം ചൈവ വരപ്രദഃ । । ൮൭ തനയം വിത്ത മാം വിഷ്ണോഃ സാമ്ബം നാമ്നാ ച വിശ്രുതമ് । ചന്ദ്രഭാഗാതടേ ചാപി മയാ സൂര്യോ നിവേശിതഃ । । ൮൮ തേനാഹം പ്രേഷിതശ്ചാത്ര ഉത്തിഷ്ഠധ്വം വ്രജാമഹേ । തേ തമൂചുസ്തതഃ സാമ്ബമേവമേതന്ന സംശയഃ । । ൮൯ അസ്മാകമപി ദേവേന വ്യാഖ്യാതാം പൂര്വമേവ ഹി । അഷ്ടാദശ കുലാനീഹ മഗാനാം വേദവാദിനാമ് । । യാസ്യന്തി യേ ത്വയാ സാര്ധം യഥാ ദേവേന ഭാഷിതമ് । । 1.139.൯൦ തതസ്താനി ദശാഷ്ടൌ ച കുലാനീഹ സമന്തതഃ । ആരോപ്യ ഗരുഡേ സാമ്ബസ്ത്വരിതഃ പുനരഭ്യഗാത് । । ൯൧ സോഽല്പേനൈവ തു കാലേന പ്രാപ്തോ മിത്രവനം തതഃ । കൃത്വാജ്ഞാം തു രവേഃ സാമ്ബഃ കൃത്സ്നം ത്വേവം ന്യവേദയത് । । ൯൨ രവിഃ ശോഭനമിത്യുക്ത്വാ പ്രസന്നഃ സാമ്ബമബ്രവീത് । മമ പൂജാകരാ ഹ്യേതേ പ്രജാനാം ശാന്തികാരകാഃ । । ൯൩ മമ പൂജാം കരിഷ്യന്തി വിധാനോക്താം യദൂത്തമ । തത്കൃതേ ന പുനശ്ചിന്താ തവ കാചിദ്ഭവിഷ്യതി । । ൯൪ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ ഭോജകാനയനം നാമൈകോനചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
പ്ലക്ഷദ്വീപിൽ ഞാൻ ഭാനുവാണ്; ശാകദ്വീപിൽ ഞാൻ ദിവാകരൻ; പുഷ്കരത്തിൽ ഞാൻ ബ്രഹ്മാവായി അറിയപ്പെടുന്നു; പിന്നെ ഞാൻ മഹേശ്വരനാണ്. ശാകദ്വീപിൽ നിന്ന് മഗന്മാരെ എന്റെ പൂജക്കായി ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക. സാംബാ, നീ ഗരുഡനിൽ കയറി, വൈകാതെ സംശയമില്ലാതെ പോകണം. സൂര്യന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച്, ജാംബവതിയുടെ മകനായ സാംബൻ ദ്വാരകയിലേക്ക് തിരിച്ചു, അതീവ പ്രകാശത്തോടെ. അവൻ തന്റെ പിതാവിനോട് ദേവദർശനത്തിന്റെ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം പറഞ്ഞു. പിന്നെ ഗരുഡനെ ലഭിച്ച്, സാംബൻ അതിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. ശാകദ്വീപിൽ എത്തി, സന്തോഷത്താൽ രോമാഞ്ചിതനായ സാംബൻ അവിടെ പറഞ്ഞതുപോലെ തേജസ്സുള്ള മഗന്മാരെ കണ്ടു. അവർ സൂര്യനെ ധൂപദീപാദികൾ കൊണ്ട് പൂജിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു. സാംബൻ ആദ്യം അവരെ വന്ദിച്ചു, പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, അവരുടെയൊക്കെ സുഖം അന്വേഷിച്ച്, അവരെ അപൂർവ്വമായി പ്രശംസിച്ചു: 'നിങ്ങൾ പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരും, സൂര്യദർശനത്തിനും മംഗളത്തിനും ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും, സൂര്യപൂജയിൽ ലയിച്ചവരും, അനുഗ്രഹം ലഭിക്കുന്നവരും ആണല്ലോ. ഞാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ മകനായ സാംബൻ എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ചന്ദ്രഭാഗാ തീരത്ത് ഞാൻ സൂര്യനെ സ്ഥാപിച്ചു. അവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു; എഴുന്നേറ്റു വരിക, നമുക്ക് പോകാം.' അപ്പോൾ അവർ സാംബനോട് പറഞ്ഞു: 'ഇതെല്ലാം ശരിയാണ്, സംശയമില്ല. ദേവൻ മുമ്പേ തന്നെ ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; പതിനെട്ടു മഗകുലങ്ങൾ, വേദജ്ഞന്മാർ, ദേവന്റെ വാക്കുപോലെ നിനക്കൊപ്പം പോകും.' പിന്നെ ആ പതിനെട്ടു കുലങ്ങളെയും സാംബൻ ഗരുഡനിൽ കയറ്റി വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു. കുറച്ചുകാലംകൊണ്ട് അവൻ മിത്രവനത്തിൽ എത്തി, സൂര്യന്റെ ആജ്ഞ നിർവഹിച്ച് സാംബൻ എല്ലാം അറിയിച്ചു. സൂര്യൻ സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: 'ഇവരാണ് എന്റെ പൂജകർ, ജനങ്ങൾക്ക് ശാന്തി നൽകുന്നവർ. ഇവർ നിർദ്ദേശിച്ച രീതിയിൽ എന്റെ പൂജ നടത്തും, യദുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ; അതിനാൽ ഇനി നിന്നെ ആശങ്കയൊന്നും ഉണ്ടാകേണ്ട.'
ഭോജകോത്പത്തിവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച ഏവം സ ആനയിത്വാ തു മഗാന്സാമ്ബോ മഹീപതേ । സ മഹാത്മാ പുരാ സാമ്ബശ്ചന്ദ്രഭാഗാസരിത്തടേ । । ൧ പുരം നിവേശയാമാസ സ്ഥാപയിത്വാ ദിവാകരമ് । കൃത്വാ ധനസമൃദ്ധം തു ഭോജകാനാം സമര്പയത് । । ൨ തത്പുരം സവിതുഃ പുണ്യം ത്രിഷു ലോകേഷു വിശ്രുതമ് । സാംബേന കാരിതം യസ്മാത്തസ്മാത്സാമ്ബപുരം സ്മൃതമ് । । ൩ തസ്മിന്പ്രതിഷ്ഠിതോ ദേവഃ പുരമധ്യേ ദിവാകരഃ । സത്കൃത്യ സ്ഥാപിതാഃ സര്വേ ആത്മനാമാങ്കിതേ പുരേ । । ൪ മഗാനാം തു സദാചാരോ ദൃഷ്ടാചാരകുലോചിതഃ । ദേവശുശ്രൂഷണം ഗീതം വേദപ്രോക്തേന കര്മണാ । । ൫ കൃതകൃത്യസ്തദാ സാമ്ബോ വരം ലബ്ധ്വാ പുനര്യുവാ । ആദിദേവം സുരജ്യേഷ്ഠമാദിത്യം പ്രണിപത്യ സഃ । । ൬ അനന്തരം മഗാന്സര്വാന്പ്രണിപത്യാഭിവാദ്യ ച । പ്രസ്ഥിതോ നിര്മലഃ സാമ്ബഃ പുരീം ദ്വാരവതീം തദാ । । ൭ മഗാനാം കാരണാര്ഥേന പ്രാര്ഥിതാ ഭോജവംശജാഃ । വസുദേവസ്യ പൌത്രേണ ഗോത്രജേന മഹാത്മനാ । । ൮ കന്യാദാനം കൃതം തേഷാം മഗാനാം ഭോജകോത്തമൈഃ । സര്വാസ്താഃ സഹിതാഃ കന്യാഃ പ്രവാലമണിഭൂഷിതാഃ । । ൯ അര്ചയിത്വാ തു താഃ സര്വാഃ പ്രേഷിതാഃ സവിതുര്ഗൃഹമ് । പുനര്ഗത്വാ തു സാംബേന പൃഷ്ടോ ദേവോ ദിവാകരഃ । । 1.140.൧൦ മഗാനാം ജ്ഞാനമാഖ്യാഹി൧ വേദാനവ്യങ്ഗമേവ ച । സാമ്ബസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ ഭാസ്കരോ വാക്യമബ്രവീത് । । ൧൧ പൃച്ഛ ത്വം നാരദം ഗത്വാ സ തേ സര്വം വദിഷ്യതി । ഏവമുക്തോഽഥ വൈ സാമ്ബോ ഗതവാന്നാരദം പ്രതി । । ൧൨ ഗത്വാ കൃത്സ്നമിദം സര്വം തസ്മൈ തേന നിവേദിതമ് । സ ചാപ്യാഹ തതഃ സാമ്ബം ന ജാനേ ജ്ഞാനമുത്തമമ് । । ൧൩ ഭോജകാനാം യദുശ്രേഷ്ഠ ജ്ഞാനം വ്യാസോ മഹാമുനിഃ । തം ഗത്വാ പരിപൃച്ഛ ത്വം പ്രണമ്യ ശിരസാ മുനിമ് । । ൧൪ കൃഷ്ണാനുരോധാത്തേ സര്വം സ വക്ഷ്യതി ന സംശയഃ । നാരദേനൈവമുക്തസ്തു സാമ്ബോ ജാമ്ബവതീസുതഃ । । ൧൫ വ്യാസാശ്രമം സ ഗത്വാ തു പ്രണമ്യ ശിരസാ മുനിമ് । കൃതാഞ്ജലിപുടോ ഭൂത്വാ ഇദം വചനമബ്രവീത് । । ൧൬ ശാകദ്വീപം മയാ ഗത്വാ ആനീതാ മഗപുങ്ഗവാഃ । ബാലാ യൌവനസമ്പന്നാഃ സന്നിവിഷ്ടാ മഗോത്തമാഃ । । ൧൭ സത്കൃത്യ പൂജയിത്വാ തു പുരം തേഷാം സമര്പിതമ് । സമ്പ്രാപ്യ തു പുരം തേ വൈ ജ്യേഷ്ഠമധ്യകനീയസഃ । । ൧൮ ഭോജവംശസമുത്പന്നാഃ കന്യകാഃ സമലങ്കൃതാഃ । വരയിത്വാ കൃതം തേഷാം വിപ്രപ്രണയനം ശുഭമ് । । ൧൯ അഹോ സഭാഗ്യാഃ ശ്ലാഘ്യാശ്ച കൃതപുണ്യാശ്ച തേ സദാ । പൂജായാം യേ രതാ ഭാനോര്യേഷാം ചൈവ വരപ്രദഃ । । 1.140.൨൦ പര്യാപ്തം സര്വമേതേഷാമിഹ ചാമുഷ്മികം ഫലമ് । അനിത്യേ സതി മാനുഷ്യേ ദേവപൂജാരതാ ഹി യേ । । ൨൧ കിന്തു ചിന്തയതഃ സൂര്യം ചിന്തയിത്വാ തു ഭോജകാന് । ജ്ഞാനം പ്രതി തഥാ ചൈഷാം ഹദയേ സംശയോ മമ । । ൨൨ കഥം പൂജാകരാ ഹ്യേതേ കേ മഗാഃ കേ ച ഭോജകാഃ । ജ്ഞാനം കിം പരമം തേഷാം ജ്ഞേയസ്തേഷാം ക ഏവ തു । । ൨൩ ദിവ്യേതി തേ കഥം പ്രോക്താഃ കിമര്ഥം കൂര്ചധാരണമ് । സൌരവ്രതം കിമര്ഥം തു വാചകാസ്തേ കഥം സ്മൃതാഃ । । ൨൪ കിമര്ഥം തേജസാ വേദാന്ഗായന്തശ്ചൈവ തേ കഥമ് । അഥാഹികഞ്ചുകസ്യാങ്ഗം കിം പ്രമാണം ച കസ്യ വൈ । । ൨൫ കസ്യ വൈ കാ സമാഖ്യാതാ യദുത്പന്നം കഥം സ്മൃതമ് । കഥം ദേവാംശ്ച ഗായന്തി യജ്ഞം കുര്വന്തി തേ കഥമ് । । ൨൬ അഗ്നിഹോത്രം ച കിം തേഷാം പഞ്ച ദോലാശ്ച കാഃ സ്മൃതാഃ । ഏതത്സര്വം സമാഖ്യാഹി ഭോജകാനാം വിചേഷ്ടിതമ് । । ൨൭ സാമ്ബസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ കൃഷ്ണദ്വൈപായനോ മുനിഃ । കാലീസുതോ മഹാതേജാ ഉവാച പരമം വചഃ । । ൨൮ സാധുസാധു യദുശ്രേഷ്ഠ സാധു പൃഷ്ടോഽസ്മി സുവ്രത । ദുര്ജ്ഞേയചേഷ്ടിതം കിഞ്ചിദ്ഭോജകാനാം ന സംശയഃ । । ൨൯ ഭാസ്കരസ്യ പ്രസാദേന മമാപി സ്മൃതിമാഗതമ് । യഥാഖ്യാതം വശിഷ്ഠേന തഥാ തേ വച്മി കൃത്സ്നശഃ । । 1.140.൩൦ മഗാനാം ചരിതം ശ്രേഷ്ഠം ശൃണു ത്വം കൃഷ്ണനന്ദന । ജ്ഞാനവേദിന ഏവൈതേ കര്മയോഗം സമാശ്രിതാഃ । । ൩൧ ശ്രൂയന്തേ ഋഷയഃ സര്വേ മൌനേന നിയമസ്ഥിതാഃ । ഭുഞ്ജതേ ചാപി മൌനേന സര്വേ വൈ പരമര്ഷയഃ । । ൩൨ മുനിചര്യാകൃതസ്തേഽപി ശാകദ്വീപനിവാസിനഃ । തസ്മാന്മൌനേന ഭോക്തവ്യമഗുണത്വമനിച്ഛതാ । । ൩൩ വചഃ സൂര്യസമാഖ്യാതം കാരണം ച വരം തഥാ । അര്ചായാം തേ ച തേ നിത്യമര്ചയന്തശ്ച തേ സ്മൃതാഃ । । ൩൪ ഭോജകന്യാസുജാതത്വാദ്ഭോജകാസ്തേന തേ സ്മൃതാഃ । ബ്രാഹ്മണാനാം യഥാ പ്രോക്തോ വേദാശ്ചത്വാര ഏവ തു । । ൩൫ ഋഗ്വേദോഽഥ യജുര്വേദഃ സാമവേദസ്ത്വഥര്വണഃ । ബ്രഹ്മണോക്താസ്തഥാ വേദാ മഗാനാമപി സുവ്രത । । ൩൬ ത ഏവ വിപരീതാസ്തു തേഷാം വേദാഃ പ്രകീര്തിതാഃ । വേദോ വിശ്വമദശ്ചൈവ വിദ്വദ്വഹ്നിരസസ്തഥാ । । ൩൭ വേദാ ഹ്യേതേ മഗാനാം തു പുരോവാച പ്രജാപതിഃ । മഗാ വേദമധീയന്തേ വേദാങ്ഗാസ്തേന തേ സ്മൃതാഃ । । ൩൮ ശേഷോ ന ഹി മഹാഭാഗഃ സര്വസത്ത്വസുഖാവഹഃ । സസൂര്യരഥമാസാദ്യ രഥിഭിഃ സഹ വര്ഷതി । । ൩൯ യസ്തസ്യ തു പുനര്മോകം സ രവേര്ഹി മഹാനകഃ । വന്ദിതവ്യോ മഗാനാം തു അസ്ത്രമന്ത്രേണ നിത്യശഃ । ।1.140.൪ ൦ യഥാ സ്രജോ ദ്വിജാനാം തു പൂജാകാലേ പ്രമീയതേ । സര്വസംസ്കാരയജ്ഞേഷു യഥാ ദര്ഭാ ദ്വിജാതിഷു । ।൪ ൧ പവിത്രാഃ കീര്തിതാസ്തേഷാം തഥാ ധര്മോ മഗസ്യ തു । ഏഭിര്ജയന്തി ഭൂയിഷ്ഠം തസ്മിന്ദ്വീപേ മഗാധിപാഃ । ।൪൨ വിദ്യാവന്തഃ കുലശ്രേഷ്ഠാഃ ശൌചാചാരസമന്വിതാഃ । യജ്ഞാവസക്താ൧ ഭക്താശ്ച ജപന്തോ മന്ത്രമാദിതഃ । ।൪ ൩ പ്രിയാസ്തു യദുശാര്ദൂല ഭോജകാ യദുനന്ദന । അസ്ത്രമിവ വൈ മന്ത്രോ വേദസ്യ പരിപഠ്യതേ । ।൪൪ സര്വേഷാം ബ്രാഹ്മണാനാം തു സാവിത്രീ പരികല്പ്യതേ । അസ്മാകം തു യദുശ്രേഷ്ഠ മഹാവ്യാഹൃതിപൂര്തികാ । ।൪൫ അമോഹകേനാഥ വിമാനഭുഞ്ജീ മൌനേന ചൈവാപി യഥാ ഹി യുക്തമ് । ന ചാപി കിഞ്ചിത്സ്മൃതികം സ്പൃശേച്ച തച്ചാപി നാത്രൈവ ച സംസ്പൃശേദ്ധി । । ൪൭ ശ്വസന്ത്യനിച്ഛംസ്തു പരിക്ഷിപേത്തു സ്വാഭീഷ്ടസൂര്യം തു നമേത്സദൈവ । യഥാ യജ്ഞം ഹി മന്ത്രേണ വേദപ്രോക്തേന കര്മണാ । ।൪൭ തത്ത്വമന്യന്മഗാനാന്തു വിധിമന്ത്രപുരസ്കൃതമ് । ഹവിഃ സമ്പദ്യതേ യസ്മാത്തേന തേ യജ്വിനഃ സ്മൃതാഃ । ।൪൮ യഥാഗ്നിഹോത്രം പ്രഥിതം ദ്വിജാനാം തഥാധ്വഹോത്രം വിഹിതം മഗാനാമ് । അച്ഛം ച നാമേതി തദധ്വരസ്യ മുനേര്വചോ നാത്ര വിചാരണാസ്തി । ।൪൯ പഞ്ചധൂപാഃ പ്രദാതവ്യാഃ സിദ്ധിരസ്യേഹ സര്വദാ । ദണ്ഡനായകവേലേ ദ്വേ ത്രിസന്ധ്യം ഭാസ്കരസ്യ തു । । 1.140.൫൦ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ ഭോജകോത്പത്തിവര്ണനം നാമ ചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ സാംബൻ, മഗന്മാരെ കൊണ്ടുവന്ന്, ചന്ദ്രഭാഗാ നദിയുടെ തീരത്ത് ഒരു നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. അവിടെ ദൈവമായ സൂര്യനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, ധനസമ്പത്താൽ സമൃദ്ധമാക്കിയ ആ നഗരത്തെ ഭോജകർക്കു സമർപ്പിച്ചു. ആ നഗരം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമായ, സാംബൻ നിർമിച്ചതിനാൽ 'സാംബപുരം' എന്നാണത് അറിയപ്പെടുന്നത്. ആ നഗരത്തിന്റെ നടുവിൽ സൂര്യദേവൻ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു. അവിടെ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ പേരുകൾക്കനുസരിച്ച് സ്ഥിരതാമസമാക്കി. മഗന്മാർ നല്ല ആചാരങ്ങൾ പാലിച്ചു; കുടുംബപരമായ ശീലങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, ദൈവസേവനവും ഗാനം, വേദപ്രകാരമുള്ള കർമ്മങ്ങളും ചെയ്തു. സാംബൻ തന്റെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയാക്കി, അനുഗ്രഹം ലഭിച്ചയാൾ, വീണ്ടും യുവാവായിരിക്കെ ആദിദേവനായ സൂര്യനെ വന്ദിച്ചു. പിന്നെ എല്ലാ മഗന്മാരെയും വന്ദിച്ച് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, നിർമലനായ സാംബൻ ദ്വാരകാനഗരത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി. മഗന്മാരുടെ കാര്യമെന്നു വച്ച്, വസുദേവന്റെ മകനായ മഹാത്മാവും അവരുടെ ഗോത്രജനും ആയ സാംബൻ, ഭോജവംശജരെ അപേക്ഷിച്ചു. ഭോജകന്മാർ അവരുടെ പുത്രിമാരെ മഗന്മാർക്ക് കല്യാണം ചെയ്തു കൊടുത്തു; ആ പെൺകുട്ടികൾ എല്ലാവരും മനോഹരമായ പുഷ്പാഭരണങ്ങളാലും മാണിക്യങ്ങളാലും അലങ്കൃതരായി, പൂജിച്ചശേഷം സൂര്യന്റെ വീട്ടിലേക്ക് അയച്ചു. പിന്നെ സാംബൻ തിരിച്ചു വന്ന് സൂര്യനോടു ചോദിച്ചു: "മഗന്മാരുടെ ജ്ഞാനവും, വേദങ്ങൾക്കും അകൃത്യങ്ങളില്ലാത്തതും എനിക്ക് വിശദമായി പറയണം." സാംബന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സൂര്യൻ പറഞ്ഞു: "നാരദനോടു പോയി ചോദിക്കൂ; അവൻ നിനക്കൊക്കെ വിശദമായി പറയും." അങ്ങനെ നിർദ്ദേശം ലഭിച്ച സാംബൻ, നാരദനോടു പോയി എല്ലാം വിവരിച്ചു. നാരദൻ പറഞ്ഞു: "ഭോജകന്മാരുടെ പരമജ്ഞാനം എനിക്ക് അറിയില്ല; മഹാമുനിയായ വ്യാസൻ അതറിയുന്നു. അവനോടു തലകൂന്തി വന്ദിച്ച് ചോദിക്കൂ; കൃഷ്ണന്റെ അഭ്യർത്ഥനയാൽ അവൻ എല്ലാം പറഞ്ഞുതരും." നാരദന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, ജാംബവതിയുടെ മകനായ സാംബൻ, വ്യാസാശ്രമത്തിൽ ചെന്നു, തലകൂന്തി വന്ദിച്ചു, കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: "ഞാൻ ശാകദ്വീപത്തിൽ പോയി, ബാലരും യുവാക്കളുമായ മഗന്മാരെ കൊണ്ടുവന്നു. അവരെ ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ച് നഗരത്തിൽ താമസിപ്പിച്ചു. അവിടെ മുതിർന്നവരും ഇടത്തരം, ഇളയവരും, ഭോജവംശത്തിൽ ജനിച്ച പെൺകുട്ടികൾ അലങ്കരിച്ച്, വിവാഹം കഴിച്ചു. അഹോ, എത്ര ഭാഗ്യവാന്മാരും പുണ്യശാലികളും, സൂര്യപൂജയിൽ നിരന്തരം ലീനരായവരും, അവർക്കു അനുഗ്രഹം നൽകുന്നവനും. ഇവർക്കു ലോകത്തും പരലോകത്തും ഫലങ്ങൾ പര്യാപ്തമാണ്. മനുഷ്യജീവിതം നശ്വരമെങ്കിലും, ദൈവപൂജയിൽ ലീനരായവർ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്. പക്ഷേ, സൂര്യനെയും ഭോജകന്മാരെയും ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, അവരുടെ ജ്ഞാനത്തെക്കുറിച്ച് എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സംശയമുണ്ട്. ഇവർ എങ്ങനെ പൂജകർ? മഗന്മാർ ആരാണ്, ഭോജകന്മാർ ആരാണ്? അവരുടെ പരമജ്ഞാനം എന്താണ്? അറിയേണ്ടത് ആരെക്കുറിച്ചാണ്? ഇവരെ ദൈവികർ എന്ന് പറയുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? കൂർച്ചധാരണം എന്തിനാണ്? സൗരവ്രതം എന്തിന്? വേദം പ്രകാശത്തോടെ പാടുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? അഹികഞ്ചുകം എന്ന വസ്ത്രത്തിന്റെ അധികാരം ആര്ക്ക്, അതിന്റെ ഉത്ഭവം എന്ത്? ദേവന്മാർക്ക് പാട്ട് പാടുന്നതും യാഗം നടത്തുന്നതും എങ്ങനെ? അഗ്നിഹോത്രം, അഞ്ചു ദോലകളും എന്താണ്? ഭോജകന്മാരുടെ എല്ലാ ആചാരങ്ങളും വിശദമായി പറയണം." സാംബന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കാലിയുടെ മകനായ മഹാത്മാവും മഹാമുനിയുമായ കൃഷ്ണദ്വൈപായനൻ പറഞ്ഞു: "നല്ല ചോദ്യം ചോദിച്ചു, യദുകുലശ്രേഷ്ഠാ. ഭോജകന്മാരുടെ ആചാരങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. സൂര്യന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ എനിക്ക് ഓർമ്മ വന്നിരിക്കുന്നു; വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ഞാൻ മുഴുവനും പറയും. മഗന്മാരുടെ ഉത്തമചരിതം കേൾക്കൂ, കൃഷ്ണപുത്രാ. ഇവർ ജ്ഞാനത്തിൽ നിഷ്ഠരായവരും കർമയോഗം ആചരിക്കുന്നവരുമാണ്. എല്ലാ ഋഷികളും മൗനവും നിയമവും പാലിക്കുന്നു; അവർ ഭക്ഷണം പോലും മൗനത്തിൽ കഴിക്കുന്നു. ശാകദ്വീപവാസികളും അതുപോലെ മൗനത്തിൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കണം, ഗുണരഹിതത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക്. സൂര്യൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകളും, അനുഗ്രഹത്തിന്റെ കാരണവും, അവരുടേത് പൂജയും ഇതാണ്. അവർ എല്ലായ്പോഴും പൂജകർ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഭോജകപെൺകുട്ടികളിൽ ജനിച്ചതിനാൽ ഭോജകർ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് നാലു വേദങ്ങൾ ഉള്ളതുപോലെ, മഗന്മാർക്കും അതുണ്ട്. ഋഗ്വേദം, യജുര്വേദം, സാമവേദം, അതർവ്വണം—ബ്രഹ്മാവു പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇവർക്ക് വേറിട്ട വേദങ്ങൾ ഉണ്ട്: വേദം, വിശ്വമദ, വിദ്യദ്വഹ്നിരസ്—ഇവയാണ് അവരുടെ വേദങ്ങൾ, പ്രജാപതി പ്രഖ്യാപിച്ചതുപോലെ. മഗന്മാർ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പഠിക്കുന്നു, അതുകൊണ്ടു വേദജ്ഞർ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ശേഷം അത്ര പ്രധാനമല്ല, പക്ഷേ എല്ലാ ജീവികൾക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നു. സൂര്യന്റെ രഥം ലഭിക്കുന്നവൻ മഴ പെയ്യിക്കുന്നു. മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു സൂര്യൻ വലിയ ആശ്രയമാണ്; മഗന്മാർ ആയുധമന്ത്രങ്ങളാൽ അവനെ നിത്യമായി വന്ദിക്കണം. ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് പൂജക്കാലത്ത് പുഷ്പമാല അളക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാ സംസ്കാരയജ്ഞങ്ങളിലും ദർഭ ഉപയോഗിക്കുന്നതുപോലെ, ഇവർക്കു ഇവ ശുദ്ധമാണ്; ഇതാണ് മഗന്മാരുടെ ധർമ്മം. ഇവയാൽ മഗാധിപന്മാർ ആ ദ്വീപിൽ വിജയിക്കുന്നു; അവർ വിദ്യയുള്ളവരും, നല്ല കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ചവരും, ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ളവരും, യാഗത്തിൽ ലീനരായ ഭക്തരും, ആദിമന്ത്രം ജപിക്കുന്നവരുമാണ്. യദുകുലശ്രേഷ്ഠാ, ഭോജകന്മാർ പ്രിയരാണ്; വേദത്തിൽ ആയുധംപോലെ മന്ത്രം ജപിക്കുന്നു. എല്ലാ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും സാവിത്രി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഞങ്ങൾക്കു മഹാവ്യാഹൃതി. അമോഹകമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് അവർ മൗനത്തിൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു; അശുദ്ധമായത് ഒന്നും സ്പർശിക്കരുത്. ആഗ്രഹമില്ലാതെ ശ്വാസം പിടിച്ചു, ഇഷ്ടസൂര്യനെ ചുറ്റി നമസ്കരിക്കണം; യജ്ഞം മന്ത്രത്തോടും വേദപ്രകാരമുള്ള കർമ്മത്തോടും കൂടിയാണ് നടത്തേണ്ടത്. ഇതാണ് മഗന്മാരുടെ സത്യം; നിർദ്ദിഷ്ടമന്ത്രങ്ങളാൽ ഹവിസ്സമർപ്പണം നടക്കുന്നു, അതുകൊണ്ടു അവർ യജ്ഞികർ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് അഗ്നിഹോത്രം നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, മഗന്മാർക്ക് അദ്ധ്വഹോത്രം നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. 'അച്ചം ച നാമേതി' എന്നതാണ് ആ യജ്ഞത്തിന്റെ പേര്; ഇതിൽ സംശയമില്ല. അഞ്ചു ധൂപങ്ങൾ എല്ലായ്പോഴും അർപ്പിക്കണം; ഇതാണ് വിജയത്തിന് മാർഗം. ദണ്ഡനായകവേളയിൽ രണ്ടു പ്രാവശ്യം, മൂന്നു സന്ധ്യകളിൽ സൂര്യനു പൂജ ചെയ്യണം.
ഭോജകജാതിവര്ണനമ് സാമ്ബ ഉവാച ഭോജകാനാം യത്ത്വയോക്തമവ്യങ്ഗോ ദേഹശോധകഃ । വ്രതബന്ധസ്ത്വസൌ പ്രോക്തസ്തേഷാം ജാതിശ്ച കാ സ്മൃതാ । । ൧ വ്യാസ ഉവാച തേ പൃഷ്ടാ ഭവതാ സര്വേ ഭോജകാനാം കുമാരകാഃ । കിമാഖ്യാതം തതസ്തൈസ്തു തദേവാചക്ഷ്വ കൃത്സ്നശഃ । । ൨ സാമ്ബ ഉവാച സന്നിവേഷാ മയാ പ്രോക്താ ഭോജകാനാം സമന്തതഃ । മമൈവ ബ്രൂത തത്ത്വം തദ്വര്ണഃ കോഽത്ര കഥം സ്ഥിതഃ । । ൩ തതസ്തു ഭഗവാന്പ്രാഹ വാക്യം വാക്യവിശാരദഃ । യേ ത്വയോക്താ ശ്രുതാഃ സാമ്ബ ഭോജകാനാം കുമാരകാഃ । । ൪ മമൈവൈതേ മഗാ ജ്ഞേയാ അഷ്ടൌ ശൂദ്രാ മദങ്ഗജാഃ । ഏതദ്ബുദ്ധ്വാ തു വചനം പ്രണമ്യ ശിരസാ രവിമ് । । ൫ ദത്താ ഭോജകുലോത്പന്നാ ദശഭ്യോ ദശകന്യകാഃ । തതസ്തു മന്ദകേഭ്യോഽപി ദത്താശ്ചാഷ്ടൌ ഹി കന്യകാഃ । । ൬ തതോ നിവേശിതം തേഷാം മയാ സാമ്ബ പുരം സ്മര । ദാസകന്യാസ്തു യാശ്ചാഷ്ടൌ ഭോജകന്യാശ്ച യാ ദശ । । ൭ ഏതാസ്തേഷാം കുമാരാണാം ജ്ഞേയാസ്താ ദശ ചാഷ്ട ച । തത്ര തേ ഭോജകന്യാസു ദ്വിജൈരുത്പാദിതാഃ സുതാഃ । । ൮ ഭോജകാസ്താന്ഗണാന്പ്രാഹുര്ബ്രാഹ്മണാന്ദിവ്യസംജ്ഞിതാന് । ദാസകന്യാസു യേ ജാതാ മന്ദഗൈരന്ത്യസംജ്ഞിതൈഃ । । ൯ മദങ്ഗാ നാമ തേ ജ്ഞേയാഃ സവിതുഃ പരിചാരകാഃ । തേ ച വിപ്രപുരേ തസ്മിന്പുത്രദാരശുഭൈര്വൃതാഃ । । 1.141.൧൦ സ്വധര്മൈര്യഷ്ടുമാരബ്ധൈഃ ശാകദ്വീപേഽര്ചിതോ രവിഃ । നാനാവിധൈര്വൈദികൈസ്തു മന്ത്രൈര്മുനിവരോത്തമാഃ । । ൧൧ അവ്യങ്ഗധാരിണോ മര്ത്യാഃ പൂജയന്തേ ദിവസ്പതിമ് । ദൃഷ്ട്വാ വ്യങ്ഗം തു വൈ തേഷാം കൌതൂഹലസമന്വിതഃ । । ൧൨ സാമ്ബഃ പ്രാഹ നമസ്കൃത്യ ഭൂയഃ സത്യവതീസുതമ് । കഥം വരോഽയമവ്യങ്ഗഃ കഥിതോ മുനിസത്തമ । । ൧൩ കുത ഏഷ സമുത്പന്നഃ കസ്മാച്ച സ ശുചിഃ സ്മൃതഃ । ബന്ധനീയഃ കദാ ചായം കിമര്ഥം ചൈവ ധാര്യതേ । । കിം പ്രമാണം ച ഭഗവന്വ്യങ്ഗശ്ചായം കിമുച്യതേ । । ൧൪ സുമന്തുരുവാച ശ്രുത്വൈവം വചനം വ്യാസോ ജാമ്ബവത്യാഃ സുതസ്യ ച । । ൧൫ ഉവാച കുരുശാര്ദൂല സാമ്ബം കാലീസുതഃ സ തു । । വ്യാസ ഉവാച ഏതച്ച മേ യഥോക്തസ്ത്വം ജാതിരേഷാം ന സംശയഃ । । ൧൬ അവ്യങ്ഗസ്യാപി തേ വച്മി ലക്ഷണം ഗദതഃ ശൃണു । । ൧൭ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ ഭോജകജാതിവര്ണനം നാമൈകചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
സാംബൻ ചോദിച്ചു: "ഭോജകർക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞത്, അവ്യംഗം ദേഹശുദ്ധിക്ക് കാരണമാകുന്നു എന്നത്, അവരുടെ വ്രതവും ബന്ധവും ആണല്ലോ. എന്നാൽ, അവരുടെ ജാതി എന്ത് എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു?" വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: "നീ ചോദിച്ച ഭോജകകുമാരന്മാർ എല്ലാം എന്താണ് പറഞ്ഞത്? അവർ പറഞ്ഞതെല്ലാം നീ പറയണം." സാംബൻ പറഞ്ഞു: "ഭോജകരുടെ താമസസ്ഥലങ്ങൾ ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ സത്യമായത് പറയൂ; ഇവിടത്തെ അവരുടെ വർണ്ണം എന്താണ്, എങ്ങനെ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?" അപ്പോൾ വാക്പാടവമുള്ള ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: "സാംബാ, നീ പറഞ്ഞ ഭോജകകുമാരന്മാർ, കേട്ടവരും—all, ഇവർ എന്റെ സ്വന്തം മഗന്മാരാണ്; എട്ടു പേർ എന്റെ അംഗങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിച്ച ശൂദ്രന്മാർ. ഈ വാക്ക് മനസ്സിലാക്കി, തലകൂന്തി സൂര്യനെ വന്ദിച്ചശേഷം— പത്ത് ഭോജകകുലത്തിൽ ജനിച്ച പെൺകുട്ടികൾ പത്തു പുരുഷന്മാർക്ക് കല്യാണം ചെയ്തു കൊടുത്തു. പിന്നെ മന്ദകർക്കിടയിൽ നിന്നുമാണ് എട്ടു പെൺകുട്ടികൾ കല്യാണം ചെയ്തതും. സാംബാ, ഞാൻ അവരെ നഗരത്തിൽ താമസിപ്പിച്ചു. എട്ടു ദാസിക്കളും പത്തു ഭോജകപെൺകുട്ടികളും— ഇവരാണ് അവരുടെ പത്തു, എട്ട് പുത്രന്മാർ. ആ ഭോജകപെൺകുട്ടികളിൽ, ദ്വിജന്മാർക്ക് ജനിച്ച പുത്രന്മാരാണ് ഭോജകന്മാർ. ആ കൂട്ടങ്ങളെ ഭോജകന്മാർ എന്നും ബ്രാഹ്മണന്മാർ ദൈവികർ എന്നും വിളിക്കുന്നു. ദാസിക്കളിൽ ജനിച്ചവരെ മന്ദകർ അന്ത്യർ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അവർ 'മദംഗർ' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; സൂര്യന്റെ സേവകർ. ആ ബ്രാഹ്മണനഗരത്തിൽ അവർ പുത്രഭാര്യാദികളോടെ താമസിക്കുന്നു. സ്വധർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, ശാകദ്വീപത്തിൽ വിവിധ വേദമന്ത്രങ്ങളാൽ മഹാമുനിമാർ സൂര്യനെ പൂജിച്ചു. അവ്യംഗം ധരിച്ച മനുഷ്യർ ദിനനാഥനെ പൂജിക്കുന്നു. അവരിൽ ഒരുവൻ അവ്യംഗം ഇല്ലാതെ കാണുമ്പോൾ, അതിൽ കൗതുകം തോന്നുന്നു. സാംബൻ വീണ്ടും സത്യവതീസുതനായ വ്യാസനെ വന്ദിച്ചു ചോദിച്ചു: "മഹാമുനീവരാ, ഈ അവ്യംഗം എങ്ങനെ നിർമലമായതായാണ് പറയുന്നത്? അതു എവിടെ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് ശുദ്ധമായതെന്ന് പറയുന്നത്? എപ്പോഴാണ് ഇത് കെട്ടേണ്ടത്? എന്തിനാണ് ധരിക്കുന്നത്? അതിന്റെ അധികാരം എന്ത്? വ്യംഗം എന്നത് എന്താണെന്ന് ദയവായി വിശദീകരിക്കൂ." സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: വ്യാസനും ജാംബവതിയുടെ മകനും തമ്മിലുള്ള ഈ സംഭാഷണം കേട്ട്, കാലിയുടെ മകനായ വ്യാസൻ, സാംബനോട് പറഞ്ഞു: വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: "ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇവരുടെ ജാതി ഇതാണ്—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അവ്യംഗത്തിന്റെ ലക്ഷണം ഞാൻ പറയാം; ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ."
വ്യഡ്ഗോത്പത്തിനാമവര്ണനമ് വ്യാസ ഉവാച ദേവതാ ഋഷയോ നാഗാ ഗന്ധര്വാപ്സരസാം ഗണാഃ । യക്ഷരക്ഷാംസി വൈ ഭാനൌ നിവസന്തി ഋതുക്രമാത് । । ൧ തത്ര തു വാസുകിര്ഹ്യബ്ദമുദ്യത്സൂര്യരഥം ജവാത് । സ്വസ്ഥാനമാജഗാമാശു നമസ്കൃത്യ ദിവാകരമ് । । ൨ അവ്യങ്ഗമേവ സൂര്യായ പ്രീത്യര്ഥം വൈ സമര്പയത് । ഗാങ്ഗേയഭൂഷിതം ദിവ്യം നാതിരക്തസിതം ശുഭമ് । । ൩ ബബന്ധ തം ച തത്പ്രീത്യൈ മധ്യഭാഗേ തമാത്മനഃ । നാഗരാജാങ്ഗസമ്ഭൂതോ ധൃതോ യസ്മാച്ച ഭാനുനാ । । ൪ തത്തസ്മാദ്ധാര്യതേ സൂര്യപ്രീത്യൈ തദ്ഭക്തിമിച്ഛതാ । വിധാനേന ച തത്ത്വേന ശുചിര്ഭവതി ഭോജകഃ । । ൫ നിത്യം ച ധാരണാത്തസ്യ ഭവേത്പ്രീതോ ദിവാകരഃ । ന ധാരയന്തി യേ ത്വേവം ഭോജകാഃ പൂജകാഃ രവേഃ । । ൬ സൌരഹീനാ ന തേ യാജ്യാ ഉച്ഛിഷ്ടാ നാത്ര സംശയഃ । സ്മൃത്യാചാരേ തേ ഹി ഭഗ്നാ രവിം നാര്ഹന്തി പൂജിതുമ് । । ൭ പൂജയന്തോ രവിം തേ ഹി നരകം യാന്തി രൌരവമ് । ന വൈ ഹസേന്ന ഉത്തിഷ്ഠേദ്യാവദര്ചാ ലഭന്തി തേ । । ൮ ഇത്ഥം ജ്ഞാത്വാ ന സന്ദേഹോ ഹ്യവ്യങ്ഗേന വിനാ രവിഃ । നാഗരാജസ്യ സംസ്പൃഷ്ടോ ഹ്യാരസുസ്തേന സംസ്മൃതഃ । । ൯ ഏകവര്ണഃ സ കര്തവ്യഃ കാര്യസിദ്ധികരസ്തഥാ । പ്രമാണേനാങ്ഗുലാനാം തു ശതാദ്ധി ശതമുത്തരമ് । । 1.142.൧൦ ഉത്കൃഷ്ടോഽയം പ്രമാണേന മധ്യമോ വിംശദുത്തരഃ । ശതമഷ്ടോത്തരം ഹ്രസ്വോ ന തു ഹ്രസ്വതരസ്തതഃ । । ൧൧ തദാകൃതിഃ കൃതശ്ചൈഷ നിര്മിതോ വിശ്വകര്മണാ । മധ്യമേ ഭോജകാനാം തു പരഃ ശത ഉദാഹൃതഃ । । ൧൨ സംസ്കൃതോഽപി വിനാ തേന ശുചിര്നൈവ ഭവത്യുത । തേനാസ്യ ധാരണാദ്വീര ശുചിരേവ തദാ ഭവേത് । । ൧൩ ഹവിര്ഹോമാദികാഃ സര്വാ ഭവന്ത്യസ്യ ക്രിയാഃ ശുഭാഃ । അവ്യങ്ഗഃ പതിതാങ്ഗശ്ച അവ്യങ്ഗോഽഥ മഹീപതേ । । ൧൪ ഏഷ സാരശ്ച സാ രമ്യാ വൈ ജ്ഞേയാ ജയനാമഭിഃ । അഹേരങ്ഗാത്സമുത്പന്നോ ഹ്യവ്യങ്ഗസ്തു തതഃ സ്മൃതഃ । । ൧൫ യസ്മാദസ്മാദഹേരങ്ഗമവ്യങ്ഗസ്തേന ചോച്യതേ । അര്ഹേതി പൂജായാം ധാതോഃ പ്രത്യയോ ണ്വുല്തതഃ സ്മൃതഃ । । ൧൬ പൂജിതശ്ച പവിത്രശ്ച യസ്മാത്തേനാര്ഹകഃ സ്മൃതഃ । സാരസാര്തഃ സ്മൃതം രൂപം പ്രധാനം സാര ഉച്യതേ । । ൧൭ ഷണ ഭക്തൌ സ്മൃതൌ ധാതുസ്തസ്മാത്സാരസനഃ സ്മൃതഃ । യസ്മാദര്ചിതമേവം തു സുവര്ണമണിമൌക്തികൈഃ । । ൧൮ സ ജ്ഞേയഃ പതിതാങ്ഗസ്തു നിത്യയജ്ഞൈരുപാഹൃതഃ । ഇത്യേതേ കഥിതാ വീര അവ്യങ്ഗാ വ്യങ്ഗഭോജകാഃ । । ൧൯ ഋദ്ധിവൃദ്ധികരോ നിത്യം കായശുദ്ധികരസ്തഥാ । സര്വവേദമയശ്ചായം സര്വദേവമയസ്തഥാ । । 1.142.൨൦ സര്വഭൂതമയഃ സാമ്ബ സര്വലോകമയസ്തഥാ । മധ്യേഽസ്യ സംസ്ഥിതോ ബ്രഹ്മാ മൂലേ വിഷ്ണുര്മഹാമതേ । । ൨൧ ശശാങ്കമൌലിരന്ത്യേ തു സംസ്ഥിതോ യദുനംദന । ഋഗ്വേദോഽസ്യ സ്ഥിതോ മൂലേ യജുര്വേദോഽസ്യ മധ്യഗഃ । । ൨൨ അഗ്രേ സ്ഥിതഃ സാമവേദോ ഗ്രന്ഥിരാങ്ഗിരസോനഘ । പൃഥ്വീ മൂലമാശ്രിത്യ സ്ഥിതാ ച യദുസത്തമ । । ൨൩ മൂലാശനാസ്ത്വപഃ സാമ്ബ മധ്യേ ദേവോ വിഭാവസുഃ । താസാമനന്തരം വാത ആകാശോഽഗ്രേ സമാസ്ഥിതഃ । । ൨൪ മൂലേ സ്ഥിതസ്തു ഭൂര്ലോകോ ഭുവര്ലോകസ്തു മധ്യഗഃ । സ്വര്ലോകശ്ചാഗ്രമാശ്രിത്യ സ്ഥിതോ വ്യങ്ഗസ്യ യാവതാ । । ൨൫ ഏവം ദേവമയഃ സാംബ ഏവം ലോകമയസ്തഥാ । ധാരണീയോ മഹാന്ഭക്ത്യാ പൂജകഃ പ്രീതയേ രവേഃ । । ൨൬ പൂജയന്തി രവിം യേ വൈ വിനാനേന യദൂത്തമ । പൂജാഫലം ന തേഷാം സ്യാന്നരകം ച വ്രജന്തി ഹി । । ൨൭ തഥാ തേഷാം ഭവേന്നിത്യമവ്യങ്ഗോ ഭോജകഃ സദാ । അന്യകാലേ യദുശ്രേഷ്ഠ ഇത്യേതത്കഥിതം തവ । । ൨൮ ബന്ധനേ കാരണം വീര ഭൂഷണാനി ച സുവ്രത । । ൨൯ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ വ്യങ്ഗോത്പത്തിര്നാമ ദ്വിചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, നാഗന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരാസ്സമൂഹങ്ങൾ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ—ഇവരൊക്കെയും സൂര്യനിൽ ക്രമാനുസൃതമായി വസിക്കുന്നു. അവിടെ, വാസുകി ഒരു വർഷം കഴിഞ്ഞ്, സൂര്യന്റെ ഉദയരഥം വേഗത്തിൽ സമീപിച്ച്, ദിവാകരനെ വന്ദിച്ച്, തന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങി. സൂര്യനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ, ഗംഗാമുത്തുകൾകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച, അത്ര ചുവപ്പോ വെളുപ്പോ അല്ലാത്ത, ദിവ്യമായ ഒരു അവ്യംഗം സമർപ്പിച്ചു. അതിനെ തന്റെ ശരീരത്തിന്റെ നടുവിൽ കെട്ടി, നാഗരാജാവിന്റെ അങ്കങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിച്ചതിനാൽ സൂര്യൻ അതിനെ കൈവശം വെച്ചു. അതിനാൽ, സൂര്യഭക്തി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അത് ധരിക്കുന്നു; നിർദ്ദിഷ്ട രീതിയിൽ ആചരണം ചെയ്താൽ ഭോജകൻ ശുദ്ധനാകുന്നു. അത് എപ്പോഴും ധരിച്ചാൽ സൂര്യൻ പ്രസന്നനാകുന്നു. എന്നാൽ, അതു ധരിക്കാതെ സൂര്യനെ പൂജിക്കുന്ന ഭോജകർ, സൗരകർമങ്ങൾക്ക് യോഗ്യരല്ല; അവർ അശുദ്ധരാണ്, സംശയമില്ല. സ്മൃതി-ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കാത്തവർ, രവിയെ പൂജിക്കാൻ അർഹരല്ല. അങ്ങനെ സൂര്യനെ പൂജിക്കുന്നവർ രൗരവനരകത്തിൽ പോകുന്നു. പൂജ പൂർത്തിയാകുന്നതുവരെ അവർ ചിരിക്കരുത്, എഴുന്നേൽക്കരുത്. ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കി, അവ്യംഗം ഇല്ലാതെ സൂര്യനെ സ്പർശിക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതിൽ സംശയമില്ല. നാഗരാജാവിന്റെ സ്പർശം കൊണ്ടാണ് അതിന് 'അരസുസ്' എന്ന പേര് വന്നത്. അത് ഒരേ നിറത്തിൽ, കർമ്മസിദ്ധിക്ക് അനുയോജ്യമായതായിരിക്കണം. അതിന്റെ ശരിയായ അളവ് നൂറു ഒറ്റയിരുപത് വിരലാണ്. ആ അളവാണ് ഉത്തമം; മധ്യമാണ് നൂറിരുപത് വിരൽ; ഹ്രസ്വം നൂറ് എട്ടു വിരൽ; അതിനേക്കാൾ ചെറുതാവരുത്. ഈ രൂപം വിശ്വകർമ്മ നിർമിച്ചതാണ്. ഭോജകർക്കിടയിൽ മധ്യമാണ് നൂറ് വിരൽ അളവുള്ളത്. ശുദ്ധീകരിച്ചാലും അതില്ലാതെ ശുദ്ധി ലഭിക്കില്ല. അതു ധരിച്ചാൽ മാത്രമേ ശുദ്ധി ലഭിക്കൂ. ഹവിസ്സമർപ്പണവും ഹോമാദികർമ്മങ്ങളും എല്ലാം ശുഭഫലപ്രദമാണ്. അവ്യംഗം അക്ഷതമായ അങ്കമാണ്, മഹാരാജാവേ. ഇതാണ് സാരം, രമണീയമായത്, ജയ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. അഹിയുടെ അങ്കത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതിനാൽ അവ്യംഗം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അഹിയുടെ അങ്കത്തിൽ നിന്നു വന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ പേര്. 'അർഹ' എന്നത് പൂജയ്ക്ക് യോഗ്യമെന്നർത്ഥം; അതിനാൽ 'അർഹക' എന്നും പറയുന്നു. പൂജിതവും ശുദ്ധവുമാകുന്നതുകൊണ്ടാണ് അർഹക എന്ന പേര്. സാരമായ രൂപം 'സാര' എന്നും, പ്രധാനമായത് 'സാര' എന്നും പറയുന്നു. 'ഷണ' എന്ന ധാതുവിൽ ഭക്തി അർത്ഥത്തിൽ 'സാരസന' എന്ന പേരുണ്ട്. പൊന്നും രത്നങ്ങളും മുത്തുകളും ഉപയോഗിച്ച് പൂജിച്ചിരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, പതിതാംഗം എന്നും, നിത്യയജ്ഞങ്ങളിൽ സമർപ്പിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്. ഇങ്ങനെ, വീരാ, അവ്യംഗവും വ്യംഗഭോജകരും വിശദീകരിച്ചു. ഇത് എപ്പോഴും ഐശ്വര്യവും വർദ്ധനവും നൽകുന്നു, ശരീരം ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ഇത് സർവ്വവേദങ്ങളുടെയും സർവ്വദേവന്മാരുടെയും സംയുക്തമാണ്. ഇത് സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെയും ലോകങ്ങളുടെയും സംയുക്തമാണ്, സാംബാ. അതിന്റെ നടുവിൽ ബ്രഹ്മാവും, അടിയിൽ വിഷ്ണുവും. അവസാനത്തിൽ ചന്ദ്രക്കൊണ്ടുള്ളവനും, യദുകുലപുത്രാ. അതിന്റെ അടിയിൽ ഋഗ്വേദം, നടുവിൽ യജുർവേദം. മുൻഭാഗത്ത് സാമവേദം, ഗ്രന്ഥിയായി അംഗിരസ്സും. ഭൂമി അടിയായി നിലകൊള്ളുന്നു, യദുകുലശ്രേഷ്ഠാ. അടിയിൽ ജലം, നടുവിൽ അഗ്നിദേവൻ. അതിനുശേഷം വായു, മുന്നിൽ ആകാശം. അടിയിൽ ഭൂർലോകം, നടുവിൽ ഭുവർലോകം, മുൻഭാഗത്ത് സ്വർലോകം, അവ്യംഗത്തിന്റെ അളവിൽ വരെ. ഇങ്ങനെ, സാംബാ, ദേവമയവും ലോകമയവുമാണ് ഇത്. വലിയ ഭക്തിയോടെ സൂര്യനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ പൂജകൻ ഇത് ധരിക്കണം. ഇത് ഇല്ലാതെ സൂര്യനെ പൂജിക്കുന്നവർക്ക് പൂജാഫലം ലഭിക്കില്ല; അവർ നരകത്തിൽ പോകും. അതുകൊണ്ട്, ഭോജകൻ എപ്പോഴും അവ്യംഗം ധരിക്കണം. മറ്റുസമയങ്ങളിൽ ഇതാണ് പറഞ്ഞത്. കെട്ടുന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശം, വീരാ, അലങ്കാരത്തിനും, സുവ്രതാ.
ധൂപാദിവിവിധവിധിവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച ശ്രുത്വൈവമേവ സാമ്ബേന വ്യാസാത്സത്യവതീസുതാത് । അവ്യങ്ഗസ്യ ച ഉത്പത്തിം പുനരാഗാന്മഹാമതിഃ । । ൧ അഥാഗത്യ മഹാതേജാഃ സാമ്ബോ ഗത്വാശ്രമം പുനഃ । । ൨ നാരദസ്യ മഹാബാഹോര്നാരദം വാക്യമബ്രവീത് । കഥമുത്ക്ഷിപ്യ വൈ ധൂപം ഭോജകൈഃ സവിതുര്മുനേ । । ൩ സ്നാനമാചമനം ചൈവമര്ഘ്യദാനം മഹാത്മനേ । സാമ്ബസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ നാരദോ മുനിസത്തമഃ । । ൪ ഉവാച കുരുശാര്ദൂല സാമ്ബം ജാമ്ബവതീസുതമ് । ഹന്ത തേ കഥയിഷ്യാമി രവേര്ധൂപവിധിക്രമമ് । । ൫ സ്നാനമാചമനം ചൈവ സ്വര്ണദാനം തഥൈവ ച । ആചാന്തസ്ത്രിസ്തതഃ സ്നാത്വാ വാസസീ നിര്മലേ ശുഭേ । । ൬ അനാര്ദ്രേ സംവസീതൈവ പവിത്രേ പരിധായ ച । ഉദങ്മുഖഃ പ്രാങ്മുഖോ വാപ്യാചാമേച്ച പ്രയത്നതഃ । । ൭ ജലേ ജലസ്ഥോ നാചാമേജ്ജലാദുത്തീര്യ യത്നതഃ । അപ്സു സൂര്യസ്തഥാഗ്നിശ്ച മാതാ ദേവീ സരസ്വതീ । । ൮ തസ്മാദുത്തീര്യ ചാചാമേന്നാചാമേത്തു ജലാശയേ । ഉപവിശ്യ ശുചൌ ദേശേ പ്രയതഃ പ്രാഗുദങ്മുഖഃ । । ൯ പാദൌ പ്രക്ഷാല്യ ഹസ്തൌ ച അന്തര്ജാനുസ്തഥാചമേത് । പ്രസന്നാസ്ത്രിഃ പിബേത്ത്വാപഃ പ്രയതഃ സുസമാഹിതഃ । । 1.143.൧൦ സമ്മാര്ജനം തു ദ്വിഃ കുര്യാത്ത്രിഭിരഭ്യുക്ഷണം പുനഃ । മൂര്ധാനം ഖാനി ചാത്മാനമുപസ്പൃശ്യാനു പൂര്വശഃ । । ൧൧ ആചാന്തോഽര്കം നമസ്കൃത്യ ശൌചേഷു ശുചിതാമിയാത് । ക്രിയാം യഃ കുരുതേ മോഹാദനാചമ്യേഹ നാസ്തികഃ । । ൧൨ ഭവന്തീഹ ക്രിയാഃ സര്വാ വൃഥാ തസ്യ ന സംശയഃ । ശുചികാമാ ഹി വൈ ദേവാ വേദൈരേവമുദാഹൃതാഃ । । ൧൩ ഇനോപാസാകൃതശ്ചൈവ സര്വേ ദേവാഃ പ്രയത്നതഃ । ശൌചമേവ പ്രശംസന്തി ശൌചാങ്ഗൈര്ഹി വിധീയതേ । । ൧൪ ആചാന്തോ മൌനമാസ്ഥായ ദേവാഗാരം തതോ വ്രജേത് । ശ്വാസരോധനിമിത്തം തു പ്രാണമാച്ഛാദ്യ വാസസാ । । ൧൫ ശിരഃ പ്രാവൃത്യ യത്നേന കേശോദകനിവൃത്തയേ । തതഃ പൂജാം രവേഃ കുര്യാത്പുഷ്പൈര്നാനാവിധൈഃ ശുഭൈഃ । । ൧൬ ഗായത്രീം സശിരസ്കാം ച യജമാനഃ പ്രയത്നതഃ । ധൂപം തതോഽഗ്നയേ ദദ്യാത്പ്രഥമം ഗുഗ്ഗുലാഹുതമ് । । ൧൭ പുഷ്പാഞ്ജലിം തതോ ഗൃഹ്യ തച്ഛിഖായാം പ്രയത്നതഃ । രവേര്മൂര്ധനി തം ദദ്യാദ്ദേവമന്ത്രമുദാഹരന് । । ൧൮ ഓം വ്രതേന യദ്വ്രതിനോ വര്ജയന്തി ദേവാ മനുഷ്യാഃ പിതരശ്ച സര്വേ । തസ്യാദിത്യം പ്രസരം ച മനാമഹേ യസ്തേജസാ പ്രഥമം നാവിഭാതി । । ൧൯ ധൂപവേലാഃ സ്മൃതാഃ പഞ്ച ധൂപേഷ്വേവ തു പഞ്ചസു । ഹവനാദ്യാഃ ക്രിയാഃ പഞ്ച രക്ഷിഷ്യേഽഹം തഥാ പുനഃ । 1.143.൨൦ ദണ്ഡനായകവേലാ തു പ്രത്യൂഷേ ഋക്ഷദര്ശനാത് । നാജ്ഞാവേലാ പ്രദോഷസ്തു തത്ത്വകാര്യം വിജാനതാ । । ൨൧ ത്രികാലം തു രവേഃ പൂജാ കര്തവ്യാ സൂര്യദര്ശനാത് । അര്ധോദിതസ്തു പൂര്വാഹ്ണേ തതോഽര്ദ്ധസ്തു രവിര്വിഭുഃ । । ൨൨ ഹേലയേതി ച പൂര്വാഹ്ണേ മധ്യാഹ്നേ ജ്വലനായ ച । തഥൈവ മണ്ഡലേ ദേയം നീചാഹ്നേ ജ്വലനായ ച । । ൨൩ ചന്ദനോദകമിശ്രാണി ഗന്ധോദകയുതാനി ച । പദ്മാനി കരവീരാണി തഥാ രക്തോത്പലാനി ച । । ൨൪ കുസുമോദകമിശ്രാണി കുരുംടകുസുമം തഥാ । ഗന്ധാദീനി ച ദിവ്യാനി കൃത്വാ വൈ താമ്രഭാജനേ ।।൨൫ ധൂപം ദത്ത്വാഗ്നയേ വീര പ്രയത്നാദ്ഗുഗ്ഗുലാഹുതിമ് । അര്ഘ്യപാത്രം തദാ ഗൃഹ്യ കുര്യാദാവാഹനം രവേഃ ।।൨൬ ഏഹി സൂര്യ സഹസ്രാംശോ തേജോരാശേ ജഗത്പതേ । അനുകമ്പ്യ മാം ദേവ ഗൃഹാണാര്ഘ്യം ദിവാകര ।।൨൭ അനേനാവാഹനം കൃത്വാ ജാനുഭ്യാമവനീം ഗതഃ । രവേര്നിവേദയേദര്ഘ്യമാദിത്യഹൃദയേ ഗതഃ ।।൨൮ ഓം നമോ ഭഗവതേ൧ ആദിത്യായ വിശ്വായ ഖേശായ ബ്രഹ്മണേലോകകര്തൃണേ। ഈശാനായ പുരാണായ സഹസ്രാക്ഷായ തേ നമഃ ।।൨൯ സോമായ ഋഗ്യജുരഥര്വായ। ഓം ഭൂര്ഭുവഃസ്വഃഓംമഹഃ ഓംജനഃ ഓംതപഃ ഓം സത്യം ബ്രഹ്മണേ മുണ്ഡേ മധ്യേ പുരതഃ 1.143.൩ ൦ നാരദ ഉവാച സാവിത്ര്യാശ്ച പരേ തന്ത്രേ ത്രൈലോക്യത്രാണകാരിണേ । പരിതഃ പരിഗൃഹ്യാഥ ധൂപഭാജനമുത്ക്ഷിപേത് ।।൩ ൧ നിവേദയേത്തതോ ധൂപം വാചമേതാമുദീരയേത് । ത്വമേക ഏവ രുദ്രാണാം വസൂനാം ച പുരാതനഃ ।।൩൨ ദേവാനാം ഗീര്ഭിരഭിതഃ സംസ്തുതഃ ശാശ്വതോ ദിവി । പൂര്വാഹ്ണേ ച ത്വയാ തേന മധ്യാഹ്നേ ചാപരേണ തു ।।൩ ൩ ഓം നമോ ഭഗവതേ ജ്ഞാനാത്മനേ ത്വാം ച । വിഷ്ണോസ്തത്പരമം പദം സദാ പശ്യംതി സൂരയഃ ।।൩൪ ദിവാകരസ്തു സായാഹ്നേ മന്ത്രേണാര്ഘ്യം നിവേദയേത് । ഓം നമോ വരുണായ ശമ്ഭവേ ।।൩൫ ഓം ആകൃഷ്ണേന രജസാ വര്തമാനോ നിവേശയന്നമൃതം മര്ത്യം ച । ഹിരണ്യയേന സവിതാ രഥേനാദേവോ യാതി ഭുവനാനി പശ്യന്।।൩൬ അനേന വിധിനാ ദത്ത്വാ ധൂപം സൂര്യായ ഭോജകഃ । ഉത്ക്ഷിപേച്ചൈവ ധൂപേന വിശേദ്ഗര്ഭഗൃഹം തതഃ । । ൩൭ തതഃ പ്രവിശ്യ ധൂപം തു പ്രതിമാര്ഥം നിവേദയേത് । മന്ത്രേണ മിഹിരായേതി നിക്ഷുഭായേതി നിത്യശഃ । । ൩൮ തതോ രാജ്ഞൈ നമശ്ചേതി നിക്ഷുഭായൈ തതോ നമഃ । ദണ്ഡനായകസംജ്ഞായ പിങ്ഗലായ ച വൈ നമഃ । । ൩൯ തഥാ രാജ്ഞായ സ്രൌഷായ തഥേശായ ഗരുത്മതേ । തതഃ പ്രദക്ഷിണം കുര്വന്ദിഗ്ദേവേഭ്യോ നിവേദയേത് । । 1.143.൪൦ ദിണ്ഡിനേ തു തതോ ദദ്യാദ്ധേമന്തായ യദൂത്തമ । മഹേശ്വരായ ദദ്യാത്തു തഥാ വ്യോമായ യാദവ । ।൪ ൧ (വിശ്വേഭ്യോ ദേവേഭ്യോ നമഃ । രുദ്രേഭ്യോ നമഃ) । ഓം ബ്രഹ്മണേ മുണ്ഡപതയേ ആദിത്യായ പുരുഷേശ്വരായ സൂര്യായ നമോനമഃ । । ൪൨ ഓം അനേകകാന്തയേ നത്വാ ശേഷായ വാസുകിതക്ഷകകര്കോടകായ പദ്മശങ്ഖകുലികേഭ്യോ നാഗരാജേഭ്യോ നമഃ । ।൪ ൩ തലസുതലപാതാലാതലവിതലരസാതലാദിവാസിഭ്യോ ദൈത്യാദാനവപിശാചേഭ്യോ നമഃ । തതഃ പ്രദക്ഷിണം കുര്യാന്മാതൃകാഭ്യോ നമോനമഃ ( ഓം ഗ്രഹേഭ്യോ നമഃ । । ൪൪ ഓം ദണ്ഡനായകായ നമഃ । ഓം മാര്തംഡായ നമഃ । ഓം വിനായകായ നമഃ । । ൪൫) ഏവമുദ്ദിശ്യ നാമാനി ധൂപം ദത്ത്വാ വരാനന । ഉത്ക്ഷിപ്തോ യത്ര വൈ ധൂപോ മുക്ത്വാ തത്രൈവ തം പുനഃ । । ൪൬ സൂര്യഗുപ്തൈരഭിഷ്ടൂയ ഏവം വിജ്ഞായ തേ തതഃ । അര്ചിതസ്ത്വം യഥാ ശക്ത്യാ മയാ ഭക്ത്യാ വിഭാവസോ । । ഐഹികാമുഷ്മികീം നാഥ കാര്യസിദ്ധിം വദസ്വ മേ । । ൪൭ ഏവം ത്രിഷവണം സ്നാത്വാ യോഽര്ചയേത്പ്രണതോ രവിമ് । വിധിനാ തു യഥോക്തേന സോഽശ്വമേധഫലം ലഭേത് । । ൪൮ യശ്ചൈവം കുരുതേ നിത്യം യഥോക്തം ധൂപവിസ്തരമ് । സ പുത്രവാനരോഗീ ച മൃതഃ സംലീയതേ രവൌ । । ൪൯ വിധിനാ തു യഥോക്തേന ക്രിയമാണാനി യത്നതഃ । സര്വകാര്യാണി സിദ്ധ്യന്തി സഫലാനി ഭവന്തി ച । । 1.143.൫൦ പുഷ്പം ശ്രേഷ്ഠം യദാ ന സ്യാത്പത്രാണി സമുപാഹരേത് । പത്രം ന സ്യാത്തതോ ധൂപം ധൂപോ ന സ്യാത്തതോ ജലമ് । । ൫൧ സര്വം ന സ്യാദ്യദാ ചൈവ പ്രണിപാതേന പൂജയേത് । അശക്തഃ പ്രണിപാതസ്യ മനസാ പൂജയേദ്രവിമ് । । ൫൨ അസമ്ഭവേ തു ദ്രവ്യാണാം വിധിരേഷ പ്രകീര്തിതഃ । ദ്രവ്യാണാം സമ്ഭവേ ചൈവ സര്വമേവോപഹാരയേത് । । ൫൩ മന്ത്രൈഃ കര്മയുതോ യസ്തു മിത്രേ ധൂപം നിവേദയേത് । ഉച്ചാരണാച്ച വൈ തേഷാം ധൂപപ്രീതോ ഭവേദ്രവിഃ । । ൫൪ ശിരോ നാസാമുഖം ചൈവ ഭൃശമാവൃത്യ യത്നതഃ । പൂജയേദ്ഭാസ്കരം വീര ശിഥിലം൧ തു ന കാരയേത് । । ൫൫ നലിനേന തു രാജേന്ദ്ര നരോ യാതി ദിവാകരമ് । തസ്മാദ്യുക്തം സദാ കാര്യം പൂജ്യതേ ച ദിവാകരഃ । । ൫൬ തേഽശ്വമേധഫലം പ്രാപ്യ സൂര്യലോകം വ്രജന്തി ഹി । ധൂപേന പൂജ്യമാനം തു നരാഃ പശ്യന്തി യാദവ । । ൫൭ യാന്തി തേ പരമം സ്ഥാനം യന്ന പശ്യന്തി സൂരയഃ । ക്രിയമാണം തഥാര്കം ച ഭക്ത്യാ പശ്യന്തി യേ നരാഃ । । സര്വാന്കാമാനിഹ പ്രാപ്യ തേ യാന്തി പരമം പദമ് । । ൫൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ ധൂപാദിവിവിധവര്ണനം നാമ ത്രിചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ സത്യവതീസുതനായ വ്യാസനിൽ നിന്ന് അവ്യംഗത്തിന്റെ ഉത്ഭവം കേട്ട സാംബൻ, വീണ്ടും മഹാബുദ്ധിയോടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ചെന്ന സാംബൻ, മഹാബാഹുവായ നാരദനോട് ചോദിച്ചു: "ഭോജകർ സൂര്യനെ ധൂപം അർപ്പിക്കുന്നത് എങ്ങനെ? സ്നാനം, ആചമനം, അർഘ്യദാനം എന്നിവയുടെ ക്രമം എന്താണ്?" സാംബന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മഹാമുനിയായ നാരദൻ, ജാംബവതിയുടെ മകനായ സാംബനോട് പറഞ്ഞു: "ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ; ഞാൻ സൂര്യന്റെ ധൂപവിധിക്രമം പറയും. സ്നാനം, ആചമനം, സ്വർണ്ണദാനം എന്നിവയുടെ വിധിയും പറയാം. മൂന്നു പ്രാവശ്യം ആചമനം ചെയ്ത്, സ്നാനം കഴിച്ച്, വസ്ത്രം ഉണക്കവും ശുദ്ധവുമായതും ധരിക്കണം. ഉണങ്ങിയ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, ശുദ്ധമായ വസ്ത്രം ചുറ്റണം. വടക്കോട്ടോ കിഴക്കോട്ടോ മുഖം തിരിച്ച്, ശ്രദ്ധയോടെ ആചമനം ചെയ്യണം. ജലത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തു വന്നശേഷം മാത്രമേ ആചമനം ചെയ്യാവൂ; ജലത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ ആചമനം ചെയ്യരുത്. ജലത്തിൽ സൂര്യനും അഗ്നിയും മാതാവും സരസ്വതീദേവിയും വസിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടു പുറത്തു വന്ന് മാത്രമേ ആചമനം ചെയ്യാവൂ. ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത് കിഴക്കോ വടക്കോ മുഖം തിരിച്ച് ഇരിക്കണം. കാലുകളും കൈകളും കഴുകി, അകത്തുള്ള മുട്ട് വരെ ആചമനം ചെയ്യണം. മനസ്സോടെ, മൂന്നു പ്രാവശ്യം വെള്ളം കുടിക്കണം. രണ്ട് പ്രാവശ്യം ശരീരം തുടയ്ക്കണം; മൂന്നു പ്രാവശ്യം വെള്ളം തളിക്കണം. തലയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ക്രമത്തിൽ സ്പർശിക്കണം. ആചമനം ചെയ്തശേഷം സൂര്യനെ വന്ദിച്ച്, ശുദ്ധതയിലേക്കു കടക്കണം. ആചമനം ചെയ്യാതെ യാതൊരു കർമ്മവും ചെയ്യുന്നവൻ അസ്തികനല്ല; അവന്റെ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ഫലരഹിതമാണ്. ദേവന്മാർ ശുദ്ധതയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; വേദങ്ങൾ അങ്ങനെ പറയുന്നു. ശുദ്ധതയുള്ളവരാൽ ദേവന്മാർ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു; ശുദ്ധതയെ മാത്രം മഹത്വം നൽകുന്നു; ശുദ്ധതയില്ലാതെ യാതൊരു കർമ്മവും ഫലപ്രദമല്ല. ആചമനം ചെയ്തശേഷം മൗനം പാലിച്ച് ദേവാലയത്തിലേക്ക് പോകണം. ശ്വാസം നിയന്ത്രിക്കാൻ വായ് വസ്ത്രം കൊണ്ടു മൂടണം. തലയും മുടിയും ശ്രദ്ധയോടെ മൂടണം, വെള്ളം തുള്ളാതിരിക്കാൻ. ശേഷം സൂര്യനെ വിവിധ ശുഭപുഷ്പങ്ങൾകൊണ്ട് പൂജിക്കണം. യജമാനൻ ഗായത്രീയുമായി തല മൂടി ജപിക്കണം. അഗ്നിക്കു ആദ്യം ഗുഗ്ഗുലു ധൂപം അർപ്പിക്കണം. പുഷ്പാഞ്ജലി എടുത്ത്, സൂര്യന്റെ പ്രതിമയുടെ മുടിയിൽ സൂക്ഷ്മമായി വയ്ക്കണം, ദൈവമന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച്. "ഓം, വ്രതം പാലിക്കുന്ന ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും പിതാക്കളും ഉപവസിക്കുന്നതുപോലെ, ഞങ്ങൾ ആദിത്യനെ വന്ദിക്കുന്നു; അവൻ തന്റെ തേജസ്സാൽ ആദ്യം പ്രകാശിക്കുന്നു." ധൂപത്തിന് അഞ്ചു സമയങ്ങൾ ഉണ്ട്; ഹവനാദികർമ്മങ്ങൾ അഞ്ചെണ്ണം. ഞാൻ വീണ്ടും വിശദീകരിക്കും. ദണ്ഡനായകവേള പുലർച്ചെ നക്ഷത്രദർശനത്തിൽ; അജ്ഞാവേള പ്രദോഷസമയം; സത്യസന്ധരായവർക്ക് അതാണ്. മൂന്നു സമയങ്ങളിലും സൂര്യപൂജ നിർബന്ധമാണ്. പുലർച്ചെ ആദ്യപകുതി പൂർവ്വാഹ്ണം; പിന്നീട് സൂര്യൻ ഉജ്ജ്വലനാകുന്നു. പുലർച്ചെ 'ഹേലയ' എന്നും, ഉച്ചയ്ക്ക് 'ജ്വലന' എന്നും, അതുപോലെ മണ്ഡലത്തിൽ, വൈകുന്നേരം 'ജ്വലന' എന്നും വിളിക്കുന്നു. ചന്ദനജലം, സുഗന്ധജലം, താമ്രപാത്രത്തിൽ പുഷ്പങ്ങൾ—താമര, കണിക്കൊന്ന, ചുവന്ന താമര, കുരുണ്ടപൂവ്, മറ്റു ദിവ്യഗന്ധങ്ങൾ എന്നിവ ചേർത്ത് ഒരുക്കണം. അഗ്നിക്കു ഗുഗ്ഗുലു ധൂപം അർപ്പിച്ച്, അർഘ്യപാത്രം എടുത്ത് സൂര്യനെ ക്ഷണിക്കണം: "വരൂ, സൂര്യദേവാ, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ളവാ, പ്രകാശത്തിന്റെ ആഗാരം, ലോകപാലകാ, ദയവായി ഈ അർഘ്യം സ്വീകരിക്കൂ." ഇങ്ങനെ ക്ഷണിച്ച്, മുട്ടുകുത്തി നിലത്ത് നിന്ന്, ആദിത്യഹൃദയം ജപിച്ച് സൂര്യനു അർഘ്യം സമർപ്പിക്കണം: "ഓം, ഭഗവതേ ആദിത്യായ, വിശ്വായ, ക്ഷേത്രജ്ഞായ, ബ്രഹ്മണേ, ലോകനിർമ്മാതാവായ, ഈശാനായ, പുരാണനായ, ആയിരം കണ്ണുള്ളവാ, ഞങ്ങൾ നമസ്കരിക്കുന്നു." "സോമായ, ഋഗ്, യജുർ, അതർവ്വായ; ഓം ഭൂർഭുവ:സ്വ: മഹ: ജന: തപ: സത്യം ബ്രഹ്മണേ, തലയിൽ, നടുവിൽ, മുൻഭാഗത്ത്." നാരദൻ പറഞ്ഞു: സാവിത്രിയുടെ പരതന്ത്രത്തിൽ, ത്രിലോകസംരക്ഷകനായ ദേവനു ചുറ്റി ധൂപപാത്രം ഉയർത്തണം. ശേഷം ധൂപം അർപ്പിച്ച്, ഈ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കണം: "നീ ഒരുവൻ മാത്രം, രുദ്രന്മാരിലും വസുക്കളിലും പുരാതനൻ; ദേവന്മാർ വചനങ്ങളാൽ ആകാശത്തിൽ നിന്നു നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു. പുലർച്ചെ നീ, ഉച്ചയ്ക്ക് മറ്റൊരാൾ." "ഓം, ഭഗവതേ ജ്ഞാനാത്മനേ നമഃ; വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം സദാ ജ്ഞാനികൾ കാണുന്നു." വൈകുന്നേരം സൂര്യനു അർഘ്യം അർപ്പിക്കണം: "ഓം, വരുണായ, ശംഭവേ നമഃ." "ഓം, കറുത്ത പൊടിയിൽ സഞ്ചരിച്ച്, അമൃതവും മരണവും സ്ഥാപിച്ച്, സ്വർണ്ണരഥത്തിൽ സവിതാ ലോകങ്ങൾ കാണുന്നു." ഈ വിധിയിൽ സൂര്യനു ധൂപം അർപ്പിച്ച്, ഭോജകൻ ധൂപം ഉയർത്തി ഗർഭഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിക്കണം. ശേഷം പ്രതിമയ്ക്ക് ധൂപം അർപ്പിക്കണം; 'മിഹിരായ', 'നിക്ഷുഭായ' എന്ന മന്ത്രം ജപിക്കണം. 'രാജ്ഞേ നമഃ', 'നിക്ഷുഭായ നമഃ', 'ദണ്ഡനായകായ', 'പിംഗലായ നമഃ', 'രാജ്ഞേ', 'ശ്രൗഷായ', 'ഈശായ', 'ഗരുത്മതേ' എന്നിങ്ങനെ ദിശാദേവന്മാർക്ക് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു നമസ്കരിക്കണം. 'ദിണ്ഢിനേ', 'ഹേമന്തായ', 'മഹേശ്വരായ', 'വ്യോമായ', 'വിശ്വദേവന്മാർക്ക്', 'രുദ്രന്മാർക്ക്', 'ബ്രഹ്മണേ', 'മുണ്ഡപതയേ', 'ആദിത്യായ', 'പുരുഷേശ്വരായ', 'സൂര്യായ', 'അനേകകാന്തായ', 'ശേഷായ', 'വാസുകി', 'തക്ഷക', 'കർക്കോട്ടക', 'പദ്മ', 'ശംഖ', 'കുലിക' തുടങ്ങിയ നാഗരാജാക്കന്മാർക്ക്', 'തല, സുതല, പാതാല, അതല, വിതല, രസാതല' എന്നിവിടങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന ദൈത്യ, ദാനവ, പിശാചന്മാർക്ക്', 'മാതൃകകൾക്ക്', 'ഗ്രഹങ്ങൾക്കു', 'ദണ്ഡനായക', 'മാർതാണ്ഡ', 'വിനായക' എന്നിവർക്കു നമസ്കരിക്കണം. ഇങ്ങനെ എല്ലാ നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച്, ധൂപം അർപ്പിച്ച്, ഉയർത്തിയ ധൂപം അതേ സ്ഥലത്ത് വെക്കണം. സൂര്യഗുപ്തന്മാർ സ്തുതിച്ചശേഷം, ഭക്ത്യോടെ ഞാൻ പൂജിച്ചതായി അറിയണം. ദൈവമേ, ലോകീയവും പരലോകീയവുമായ കാര്യങ്ങൾ വിജയിപ്പിക്കണമെന്ന് അനുഗ്രഹിക്കണം. ഇങ്ങനെ, മൂന്നു പ്രാവശ്യം സ്നാനം ചെയ്ത്, വിധിപ്രകാരം സൂര്യനെ ഭക്ത്യോടെ പൂജിക്കുന്നവൻ, അശ്വമേധഫലം ലഭിക്കും. ഇങ്ങനെ, നിർദ്ദേശിച്ചവിധം ധൂപവിദി അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ, പുത്രവാനാകും, രോഗരഹിതനാകും, മരിച്ചാൽ സൂര്യനിൽ ലയിക്കും. വിധിപ്രകാരം ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യുന്നവന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും വിജയിക്കും, ഫലപ്രദമാകും. ഉത്തമപുഷ്പം ഇല്ലെങ്കിൽ ഇലകൾ അർപ്പിക്കണം; ഇല ഇല്ലെങ്കിൽ ധൂപം; ധൂപം ഇല്ലെങ്കിൽ വെള്ളം; ഒന്നും ഇല്ലെങ്കിൽ നമസ്കാരത്തോടെ പൂജിക്കണം; അതും കഴിയില്ലെങ്കിൽ മനസ്സിൽ സൂര്യനെ പൂജിക്കണം. ദ്രവ്യങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ ഇതാണ് വിധി; ലഭ്യമാണെങ്കിൽ എല്ലാം സമർപ്പിക്കണം. മന്ത്രങ്ങളോടും കർമ്മത്തോടും കൂടെ മിത്രനു ധൂപം അർപ്പിക്കുന്നവനു, ആ ഉച്ചാരണത്താൽ സൂര്യൻ പ്രസന്നനാകും. തല, മൂക്ക്, വായ് എല്ലാം മൂടി സൂക്ഷ്മമായി സൂര്യനെ പൂജിക്കണം; അലസതയോടെ ചെയ്യരുത്. താമരയാൽ പൂജിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സൂര്യലോകം പ്രാപിക്കും; അതുകൊണ്ട് യുക്തമായി എല്ലാം ചെയ്യണം; സൂര്യനെ എപ്പോഴും പൂജിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവർ അശ്വമേധഫലം നേടി സൂര്യലോകം പ്രാപിക്കും. ധൂപം അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കുന്നവർ സൂര്യനെ ദർശിക്കും. അവർ പരമസ്ഥാനം പ്രാപിക്കും; അതു ജ്ഞാനികൾ പോലും കാണാൻ കഴിയാത്തതാണ്. ഭക്ത്യോടെ സൂര്യനെ പൂജിക്കുന്നവർ എല്ലാ ഇഹലോകകാമനകളും നേടിയ ശേഷം പരമപദം പ്രാപിക്കും.
ഭോജകസ്യോത്പത്തിവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച അഥാജഗാമ ഭഗവാന്വ്യാസോ ദ്വാരവതീം പുരീമ് । ദ്രഷ്ടും നാരായണം ദേവം ശങ്ഖചക്രഗദാധരമ് । । ൧ തമാഗതമൃഷിം ദൃഷ്ട്വാ വാസുദേവോ വിശാംപതേ । അഭ്യുത്ഥായ മഹാതേജാഃ പൂജയാമാസ ഭാരത । । ൨ സ്വയമേവാസനം ദത്ത്വാ പാദ്യമര്ഘ്യം തഥൈവ ച । പപ്രച്ഛ പ്രയതോ ഭൂത്വാ വ്യാസം സത്യവതീസുതമ് । । ൩ യ ഏതേ ഭോജകാ വിപ്രാ ആനീതാ മത്സുതേന വൈ । ശാകദ്വീപമിതോ ഗത്വാ ജ്ഞാനിനോ മോക്ഷഗാമിനഃ । । ൪ താന്ദൃഷ്ട്വാ രൂപതോ വിപ്ര പ്രവേശാത്കര്മതസ്തഥാ। കൌതൂഹലം സമുത്പന്നം ഹര്ഷശ്ച പരമോ മമ । । ൫ കഥമേതേ ക്ഷണമപി തിഷ്ഠന്തേ പൃഥിവീതലേ । യേഷാം രവിഃ സദാ പൂജ്യസ്തേഷാം മുക്തിഃ സദാ വസേത് । । ൬ നാഗത്വാ ഭോജകത്വം ഹി മോക്ഷമാപ്നോതി കശ്ചന । ഇദം മേ മനസോ ബ്രഹ്മന്സദാ സമ്പ്രതിഭാതി വൈ । । ൭ വ്യാസ ഉവാച ഏവമേവ യഥാത്ഥ ത്വം ശങ്ഖചക്രഗദാധര । ധന്യാ ഏതേ മഹാത്മാനോ ഭോജകാ നാത്ര സംശയഃ । । ൮ യേ പൂജയന്തി സതതം ഭാനുമന്തം ദിവാകരമ് । ജ്ഞാനിനഃ കര്മനിഷ്ഠാശ്ച സദാ മോക്ഷഗതിം ഗതാഃ । । ൯ യജന്തേ സതതം ഭാനും ബലിപുഷ്പഫലൈസ്തഥാ । അന്നേനൌഷധിഭിശ്ചൈവ ആജ്യഹോമൈശ്ച കൃത്സ്നശഃ । । 1.144.൧൦ ഹോമം ച ശാശ്വതം കൃത്വാ പരം ഹോമം തതഃ ശ്രിതാഃ । പരഹോമസ്യ കരണാത്പൂതാത്മാനോ ഹ്യകല്മഷാഃ । । ൧൧ വിശന്തി പരമാം ദിവ്യാം ഭാസ്കരീം തൈജസീം കലാമ് । കര്മണഃ സാധനേ ചൈകാ തത്ര ചാഗ്നൌ പ്രതിഷ്ഠിതാ । । ൧൨ വായുമാര്ഗസ്ഥിതാ വ്യോമ്നി ദ്വിതീയാന്തഃ പ്രകാശികാ । തതഃ പരം തൃതീയാ തു തത്സ്മൃതം സൂര്യമണ്ഡലേ । । ൧൩ മണ്ഡലം തച്ച സവിതുര്ദിവ്യം ഹ്യജരമവ്യയമ് । തസ്യാഽസൌ പുരുഷോ മധ്യേ യോഽസൌ സദസദാത്മകഃ । । ൧൪ ക്ഷരാക്ഷരസ്തു വിജ്ഞേയോ മഹാസൂര്യസ്തഥൈവ ച । നിഷ്കലഃ സകലശ്ചാപി ദ്വൌ ച തസ്യ പ്രകല്പിതൌ । । ൧൫ അക്ഷരഃ സകലശ്ചൈവ സര്വഭൂതവ്യവസ്ഥിതഃ । സതത്ത്വഃ സകലഃ പ്രോക്തസ്തത്ത്വഹീനസ്തു നിഷ്കലഃ । । ൧൬ തൃണഗുല്മലതാവൃക്ഷവൃകസിംഹദ്വിജാധിപാന് । സുരസിദ്ധമനുഷ്യാംശ്ച സ്ഥലജാഞ്ജലജാന്ഹരേത് । । ൧൭ വ്യവസ്ഥിതഃ സ സര്വത്ര സര്വേഷാമന്തരാത്മനി । യദാ കല്പാത്മകശ്ചൈവ ദ്വിതീയാം തനുമാശ്രിതഃ । । ൧൮ നിഷ്കലസ്തു സദാ ജ്ഞേയഃ സംസ്ഥിതസ്തൈജസീം കലാമ് । ഹിമം ഘര്മം ച വര്ഷം ച ത്രൈലോക്യേ കുരുതേ സദാ । । ൧൯ ദ്വിതീയാ യാ തനുസ്തസ്യ അക്ഷരം തത്പരം പദമ് । ദേവയാനം തു പന്ഥാനം കര്മയോഗേന സംസ്ഥിതാ । 1.144.൨൦ ആദിത്യസിദ്ധാന്തരിതാഃ സാങ്ഖ്യയോഗവിദശ്ച യേ । തേഽഭിഗച്ഛന്തി തത്സ്ഥാനം സ മോക്ഷഃ പരികീര്തിതഃ । । ൨൧ നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിര്ഗമശ്ചൈവ തത്ര ഗത്വാ ന ശോചതി । വേദേഷു ബ്രഹ്മ വദന്തി ധ്യായന്തേ തത്ത്വവേദിനഃ । । ൨൨ അകാരം തത്ത്വതശ്ചാപി ധ്യായന്തേ പുരുഷോത്തമ । ത്ര്യക്ഷരം ച തമോംകാരം സാര്ധമാത്രാത്രയേ സ്ഥിതമ് । । ൨൩ വദന്തി ചാര്ധമാത്രസ്ഥം മകാരം വ്യഞ്ജനാത്മകമ്। ധ്യായന്തി യേ മകാരീയം ജ്ഞാനം തേ ഹി സദാത്മകമ് । । ൨൪ മകാരോ ഭഗവാന്ദേവോ ഭാസ്കരഃ പരികീര്തിതഃ । മകാരധ്യാനയോഗാച്ച മഗാ ഹ്യേതേ പ്രകീര്തിതാഃ । । ൨൫ ധൂപമാല്യൈര്യുതശ്ചാപി ഉപഹാരൈസ്തഥൈവ ച । ഭോജയന്തി സഹസ്രാംശും തേന തേ ഭോജകാഃ സ്മൃതാഃ । । ൨൬ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ ഭോജകസ്യോത്പത്തിവര്ണനം നാമ ചതുശ്ചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ മഹർഷി വ്യാസൻ ദ്വാരകാപുരിയിലേക്ക് വന്നു, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ കൈവശമുള്ള ദേവനായ നാരായണനെ കാണാനായി. ആ മഹർഷിയെ വന്നെത്തുന്നത് കണ്ട വാസുദേവൻ, മഹത്തായ തേജസ്സോടെ എഴുന്നേറ്റ്, അങ്ങയെ ആദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു. സ്വയം ഇരിപ്പിടവും, പാദ്യവും അർഘ്യവും നൽകി, മനസ്സോടെ സത്യവതീപുത്രനായ വ്യാസനോട് ചോദിച്ചു: എന്റെ മകൻ ശാകദ്വീപത്തിൽ നിന്ന് കൊണ്ടുവന്ന ഈ ഭോജക ബ്രാഹ്മണർ, ജ്ഞാനികളും മോക്ഷമാർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ളവരുമാണ്. അവരെ ദർശിച്ചപ്പോൾ, അവരുടെ രൂപവും, പ്രവേശവും, കർമ്മവും കണ്ടപ്പോൾ, എനിക്ക് വലിയ കൗതുകവും അതിയായ സന്തോഷവും ഉണ്ടായി. സൂര്യനെ എപ്പോഴും ആരാധിക്കുന്ന, മോക്ഷം എപ്പോഴും അനുഭവിക്കുന്ന ഇവർ, ഭൂമിയിൽ ഒരു നിമിഷം പോലും എങ്ങനെ താമസിക്കുന്നു? ഭോജകനായി മാറാതെ ആരും മോക്ഷം നേടുന്നില്ല; ഈ സത്യം എനിക്ക് എപ്പോഴും മനസ്സിൽ തെളിയുന്നു. വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: നീ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാണ്, ശംഖചക്രഗദാധരനേ. ഈ ഭോജകർ മഹാത്മാക്കളാണ്, സംശയമില്ല. സൂര്യനെ എപ്പോഴും ആരാധിക്കുന്ന, ജ്ഞാനികളും കർമ്മനിഷ്ഠരും ആയ ഇവർ, എപ്പോഴും മോക്ഷമാർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു. പൂവ്, പഴം, അന്നം, ഔഷധങ്ങൾ, അജ്യം എന്നിവകൊണ്ടും സമ്പൂർണ്ണ ഹോമങ്ങൾകൊണ്ടും ഭാനുവിനെ അവർ ആരാധിക്കുന്നു. നിത്യഹോമം നടത്തി, അതിനുശേഷം പരമഹോമത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു; അങ്ങനെ അവരുടെ ആത്മാവ് ശുദ്ധിയും പാപരഹിതത്വവും നേടുന്നു. അവർ ദിവ്യമായ, പ്രകാശമുള്ള, ഭാസ്കരന്റെ കിരണത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. കർമ്മസിദ്ധിയിൽ അഗ്നിയിൽ ഒരുവൻ സ്ഥാപിതനാണ്. വായുവിന്റെ വഴി ആകാശത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന രണ്ടാമത്തേത് പ്രകാശിക്കുന്നു; അതിനപ്പുറം മൂന്നാമത്തേത് സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ആ സവിതൃമണ്ഡലം ദിവ്യവും, ക്ഷയരഹിതവും, അക്ഷയവുമാണ്. അതിന്റെ നടുവിൽ സദസത്തിന്റെ സ്വരൂപമായ പുരുഷൻ ഉണ്ട്. ക്ഷരവും അക്ഷരവുമാണ് മഹാസൂര്യൻ; അവൻ നിർഗുണനും സഗുണനും, രണ്ട് രൂപങ്ങൾ അവനിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അക്ഷരൻ നിർഗുണൻ, സഗുണൻ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; സത്വം സഗുണൻ, സത്വരഹിതൻ നിർഗുണൻ. തൃണങ്ങൾ, പുല്ലുകൾ, ലതകൾ, മരങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, ദേവതകൾ, സിദ്ധന്മാർ, മനുഷ്യർ, കരയിലും ജലത്തിലും ജീവിക്കുന്നവ—allവിടെയും അവൻ അന്തർആത്മാവായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ എല്ലായിടത്തും, എല്ലായിടത്തിലും അന്തർആത്മാവായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; യദാ കല്പസ്വരൂപം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ രണ്ടാമത്തെ ശരീരം ധരിക്കുന്നു. നിർഗുണൻ എപ്പോഴും തേജസ്സുള്ള കിരണത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ചൂടും തണുപ്പും മഴയും നൽകുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ശരീരം അക്ഷരസ്വരൂപമാണ്, അതാണ് പരമപദം; ദേവയാനമാർഗ്ഗം കർമ്മയോഗത്തിലൂടെ നിലകൊള്ളുന്നു. ആദിത്യസിദ്ധാന്തം അറിഞ്ഞവരും, സാംഖ്യയോഗം പഠിച്ചവരും ആ സ്ഥാനം പ്രാപിക്കുന്നു; അതാണ് മോക്ഷം. അവിടെ എത്തിയാൽ ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഇല്ലാതായി ദുഃഖം ഇല്ല; വേദങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മം പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു, tattvam അറിയുന്നവർ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു. 'അ' എന്ന അക്ഷരം സത്യമെന്നു ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു; മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളായ ഓംകാരവും അതിന്റെ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളും ചേർന്ന്. അർദ്ധമാത്രയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന 'മ' അക്ഷരം വ്യഞ്ജനസ്വരൂപമാണ്; 'മ' അക്ഷരജ്ഞാനം ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവർ സത്വസ്വരൂപരാണ്. 'മ' അക്ഷരം ഭഗവാൻ ഭാസ്കരനാണ്; 'മ' അക്ഷരധ്യാനയോഗം കൊണ്ടാണ് ഇവരെ മഗന്മാർ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. ധൂപം, മാല, മറ്റു ഉപഹാരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ടും, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ളവനെ ആരാധിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇവർ ഭോജകർ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.
ഭോജകജ്ഞാനവര്ണനമ് വാസുദേവ ഉവാച ജ്ഞാനോപലബ്ധിം വിപ്രേന്ദ്ര ഭോജകാനാം മഹാമുനേ । ബ്രൂഹി തത്ത്വം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ കൌതുകം പരമം മമ । । ൧ വ്യാസ ഉവാച ഇമാം ജ്ഞാനോപലബ്ധിം തു നിബോധ ഗദതോ മമ । അസ്ഥിസ്ഥൂലം സ്നായുയുതം മാംസശോണിതലേപനമ് । । ചര്മാവനദ്ധം ദുര്ഗംധിപൂര്ണം മൂത്രപുരീഷയോഃ । । ൨ ജരാശോകസമാവിഷ്ടം രോഗായതനമാതുരമ് । രജസ്വലമനിത്യം ച ഭൂതാവാസമിമം ത്യജേത് । । ൩ കപാലം വൃക്ഷമൂലാനി കുചൈലമസഹായതാ । സമതാ സര്വഭൂതേഷു ഏവം മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് । । ൪ തിലേ തൈലം ഗവി ക്ഷീരം കാഷ്ഠേ പാവകസന്തതിഃ । ഉപായം ചിന്തയേദസ്യ ധിയാ ധീരഃ സമാഹിതഃ । । ൫ പ്രമാഥി ച പ്രയത്നേന മനഃ സംയമ്യ ചഞ്ചലമ് । ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി സംയമ്യ ശകുനാനിവ പഞ്ജരേ । । ൬ ഇന്ദ്രിയൈര്നിയതൈര്ദേഹീ ധാരാഭിരിവ തൃപ്യതേ । സതതമമൃതസ്യൈവ ജനാര്ദന മഹാമതേ । । ൭ പ്രാണായാമൈര്ദഹേദ്ദോഷാന്ധാരണാഭിശ്ച൧ കില്ബിഷമ് । പ്രത്യാഹാരേണ സംസര്ഗാന്ധ്യാനേനാനീശ്വരാന്ഗുണാന് । । ൮ ധ്യായമാനസ്യ ദഹ്യന്തേ ചാന്തേ ദോഷാ യഥാഗ്നിനാ । തഥേന്ദ്രിയകൃതാ ദോഷാ ദഹ്യന്തേ പ്രാണനിഗ്രഹാത് । । ൯ ചിത്തം ചിത്തേന സംശോധ്യ ഭാവം ഭാവേന ശോധയേത് । മനസ്തു മനസാ ശോധ്യം ബുദ്ധിം ബുദ്ധ്യാ തു ശോധയേത് । । 1.145.൧൦ ചിത്തസ്യാതിപ്രസാദേന ഭാതി കര്മ ശുഭാശുഭമ് । ശുഭാശുഭവിനിര്മുക്തോ നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിഷ്പരിഗ്രഹഃ । । നിര്മമോ നിരഹങ്കാരസ്തതോ യാതി പരാം ഗതിമ് । । ൧൧ പര്വാഹ്ണേ ലോഹിതം രൂപം പ്രഥമമൃങ്മമയം സ്മൃതമ് । യജുര്മയം ദ്വിതീയം തു ശ്വേതം മാധ്യാഹ്നികം സ്മൃതമ് । । ൧൨ കൃഷ്ണം തൃതീയം സായാഹ്നേ സാമ്നോ രൂപം തു തത്കൃതമ് । പ്രഥമം രാജസം ദേവ ദ്വിതീയം സാത്ത്വികം സ്മൃതമ് । ൧൩ തൃതീയം താമസം രൂപം ത്രൈഗുണ്യം തസ്യ കല്പിതമ് । ത്രയാണാം വ്യതിരേകേണ ചതുര്ഥം സൂര്യമണ്ഡലമ് । । ൧൪ ജ്യോതിഃ പ്രകാശകം സൂക്ഷ്മം പ്രോക്തം ദേവനിരഞ്ജനമ് । ചതുര്ഥം തു വേദവിദഃ സൂര്യസിദ്ധാന്തവേദിനഃ । । ൧൫ ഓംകാരപ്രണവൈര്യുക്താ ധ്യാനനിര്ഭൂതകല്മഷാഃ । സ്ഥിതാഃ പദ്മാസനേ വീരാ നാഭിസംന്യസ്തപാണയഃ । । ൧൬ സുഷുമ്നാനാഡികാമാര്ഗം കുമ്ഭരേചകപൂരകൈഃ । ത്രിഭിഃ സംശോധ്യ താന്പഞ്ച മരുതോ ദേഹമധ്യഗാന് ।। ൧൭ പദാങ്ഗുഷ്ഠാന്വിതഃ സ്വിന്നമൂര്ധ്വമുത്ക്ഷേപയേത്ക്രമാത് । നാഭിദേശേ തു തം ദൃഷ്ട്വാ ദേവമഗ്നിമനാമയമ് ।। ൧൮ സോമം ച ഹദയേ ദൃഷ്ട്വാ മൂര്ധ്നി വാഗ്നിശിഖാം തതഃ । വാതരശ്മിഭിരാസാദ്യ തം ഭിത്ത്വാ മണ്ഡലം പരമ് ।। ൧൯ തതഃ പരം തു യോ ഗച്ഛേദ്യോഗസ്ഥഃ സൂര്യമണ്ഡലമ് । യത്ര ഗത്വാ ന ശോചന്തി തത്സൌരം പരമം പദമ് ।।1.145.൨ ൦ ദേവാര്ചനം മഹാബാഹോ കീര്തിതഃ കേശിസൂദന । പ്രഥമം ഹദയം സ്ഥാനം ദ്വിതീയം ചാഗ്നിമാശ്രിതമ് ।।൨ ൧ തൃതീയം നാഭിസംസ്ഥം ച ചതുര്ഥം സൂര്യമണ്ഡലമ് ।।൨൨ സ്ഥാനം പരം വൈ പരമാത്മസംസ്ഥം ഭാനോഃ സുരേശസ്യ വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ । ജ്ഞേയഃ സ മോക്ഷശ്ച നൃണാം സ ഏവ സംസാരവിച്ഛിത്തികരം പദം തതഃ ।।൨൩ ഇദമമൃതസമം പരസ്യ വേദ്യം കിരണസഹസ്രമൃതോ ഹിതം ജനാനാമ് । ഋഷിചരിതമവേത്യ തത്ത്വസാരം വ്യപഗതമോഹധിയഃ പ്രയാന്തി മോക്ഷമ് ।।൨൪ ഇദം മഗാനാം ചരിതം മയാ തേ പ്രഖ്യാപിതം യാനവരേണ യുക്തമ് । ജ്ഞാത്വാത്വിമം മോക്ഷവിദോ വദന്തി സിദ്ധാശ്ച തത്സ്ഥാനമവാപ്നുവന്തി ।।൨൫ യന്മയോക്തമിദം ജ്ഞാനം ദേയം ശ്രദ്ധാവതാം നൃണാമ് । നാസ്തികാനാമബുദ്ധീനാം ന ദേയം ഭൂതിമിച്ഛതാ ।।൨൬ സുമന്തുരുവാച ഇത്യുക്ത്വാ ഭഗവാന്വ്യാസോ ഭോജകജ്ഞാനമുത്തമമ് । നാരായണം മഹാബാഹോ ജഗാമായതനം ഹരേഃ ।।൨൭ ഖ്യാതോ യസ്ത്രിഷു ലോകേഷു ഗംഗയാ പരിതോഷിതഃ । ബദര്യാ മണ്ഡിതോ വീര നരനാരായണാശ്രമഃ । । ൨൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ ഭോജകജ്ഞാനവര്ണനം നാമ പഞ്ചചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
വാസുദേവൻ ചോദിച്ചു: മഹാമുനിയേ, ഭോജകരുടെ ജ്ഞാനസിദ്ധി എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് ദയവായി വിശദമായി പറയൂ; അതിൽ എനിക്ക് അതിയായ കൗതുകമുണ്ട്. വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഈ ജ്ഞാനസിദ്ധി ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ. ഈ ശരീരം അസ്ഥികളാൽ നിർമ്മിതം, സ്നായുക്കളാൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, മാംസവും രക്തവും പുരണ്ടിരിക്കുന്നു. ചർമ്മം പൊതിഞ്ഞ്, മൂത്രവും മലവും നിറഞ്ഞ ദുർഗന്ധമുള്ളതും, വൃദ്ധിയും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ രോഗഭവനവുമാണ്. രജസ്സും അനിത്യതയും നിറഞ്ഞ ഈ ഭൂതവാസം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. കപാലം, വൃക്ഷമൂലങ്ങൾ, പഴയ വസ്ത്രങ്ങൾ, സഹായം ഇല്ലായ്മ, എല്ലാ ജീവികളോടും സമത്വം—ഇവയാണ് മോക്ഷം നേടിയവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. എന്തുപോലെ എള്ളിൽ എണ്ണയും, പശുവിൽ പാൽപോലും, മരത്തിൽ അഗ്നിപോലും, ധീരനായവൻ മനസ്സോടെ ഈ ഉപായം ചിന്തിക്കണം. ശ്രമത്തോടെ ചഞ്ചലമായ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, ബുദ്ധിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പക്ഷികളെ പോലെ പഞ്ചരയിലടക്കണം. നിയന്ത്രിതമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ, ഈ ശരീരധാരി എപ്പോഴും അമൃതം പോലെ തൃപ്തനാകുന്നു, മഹാമനസ്സുള്ള ജനാർദ്ദനനേ. പ്രാണായാമം കൊണ്ട് ദോഷങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കണം, ധാരണയാൽ പാപങ്ങൾ നീക്കണം, പ്രത്യാഹാരത്തിൽ ബന്ധങ്ങൾ ഒഴിവാക്കണം, ധ്യാനത്തിൽ ദൈവമല്ലാത്ത ഗുണങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കണം. ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന്റെ ദോഷങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ പോലെ അവസാനം ദഹിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള ദോഷങ്ങൾ പ്രാണനിയന്ത്രണത്തിലൂടെ ദഹിക്കുന്നു. ചിത്തം ചിത്തം കൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിക്കണം, ഭാവം ഭാവം കൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിക്കണം, മനസ്സ് മനസ്സുകൊണ്ടും, ബുദ്ധി ബുദ്ധിയാൽ ശുദ്ധീകരിക്കണം. ചിത്തം അതിയായി ശാന്തമായാൽ, നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള കർമ്മങ്ങൾ തെളിയുന്നു; നല്ലതും ചീത്തയും വിട്ട്, ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ആസ്വാദനമില്ലാതെ, സ്വാർത്ഥതയും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാതെ, അങ്ങനെ പരമഗതിയിലേക്കാണ് യാത്ര. ഉച്ചയ്ക്ക് ചുവപ്പാണ് ആദ്യരൂപം, അതാണ് ഋഗ്വേദസ്വരൂപം; രണ്ടാംത് വെള്ളയാണ്, യജുർവേദസ്വരൂപം, അതാണ് മധ്യാഹ്നത്തിൽ. മൂന്നാമത് കറുപ്പാണ്, സായാഹ്നത്തിൽ, അതാണ് സാമവേദസ്വരൂപം; ആദ്യത് രാജസികം, രണ്ടാമത് സാത്വികം, മൂന്നാമത് താമസികം; ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ അവനിൽ കണക്കാക്കുന്നു. ഇവയ്ക്ക് പുറമെ നാലാമത്തേത് സൂര്യമണ്ഡലമാണ്. നാലാമത്തേത് സൂക്ഷ്മവും പ്രകാശവുമാണ്, ദേവന്മാർക്ക് അശുദ്ധിയില്ലാത്ത സ്ഥലം; വേദം അറിയുന്നവരും സൂര്യസിദ്ധാന്തം അറിഞ്ഞവരും അതിനെ നാലാമത്തേത് എന്ന് പറയുന്നു. ഓംകാരപ്രണവം ചേർത്ത്, ധ്യാനത്തിലൂടെ പാപരഹിതരായി, പദ്മാസനത്തിൽ ഇരുന്നു, കൈകൾ നാഭിയിൽ വെച്ച്, സുഷുമ്നാനാഡിയിലൂടെ കുംഭക, റെചക, പൂരക എന്നിവകൊണ്ട് ശരീരത്തിനകത്തുള്ള അഞ്ച് വായുകൾ ശുദ്ധീകരിച്ച്, പാദം ചൂണ്ടൽവരെ വിയർപ്പോടെ ക്രമമായി ഉയർത്തി, നാഭിയിൽ അഗ്നിദേവനെ ദർശിച്ച്, ഹൃദയത്തിൽ സോമനെ, തലയിൽ അഗ്നിശിഖയെ ദർശിച്ച്, വായുവിന്റെ കിരണങ്ങൾകൊണ്ട് ആ പരമമണ്ഡലത്തിലേക്ക് കടന്ന്, അവിടെ യോഗസ്ഥനായവൻ സൂര്യമണ്ഡലത്തിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ, അവിടെ എത്തിയാൽ ദുഃഖം ഇല്ല; അതാണ് പരമസൗരപദം. ദേവാരാധനയെക്കുറിച്ച് പറയപ്പെടുന്നു, മഹാബാഹുവേ, ആദ്യ സ്ഥാനം ഹൃദയമാണ്, രണ്ടാമത് അഗ്നിയിൽ, മൂന്നാമത് നാഭിയിൽ, നാലാമത് സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ. പരമസ്ഥാനം സൂര്യനിൽ പരമാത്മാവിന്റെ വാസസ്ഥലമാണ് എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; അതാണ് മനുഷ്യർക്കുള്ള മോക്ഷം, അതാണ് സംസാരമൊടുക്കുന്ന സ്ഥാനം. ഇത് അമൃതത്തോടു തുല്യമായ പരമമായ അറിവാണ്, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള അമൃതം പോലെ ജനങ്ങൾക്ക് ഉപകാരപ്രദമാണ്; ഋഷിമാരുടെ ആചാരത്തിന്റെ സാരം അറിഞ്ഞ്, മോഹം വിട്ടവർ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ മഗന്മാരുടെ ആചാരം ഞാൻ നിനക്ക് വിശദമായി പറഞ്ഞു; ഇത് അറിഞ്ഞ് മോക്ഷം അറിയുന്നവരും സിദ്ധന്മാരും ആ സ്ഥാനം പ്രാപിക്കുന്നു. ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ ജ്ഞാനം വിശ്വാസമുള്ളവർക്കേ നൽകണം; അതിൽ ആസ്തികതയില്ലാത്തവർക്കോ, വിവേകമില്ലാത്തവർക്കോ നൽകരുത്. സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ വ്യാസൻ ഭോജകജ്ഞാനം സമ്പൂർണ്ണമായി പറഞ്ഞ് ഹരിയുടെ ആലയത്തിലേക്ക് പോയി. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമായ, ഗംഗയാൽ സന്തുഷ്ടനായ, ബദരിയിൽ അലങ്കൃതമായ, വീരനായ നരനാരായണാശ്രമം.
ഭോജകവര്ണനമ് ശതാനീക ഉവാച യ ഏതേ ഭോജകാഃ പ്രോക്താ ദേവദേവസ്യ പൂജകാഃ । നാന്യം ഭോജ്യമഥൈതേഷാം ബ്രാഹ്മണൈശ്ച കദാചന । । ൧ ഭാസ്കരസ്യ പ്രിയാ ഹ്യേതേ പൂജ്യത്വം ച തഥാ ഗതാഃ । ദിവ്യാശ്ചൈതേ സ്മൃതാ വിപ്രാ ആദിത്യാമ്ഭഃ സമുദ്ഭവാഃ । । ൨ അഭോജ്യത്വം കഥം യാതാ ഭോജകാസ്തദ്വദസ്വ മേ । കിം കുര്വാണാസ്തഥാ കര്മ ഭോജ്യതാം യാന്തി മേ വദ । । ൩ സുമന്തുരുവാച ഇമമര്ഥം പുരാ പൃഷ്ടോ വാസുദേവോ മഹീപതേ । കൃതവര്മണാ പുരാ രാജംസ്തഥാ സാമ്ബോ മഹാബലഃ । । ൪ ഗതൌ സാമ്ബപുരീം വീര തഥാ നാരദപര്വതൌ । ഭുക്തവന്തോ ഗൃഹേ സര്വേ ഭോജകസ്യ മഹാത്മനഃ । । ൫ ആദിത്യകര്മണോ ലോകേ ദേവാന്നഖ്യാതിമാഗതാഃ । തേന തേ പൂജിതാഃ സര്വേ ഭക്ത്യാ ഭോജ്യൈരനേകശഃ । । ൬ ആഗതാസ്തേ പുരീം വീര പുണ്യാം ദ്വാരവതീം വിഭോഃ । താവൃഷീ ദിവമാരുഢൌ രാജന്നാരദപര്വതൌ । ൭ വാസുദേവം മഹാതേജാ ഹാര്ദിക്യോ വാക്യമബ്രവീത് । യ ഏതേ ഭോജകാ വിപ്ര പൂജകാ ഭാസ്കരസ്യ തു । । ൮ അന്നമേഷാം കഥം വിപ്രൌ ഭുക്തവന്തൌ ജനാര്ദന । താവൃഷീ ദിവ്യമാഖ്യാതൌ യൌ തൌ നാരദപര്വതൌ । । അഭോജ്യാഃ കില ഏതേ വൈ ബ്രാഹ്മണാനാം ജനാര്ദന । । ൯ വാസുദേവ ഉവാച ന തേ ഭോജ്യാ മഹാബാഹോ ഭോജ്യാ ഭോജാശ്ച സര്വദാ । അഭിവാദ്യാം പ്രയത്നേന യഥാദിത്യോ മഹാമതേ । । 1.146.൧൦ ആചരന്തശ്ര തത്കര്മ ഭോജ്യത്വം പ്രവജന്തി തേ । തച്ഛ്രൂയതാം യദുശ്രേഷ്ഠ യത്കാര്യം ചാപി തൈര്വിഭോ । । യതമാനൈര്മഹാബാഹോ തദിഹൈകമനാഃ ശൃണു । । ൧൧ വൃഷലീ യസ്യ വൈ ഭാര്യാ യശ്ചാവ്യങ്ഗം ന ധാരയേത് । അഭോജ്യഃ സ തു വിജ്ഞേയോ ഭോജകോ നാത്ര സംശയഃ । । ൧൨ അസ്നാതഃ പൂജയേദ്യസ്തു തഥാഭ്യങ്ഗവിവര്ജിതഃ । ആദിത്യം യദുശാര്ദൂല തഥാ ച വിധിനാ വിഭോ । । ൧൩ സേവകോ ഭോജകോ യസ്തു ശൂദ്രാന്നം യേന ഭുജ്യതേ । കൃഷിം ച കുരുതേ യസ്തു ദേവാര്ചാമപി വര്ജയേത് । । ൧൪ ജാതകര്മാദയോ യസ്യ ന സംസ്കാരാഃ കൃതാ വിഭോ । ആരുണേയൈശ്ച മന്ത്രൈശ്ച സാവിത്രീം ന ച വൈ പഠേത് । । തസ്യ ഗേഹേ ദ്വിജോ ഭുക്ത്വാ കൃച്ഛ്രപാദേന ശുധ്യതി । । ൧൫ പിതൃദേവമനുഷ്യാണാം ഭൂതാനാം ഭാസ്കരസ്യ തു । അകൃത്വാ വിധിവത്പൂജാം യസ്തു ഭുങ്ക്തേ സ ധര്മഹാ । । ൧൬ അഭ്യങ്ഗേന വിഹീനോ യഃ ശംഖഹീനസ്തഥൈവ ച । ശിരസാ ധാരയേത്കേശാന്സ ജ്ഞേയോ ഭോജകാധമഃ । । ൧൭ ദേവാര്ചനം തഥാ ഹോമം സ്നാനം തര്പണമേവ ച । ദാനം ബ്രാഹ്മണപൂജാം ച കുര്വതോ ഭോജകസ്യ തു । । അഭ്യങ്ഗേന വിഹീനസ്യ സര്വം ഭവതി നിഷ്ഫലമ് । । ൧൮ സര്വദേവമയോ ഹ്യേഷ സര്വവേദമയസ്തഥാ । അഭ്യങ്ഗോ യദുശാര്ദൂല പവിത്രഃ പരമഃ സ്മൃതഃ । । ൧൯ ഭോജകാനാം യദുശ്രേഷ്ഠ തസ്യ മൂലേ സ്ഥിതോ ഹരിഃ । മധ്യേ ബ്രഹ്മാ മഹാതേജാ അഗ്രേ ഗോശ്രുതിഭൂഷണഃ । । 1.146.൨൦ ഋഗ്വേദോ യസ്യ മൂലസ്ഥോ മധ്യേ സാമാനി കൃത്സ്നശഃ । യജുര്വേദസ്തഥാ ശ്രേഷ്ഠശ്ചാഥര്വസഹിതഃ സ്ഥിതഃ । । ൨൧ ത്രയോഽഗ്നയസ്തഥാ രാജംസ്ത്രയോ ലോകാഃ സ്ഥിതാഃ ക്രമാത് । ഏവമേവ പവിത്രസ്തു അഭ്യങ്ഗോ ഭോജകസ്യ തു । । ൨൨ യസ്ത്വനേന വിഹീനസ്തു ഭോജകോ ഭോജകാധമഃ । അഭോജ്യഃ സ തു വിജ്ഞേയഃ സോഽശുചിര്നാത്ര സംശയഃ । । ൨൩ നിര്മാല്യമഥ നൈവേദ്യം കുങ്കുമം ദേവഹേലിനാമ് । യേ പ്രയച്ഛന്തി ശൂദ്രാണാം വിക്രീണന്തി ച ഭോജകാഃ । । തേഽധമാ ഭോജകാ ജ്ഞേയാ യേ ച ദേവസ്വഹാരിണഃ । । ൨൪ ന പൂജയന്തി ദേവേശം ദേവസ്വം ക്ഷപയന്തി ച । ന തേ ദേവ പ്രിയാസ്താത വിജ്ഞേയാ ഭോജകാധമാഃ । । ൨൫ യസ്മിന്ന ഭുക്തേ നൈവേദ്യം ഭോജകോഽശ്നാതി മാനദ । തദന്നം ഭുങ്ജതസ്തസ്യ നരകായ ന ശാന്തയേ । । ൨൬ നൈവേദ്യം ഭോജയേത്തസ്മാദ്ഭാസ്കരസ്യ നരഃ സദാ । പ്രഥമം യദുശാര്ദൂല തച്ച ദേഹവിശോധനമ് । । ൨൭ ബ്രാഹ്മണാനാം പുരോഡാശോ യഥാ കായവിശോധനഃ । ഭോജകാനാം തഥാ വീര നൈവേദ്യം കായശോധനമ് । । ൨൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ ഭോജകവര്ണനം നാമ ഷട്ചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
ശതാനീകൻ ചോദിച്ചു: ദേവദേവനായ ഭാസ്കരനെ ആരാധിക്കുന്ന ഈ ഭോജകർ, ബ്രാഹ്മണന്മാരോ മറ്റാരോ തയ്യാറാക്കിയ അന്നം ഒരിക്കലും ഭക്ഷിക്കരുത്. ഭാസ്കരനു പ്രിയപ്പെട്ടവരും, ആരാധ്യരായവരുമാണ് ഇവർ; ദിവ്യരായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ, ആദിത്യജലത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവരായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഭോജകർ എങ്ങനെ അഭോജ്യരായി മാറി? അവർ എന്ത് പ്രവർത്തിച്ചാൽ ഭോജ്യരാവും, എന്ത് ചെയ്താൽ അഭോജ്യരാവും എന്ന് പറയൂ. സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ഈ ചോദ്യം വാസുദേവനോടു കൃതവർമ്മനും സാമ്ബൻ മഹാബലനുമാണ് മുമ്പ് ചോദിച്ചത്. അവർ സാമ്ബപുരിയിലേക്കും നാരദപർവതത്തിലേക്കും പോയി, ഭോജക മഹാത്മാവിന്റെ വീട്ടിൽ എല്ലാവരും ഭക്ഷിച്ചു. സൂര്യകർമ്മം ചെയ്തതുകൊണ്ട്, ദേവന്മാരുടെ ഇടയിൽ ദൈവാന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നവരായി പ്രശസ്തി നേടി; അതിനാൽ അവർ ഭക്തിയോടെ അനേകം ഭോജ്യങ്ങൾ നൽകി ആരാധിക്കപ്പെട്ടു. അവർ ദ്വാരകാപുരിയിലേക്കു വന്നു; നാരദനും പർവതനും ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു. ഹാർദിക്യൻ വാസുദേവനോട് പറഞ്ഞു: ഭോജക ബ്രാഹ്മണന്മാർ ഭാസ്കരനെ ആരാധിക്കുന്നവരാണ്; എങ്ങനെ ജനാർദ്ദന, അവരുടെ വീട്ടിൽ അന്നം ഭക്ഷിച്ചു? നാരദനും പർവതനും ദിവ്യരാണെന്ന് പറയുന്നു. ഈ ഭോജകർ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് അഭോജ്യരാണോ? വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവേ, അവർ അഭോജ്യരല്ല; ഭോജകർ എപ്പോഴും ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്, സൂര്യനെപോലെ തന്നെ. ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി ആചരണം ചെയ്താൽ അവർ ഭോജ്യരാവും; യദുകുലശ്രേഷ്ഠനേ, അവർ ചെയ്യേണ്ടത് ഞാൻ പറയുന്നു. ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ, മഹാബാഹുവേ, ഇവർ ചെയ്യേണ്ടത് എന്താണെന്ന്. വൃശലീഭാര്യയുള്ളവൻ, യജ്ഞോപവീതം ധരിക്കാത്തവൻ—അവൻ ഭോജകനല്ല, അഭോജ്യനാണ്. കുളിക്കാതെ, അഭ്യംഗം ചെയ്യാതെ, വിധിപ്രകാരം സൂര്യനെ ആരാധിക്കാത്തവൻ, ഭോജകനായി ശൂദ്രഭക്ഷണം ചെയ്യുന്നവൻ, കൃഷി ചെയ്യുന്നവൻ, ദേവാരാധന ഒഴിവാക്കുന്നവൻ, ജാതകർമ്മാദി സംസ്കാരങ്ങൾ ചെയ്യാത്തവൻ, ആരുണേയമന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് സാവിത്രി ജപിക്കാത്തവൻ— അവന്റെ വീട്ടിൽ ബ്രാഹ്മണൻ ഭക്ഷിച്ചാൽ കഠിനപ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്താൽ മാത്രമേ ശുദ്ധി ലഭിക്കൂ. പിതൃദേവമനുഷ്യഭൂതങ്ങൾക്കും ഭാസ്കരനുമുള്ള പൂജ ശരിയായി ചെയ്യാതെ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ ധർമ്മഹാനിയാണ്. അഭ്യംഗം ചെയ്യാത്തവൻ, ശംഖം ഇല്ലാത്തവൻ, തലമുടി വെട്ടാതെ വെച്ചവൻ—അവൻ ഭോജകാധമൻ. ദേവാരാധന, ഹോമം, സ്നാനം, തർപ്പണം, ദാനം, ബ്രാഹ്മണപൂജ—ഇവയൊക്കെ ചെയ്യുന്ന ഭോജകൻ അഭ്യംഗം ചെയ്യാതെ ചെയ്താൽ എല്ലാം ഫലശൂന്യമാകും. സകലദേവതകളും, സകലവേദങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നവനാണ് ഭോജകൻ; അഭ്യംഗം ഏറ്റവും വിശുദ്ധമായതും ഉത്തമവുമാണ്. ഭോജകരുടെ മൂലത്തിൽ ഹരിയും, നടുവിൽ ബ്രഹ്മാവും, മുന്നിൽ ഗോശ്രുതിഭൂഷിതനും നിലകൊള്ളുന്നു. മൂലത്തിൽ ഋഗ്വേദം, നടുവിൽ സാമങ്ങൾ, യജുർവേദവും അതർവവേദവും ഉണ്ട്. മൂന്ന് അഗ്നികളും, മൂന്ന് ലോകങ്ങളും ക്രമത്തിൽ അവിടെയുണ്ട്; അങ്ങനെ ഭോജകന്റെ അഭ്യംഗം വിശുദ്ധമാണ്. ഇത് ഇല്ലാത്തവൻ ഭോജകാധമൻ, അഭോജ്യൻ, അശുദ്ധൻ—സംശയമില്ല. നിർമാല്യം, നൈവേദ്യം, കുങ്കുമം ദേവഹേളനക്കാർക്ക് നൽകുന്നോ, ശൂദ്രന്മാർക്ക് വിൽക്കുന്നോ, ദേവസ്വം കവർച്ച ചെയ്യുന്നോ ഭോജകർ—allവരും ഭോജകാധമന്മാരാണ്. ദേവേശനെ ആരാധിക്കാത്തവരും ദേവസ്വം നശിപ്പിക്കുന്നവരും ദേവന്മാർക്ക് പ്രിയരല്ല, ഭോജകാധമന്മാരാണ്. നൈവേദ്യം അർപ്പിക്കാതെ ഭോജകൻ ഭക്ഷിച്ചാൽ ആ അന്നം നരകത്തിലേക്കാണ്, ശാന്തിക്ക് അല്ല. അതിനാൽ എപ്പോഴും ആദ്യം ഭാസ്കരനു നൈവേദ്യം അർപ്പിക്കണം; അതാണ് ശരീരശുദ്ധിക്ക്. ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് പുരോഡാശം ശരീരശുദ്ധിക്ക് എങ്ങനെ ഉപകാരപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ ഭോജകർക്ക് നൈവേദ്യം ശരീരശുദ്ധിക്ക് ഉപകാരപ്പെടുന്നു.
ഭോജകബ്രാഹ്മണവര്ണനമ് വാസുദേവ ഉവാച അത്ര പൃഷ്ടോ യഥാ ദേവോ ഭാസ്കരോ ദേവപൂജിതഃ । അരുണേന മഹാബാഹോ കേ പ്രിയാ ഭോജകാസ്തഥാ । । ൧ പൂജായാം തവ കേ യോഗ്യാഃ കേ ന യോഗ്യാ ഭവന്തി ച । ഇതി പൃഷ്ടഃ സ ഭഗവാനരുണേന ദിവാകരഃ । । യദുവാച മഹാബാഹോ തദിഹൈകമനാഃ ശൃണു । । ൨ ഭാസ്കര ഉവാച പരദാരാന്പരദ്രവ്യം യേ ന ഹിംസന്തി ഭോജകാഃ । തേ പ്രിയാ മമ വൈ നിത്യം യേ ന നിംദന്തി ദൈവതാന് । । ൩ വാണിജ്യം കൃഷിസേവാം തു വേദാനാം നിന്ദനം ച യേ । കുര്വന്തി ഭോജകാ ജ്ഞേയാഃ സര്വേ തേ മമ വൈരിണഃ । । ൪ യേഷാം ഭാര്യാസങ്ഗ്രഹണം കര്ഷണം യേ പ്രകുര്വതേ । നൃപസേവാം ഖഗശ്രേഷ്ഠ വിജ്ഞേയാഃ പതിതാസ്തു തേ । । ഭുഞ്ജതേ യേ ച ശൂദ്രാന്നം ജ്ഞേയാസ്തേ ശത്രവോ മമ । । ൫ പൂജാ കൃതാ തു യാ തൈസ്തു തഥാര്ഘ്യം ച ഖഗോത്തമ । പൂജാം താമഥ ചാപ്യര്ഘ്യം നാഹം ഗൃഹ്ണാമി ഖേചര । । ൬ യ ഏതേ കഥിതാ വീര യേ ച ശങ്ഖവിവര്ജിതാഃ । നിര്മാല്യം യേ മദീയം തു നൈവേദ്യം കുങ്കുമം തഥാ । । ൭ ശൂദ്രായ യേ പ്രയച്ഛന്തി വികീര്ണന്തി ച യേ ഖഗ । യച്ഛന്തി യേ ച വൈശ്യായ ഭോജകാ മേ ന തേ പ്രിയാഃ । । ൮ യജന്തേ യേ ച സാവിത്രീം മഹാശ്വേതാം ച ഗോപതേഃ । യേ ന ജാനന്തി മേ മുദ്രാം കിങ്കരാണാം ച നാമതഃ । । ൯ യ ഏതേ൧ കഥിതാ വീര ഭോജകാസ്തേ മയാ ഖഗ । നൈതേ പൂജയിതും ശക്താ യേ പ്രിയാ മമ ഭോജകാഃ । । താഞ്ഛൃണുഷ്വ ഖഗശ്രേഷ്ഠ ഭൂത്വാ ചൈകാഗ്രമാനസഃ । । 1.147.൧൦ ദേവദ്വിജമനുഷ്യാണാം പിതൄണാം ചാപി പൂജകാഃ । തേ പ്രിയാ മമ വൈ നിത്യം ശക്താഃ പൂജയിതും രവിമ് । । ൧൧ യേഷാം മുണ്ഡം ശിരോ നിത്യം യേ ചാഭ്യങ്ഗസമന്വിതാഃ । വാദയന്തി ച യേ ശങ്ഖം ദിവ്യാസ്തേ ഭോജകാ മതാഃ । । ൧൨ ത്രികാലം യേ ച മാം നിത്യം സുസ്നാതാഃ ക്രോധവര്ജിതാഃ । പൂജയന്തി ഖഗശ്രേഷ്ഠ തേ പ്രിയാ മമ ഭോജകാഃ । । ൧൩ വാരേ മദീയേ നക്തം തു ഷഷ്ഠ്യാം യേ ച പ്രകുര്വതേ । സപ്തമ്യാമുപവാസം തു തഥാ സങ്ക്രമണേ മമ । । ൧൪ ദിവ്യാസ്തേ ബ്രാഹ്മണാ ജ്ഞേയാ ഭോജകാ മമ പൂജകാഃ । പൂജയന്തി ച യേ വിപ്രാന്മദ്ഭക്താ മത്പരായണാഃ । । തേ പ്രിയാഃ സതതം മഹ്യം ഭോജകാ ഗരുഡാഗ്രജ । । ൧൫ മയി ഭക്തിം ന കുര്വന്തി ബ്രാഹ്മണാന്പൂജയന്തി നോ । ന തേ പൂജ്യാ ന വന്ദ്യാശ്ച യേ ദ്വിഷന്തി ച മാം സദാ । । ൧൬ യേ കുര്വന്തി മഹായജ്ഞാന്ഭോജകാ ഗരുഡാഗ്രജ । പിതൃദേവമനുഷ്യാണാം പൂജാര്ഥം സന്തതം ഖഗ । । ൧൭ പ്രിയാസ്തേ സതതം വീര ഭോജകാനാം തഥോത്തമാഃ । തസ്മാത്സര്വപ്രയത്നേന പഞ്ചയജ്ഞാന്പ്രവര്തയേത് । । ൧൮ ഏകഭക്തേന യേ നിത്യം വര്തന്തേ കശ്യപാത്മജ । ഭുഞ്ജതേ ന ച യേ രാത്രൌ ഭോജകാസ്തേ പ്രിയാ മമ । । ൧൯ മമ വാരേ ച യേ വീര തഥാ ഷഷ്ഠ്യാം ച കേശവ । ന രാത്രൌ ഭുഞ്ജതേ പ്രാജ്ഞാ മത്പ്രിയാസ്തേ മഗാഃ ഖഗ । । 1.147.൨൦ പ്രതിസംവത്സരം യേ തു ഭോജകാ ഗരുഡാഗ്രജ । ന യച്ഛന്തി പിതുര്മാതുര്ദിവസേ തേന മേ പ്രിയാഃ । । ൨൧ ഇത്ഥം ഭൂതാ ഭോജകാ യാ മാഘമാസേ ച സപ്തമീ । പുഷ്പാണാം കരവീരാണി തഥാ രക്തം ച ചന്ദനമ് । । ൨൨ വാചകോ ബ്രാഹ്മണാനാം തു നൈവേദ്യം മോദകാസ്തഥാ । ഘൃതാഹുത്യോ ഗുഗ്ഗുലശ്ച ക്ഷീരേണ സ്നപനം തഥാ । । ൨൩ വാദ്യാനാം ശങ്ഖശബ്ദശ്ച നൃത്യം നാട്യം മതം മമ । പഞ്ചവര്ണാ പതാകാസ്തു ശ്വേതം ഛത്രം ച മേ പ്രിയമ് । । ൨൪ നാന്യവര്ണൈഃ കൃതാ പൂജാ തഥാ പ്രീണാതി മാം ഖഗ । യഥാ കൃതാ ഭോജകേന പൂജാ പ്രീണാതി മാം സദാ । । നാന്യദേവപ്രതിഷ്ഠാ തു കര്തവ്യാ ഭോജകേന തു । । ൨൫ വാസുദേവ ഉവാച ഇത്യുക്ത്വാ ഭഗവാന്ദേവശ്ചാരുണായ പുരാനഘ । ലക്ഷണം ഭോജകാനാം തു തതോ മേരുമഥാക്രമത് । । ൨൬ ഏവം ഭോജ്യാ ഭോജകാസ്തു ന ചാഭോജ്യാഃ കദാചന । അനുഷ്ഠാനവിഹീനാ യേ ന തേ ഭോജ്യാസ്തു ഭോജകാഃ । । ൨൭ ഭൌമാസ്തു ബ്രാഹ്മണാ യേ തു അനുഷ്ഠാനവിവര്ജിതാഃ । തേഽപ്യഭോജ്യാ ഭവന്തീഹ വികര്മസ്ഥാ വിശേഷതഃ । । ൨൮ നാസ്തി പൂജ്യതമം കിഞ്ചിന്മാങ്ഗല്യം പാവനം തഥാ । ചതുര്ണാമിഹ വര്ണാനാം മുക്ത്വാ ഭോജകമുത്തമമ് । । പൂജിതേ ഭോജകേ വീര ആദിത്യഃ പൂജിതോ ഭവേത് । । ൨൯ ഭുഞ്ജതേ യസ്യ വൈ ഗേഹേ ഭോജകാ യദുനംദന । തസ്യ ഭുങ്ക്തേ സ്വയം ഭാനുര്ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുസ്തഥാ ശിവഃ । । 1.147.൩൦ യഥേഹ സര്വസത്ത്വാനാം പ്രധാനത്വേ സ്ഥിതോ രവിഃ । തഥേഹ സര്വഭൂതാനാം ഭോജകഃ പൂജ്യ ഉച്യതേ । । ൩൧ തീര്ഥാനാം തു കുരുക്ഷേത്രം സരസാം സാഗരോ യഥാ । തഥാ പൂജ്യതമോ ജ്ഞേയഃ പൂജ്യാനാം ഭോജകോ വിഭോ । । ൩൨ വിശേഷേണ ച സൌരാണാം ഭോജകഃ പൂജ്യ ഉച്യതേ । ഭര്താ പൂജ്യോ യയാ സ്ത്രീണാം ശിഷ്യാണാം ച യഥാ ഗുരുഃ । । ഭോജകസ്തു തഥാ പൂജ്യഃ സൌരാണാം ഹൃദികാത്മജ । । ൩൩ യസ്യ ഭുങ്ക്തേ ഭോജകസ്തു ഗന്ധപുഷ്പാദിനാര്ചിതഃ । തസ്യ ഭുങ്ക്തേ സ്വയം ഭാനുഃ പിതരോ ദേവതാസ്തഥാ । । ൩൪ ഏവം പൂജ്യാസ്തഥാ ഭോജ്യാ ഭോജകാ ഹൃദികാത്മജ । യേ സൌരാ ഭോജകസ്യാന്നം ഭുഞ്ജതേ നിര്വികല്പതഃ । । തേ സര്വേ പാപനിര്മുക്താ യാന്തി സൂര്യസലോകതാമ് । । ൩൫ കഥിതോ യത്ര യോ ഭോജ്യോ യഥാ ഭോജ്യഃ സ വര്ജിതഃ । അഥ കിം ബഹുനോക്തേന ശ്രൂയതാം വചനം മമ । । ൩൬ നാസ്തി വേദാത്പരം ശാസ്ത്രം നാസ്തി ഗങ്ഗാസമാ സരിത് । അശ്വമേധസമം പുണ്യം നാസ്തി പുത്രസമം സുഖമ് । । ൩൭ നാസ്തി ഭാനുസമോ ദേവോ നാസ്തി മാതൃസമാ ഗതിഃ । യഥൈതാനി സമസ്താനി ഉത്തമാനി യദൂത്തമ ।। തഥോത്തമോ ഭോജകസ്തു സമ്പ്രോക്തോ ഭാസ്കരേണ തു । । ൩൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ ഭോജകലക്ഷണവര്ണനം നാമ സപ്തചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
വാസുദേവൻ ചോദിച്ചു: മഹാബാഹുവേ, ഭാസ്കരദേവൻ അരുണനോടു ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആരാണ് ഭോജകർക്ക് പ്രിയർ? ആരാണ് നിന്റെ പൂജയ്ക്ക് യോഗ്യരും അയോഗ്യരുമെന്നും ആരാണ്? അരുണൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ദിവാകരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. യദു പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവേ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ. ഭാസ്കരൻ പറഞ്ഞു: പരസ്ത്രീയെയും പരസ്യ സമ്പത്തും ദോഷം ചെയ്യാത്ത, ദേവന്മാരെ നിന്ദിക്കാത്ത ഭോജകർ എപ്പോഴും എനിക്ക് പ്രിയരാണ്. വാണിജ്യവും കൃഷിയും വേദനിന്ദയും ചെയ്യുന്ന ഭോജകർ എനിക്ക് ശത്രുക്കളാണ്. മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാര്യയെ സ്വീകരിക്കുന്നവരും, കൃഷി ചെയ്യുന്നവരും, രാജസേവ ചെയ്യുന്നതും, ശൂദ്രഭക്ഷണം ചെയ്യുന്നവരും—allഎന്റെ ശത്രുക്കളാണ്. അവർ ചെയ്യുന്ന പൂജയും അർഘ്യവും ഞാൻ സ്വീകരിക്കില്ല. ശംഖം ഇല്ലാത്തവരും, എന്റെ നിർമ്മാല്യം, നൈവേദ്യം, കുങ്കുമം ശൂദ്രന്മാർക്കും വൈശ്യന്മാർക്കും നൽകുന്നവരും എനിക്ക് പ്രിയരല്ല. സാവിത്രി, മഹാശ്വേത എന്നിവയെ ആരാധിക്കുന്നവരും, എന്റെ മുദ്രയും സേവകരുടെ പേരുകളും അറിയാത്തവരും, ഇവരൊക്കെ എന്റെ പൂജയ്ക്ക് യോഗ്യമല്ല; എനിക്ക് പ്രിയരായ ഭോജകർ ആരെന്ന് കേൾക്കൂ. ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും പിതാക്കളെയും ആരാധിക്കുന്നവരാണ് എനിക്ക് പ്രിയരും, സൂര്യനെ ആരാധിക്കാൻ യോഗ്യരുമാണ്. തല എപ്പോഴും മുണ്ടായവരും, അഭ്യംഗം ചെയ്തവരും, ശംഖം മുഴക്കുന്നവരും ദിവ്യഭോജകർ എന്നാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്. മൂന്നു പ്രാവശ്യം കുളിച്ച്, ക്രോധം ഇല്ലാതെ, സൂര്യനെ ആരാധിക്കുന്നവരാണ് എനിക്ക് പ്രിയരായ ഭോജകർ. എന്റെ വാരത്തിൽ, ആറാം തീയതിയിൽ, സപ്തമിയിൽ, സംക്രാന്തിയിൽ രാത്രി ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവരും, മാഘമാസത്തിലെ സപ്തമിയിൽ കറുവിരപ്പൂവും ചുവന്ന ചന്ദനവും അർപ്പിക്കുന്നവരും, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് മോദകം നൈവേദ്യമായി നൽകുന്നവരും, നെയ്യ് ഹോമം, ഗുഗ്ഗുലു, പാൽകൊണ്ട് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവരും, ശംഖശബ്ദം, നൃത്തം, നാടകം, അഞ്ചു വർണ്ണ പതാകകൾ, വെള്ള കുട, ഇവയൊക്കെ അർപ്പിക്കുന്നവരും എനിക്ക് പ്രിയരാണ്. മറ്റു വർണ്ണങ്ങളിൽ പൂജ ചെയ്താൽ എനിക്ക് അത്ര സന്തോഷം ഉണ്ടാകില്ല; ഭോജകൻ ചെയ്യുന്ന പൂജ എപ്പോഴും എനിക്ക് പ്രിയമാണ്. ഭോജകൻ മറ്റുദേവതാപ്രതിഷ്ഠ ചെയ്യരുത്. വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ അരുണനോട് പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ഭാസ്കരൻ മേരു പർവതത്തിലേക്ക് പോയി. ഇങ്ങനെ ഭോജകർ ഭോജ്യരും, അഭോജ്യരും അല്ല; ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കാത്തവർ മാത്രമാണ് അഭോജ്യർ. ഭൂമിയിലെ ബ്രാഹ്മണന്മാരും ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കാതെ ഇരുന്നാൽ അഭോജ്യരാണ്, പ്രത്യേകിച്ച് കുഴപ്പമുള്ള പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടാൽ. നാലു വർണ്ണങ്ങളിലും ഭോജകനേക്കാൾ ആരാധ്യവും, മംഗളവും, വിശുദ്ധവുമൊന്നുമില്ല. ഭോജകനെ ആരാധിച്ചാൽ സൂര്യനെ ആരാധിച്ചതുപോലെയാണ്; ഭോജകൻ വീട്ടിൽ ഭക്ഷിച്ചാൽ സൂര്യനും ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ശിവനും സ്വയം ഭക്ഷിക്കുന്നു. സൂര്യൻ എല്ലാ ജീവികളിലും പ്രധാനനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഭോജകൻ എല്ലാ ഭാവികളിലും ആരാധ്യനാണ്. തീർത്ഥങ്ങളിൽ കുരുക്ഷേത്രം, നദികളിൽ സമുദ്രം എങ്ങനെ പ്രധാനമാണോ, അങ്ങനെ ആരാധ്യരിൽ ഭോജകൻ ഏറ്റവും ആരാധ്യനാണ്. സൗരന്മാരിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ഭോജകൻ ആരാധ്യനാണ്; സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവും, ശിഷ്യന്മാർക്ക് ഗുരുവും എങ്ങനെ ആരാധ്യരാണോ, അങ്ങനെ സൗരന്മാർക്ക് ഭോജകൻ ആരാധ്യനാണ്. ഗന്ധവും പൂവുമൊക്കെ അർപ്പിച്ച് ഭോജകൻ വീട്ടിൽ ഭക്ഷിച്ചാൽ, സൂര്യനും പിതാക്കളും ദേവതകളും സ്വയം ഭക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭോജകർ ആരാധ്യരും ഭോജ്യരുമാണ്; ഭോജകന്റെ അന്നം സൗരന്മാർ നിർവികാരമായി ഭക്ഷിച്ചാൽ, പാപങ്ങൾ ഇല്ലാതെ സൂര്യലോകം പ്രാപിക്കും. ആർ ഭോജ്യൻ, ആർ അഭോജ്യൻ എന്ന് ഇവിടെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ കൂടുതൽ പറയേണ്ടതില്ല, എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കൂ: വേദത്തേക്കാൾ ഉന്നതമായ ശാസ്ത്രമില്ല, ഗംഗയെപ്പോലെ നദിയില്ല, അശ്വമേധംപോലുള്ള പുണ്യം ഇല്ല, മകനുപോലുള്ള സന്തോഷം ഇല്ല, ഭാനുവിനെപ്പോലെ ദേവൻ ഇല്ല, മാതാവിനെപ്പോലെ ഗതി ഇല്ല; ഇവയെല്ലാം എങ്ങനെ ഉത്തമമാണോ, അങ്ങനെ ഭോജകനും ഭാസ്കരൻ പ്രഖ്യാപിച്ച ഉത്തമനാണ്.
കാലചക്രവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച അധ സാമ്ബോ മഹാതേജാ ദൃഷ്ട്വാ ചക്രം പിതുഃ കരേ । ജ്വാലാമാലാകരാലം തു മഹതാ തേജസാന്വിതമ് । । ൧ പപ്രച്ഛ പിതരം സാമ്ബോ ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ । കുതസ്താത ത്വയാ പ്രാപ്തം ചക്രമാദിത്യസന്നിഭമ് । । ൨ കിമര്ഥം വഹതേ ദേവ ദിവ്യമായുധമുത്തമമ് । ഏതദാഖ്യാഹി മേ സര്വം ശ്രോതുകാമസ്യ൧ കൌതുകാത് । । ൩ വാസുദേവ ഉവാച സാധുസാധു൨ മഹാബാഹോ സാധു പൃഷ്ടോസ്മ്യഽഹം ത്വയാ । ശൃണുഷ്വൈകമനാഃ പുത്ര ചക്രസ്യ വിധിനിര്ണയമ് । ।൪ ദിവ്യം വര്ഷസഹസ്രം തു ഭാനുമാരാധ്യ ശ്രദ്ധയാ । പ്രാപ്തം ചക്രം മയാ തസ്മാദ്ഭാസ്കരാല്ലോകപൂജിതാത് । ।൫ നഭോഗഃ പഞ്ചകാരൂഢഃ സ്ഥിതഃ സാക്ഷാദ്ദിവാകരഃ । ഗ്രഹാഃ സോമാദയോ യസ്യ സംസ്ഥിതാ നാഭിമണ്ഡലേ । । ൬ ആദിത്യാ ദ്വാദശ സമാ അരേഷു ക്രമശസ്തഥാ । പ്രോക്തം പഥിഷു തത്ത്വാനി പൃഥിവ്യാദീനി യാനി വൈ । ।൭ ഏതൈസ്തത്ത്വൈഃ പരിവ്യാപ്തം ചക്രം കാലാത്മകം പരമ് । സംക്ഷേപാത്തേ മയാഖ്യാതം ദത്തം ചക്രമിവാപരമ് । । ൮ സാമ്ബ ഉവാച കഥം കാലമയം ദേവ ചക്രം കമലമുച്യതേ । ഇദം താവന്മമാചക്ഷ്വ ജ്ഞാതുമിച്ഛാമി തത്ത്വതഃ । । ൯ വാസുദേവ ഉവാച കമലം ഹ്യൃതുഭിഃ ഷഡ്ഭിഃ ഷട്ദലം ചാക്ഷയാശ്രിതമ് । പുരുഷാധിഷ്ഠിതം തദ്ധി തത്ര സാങ്ഗോ രവിഃ സ്ഥിതഃ । । 1.148.൧൦ യച്ച കാലത്രയം ലോകേ തന്നാഭിത്രയമുച്യതേ । മാസാ അരാ മഹാബാഹോ പക്ഷാശ്ച പ്രധയഃ സ്മൃതാഃ । । ൧൧ നേമീ ചൈവ പരേ പ്രോക്തേ അയനേ ദക്ഷിണോത്തരേ । പഥിനാഭിഷു യോഗേ ച യോഗാഖ്യാസ്തപനാദിഭിഃ । । ൧൨ നക്ഷത്രാണി ഗ്രഹാശ്ചൈവ സദാ ചാത്ര സ്ഥിതാഃ സ്മൃതാഃ । ഏതൈര്വ്യാപ്തമിദം ചക്രം സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മപ്രഭേദതഃ । । ൧൩ അത്രോദ്ദിഷ്ടേഷു കാലേഷു യേ നോദ്ദിഷ്ടാ മയാ തവ । യുഗാദികല്പപര്യന്താസ്തേഽപി ചാത്ര സ്ഥിതാഃ ക്രമാത് । । ൧൪ യത്തേ കാലാത്മകം ചക്രമിദം സംക്ഷേപതോ മയാ । കഥിതം തദ്വിനിഷ്ക്രാന്തം പ്രദീപ്താത്സൂര്യമണ്ഡലാത് । । ൧൫ അസുരാണാം വധായേദം മയാ ലബ്ധം ദിവാകരാത് । ആരാധ്യ തപസാ സൂര്യം പുരാ കല്പേ ജഗദ്ഗുരുമ് । । അതഃ സമ്പൂജ്യയാമ്യേനം ഗ്രഹൈസ്തത്ത്വൈര്വൃതം സദാ । । ൧൬ അര്കം ഭക്തോ ഹി ചക്രസ്ഥം യഃ പൂജയതി ഭക്തിമാന് । തേജസാ രവിസംകാശഃ പുഷ്പോത്തരപുരം വ്രജേത് । । ൧൭ തസ്മാത്തം മത്കുലാനന്ദം മിത്രം സമ്പൂജയാമ്യഹമ് । ഗ്രഹൈസ്തത്ത്വൈര്വൃതം ഭക്ത്യാ സ്വമന്ത്രൈഃ സതതം വിഭുമ് । । ൧൮ സപ്തമ്യാം ചക്രമാലിഖ്യ യേ യജന്തി ദിവാകരമ് । രക്തചന്ദനപൂര്ണേന കുംകുമേന സുഗംധിനാ । । ൧൯ പിഷ്ടഗന്ധാദിഭിര്വാപി രക്തവര്ണകമിശ്രകൈഃ । രക്തൈശ്ച കമലൈഃ ശുദ്ധൈഃ കരവീരൈഃ സുഗന്ധിഭിഃ । । 1.148.൨൦ അന്യൈര്വാ കുസുമൈര്വന്യൈഃ പ്രത്യഗ്രൈര്ജന്തുവര്ജിതൈഃ । അപര്യുഷിതനിശ്ഛിദ്രൈഃ ശുഭധന്യൈര്ദലൈരപി । । ൨൧ ഫലൈഃ പക്വൈരോഷധിഭിസ്തഥാ ദൂര്വാങ്കുരൈഃ കുശൈഃ । ധൂപൈശ്ച വിവിധൈര്ഗന്ധൈസ്തഥാ വസ്ത്രൈശ്ച ഭൂഷണൈഃ । । ൨൨ ഭക്ഷ്യൈര്ഭോജ്യൈശ്ച പേയൈശ്ച ചോഷ്യൈര്ലേഹ്യൈശ്ച ശക്തിതഃ । വിതാനശോഭാസികതൈഃ പലാശൈരുപശോഭിതൈഃ । । ൨൩ ഛത്രചാമരഘണ്ടാഭിര്ഭൂഷണൈര്ദര്പണാദിഭിഃ । നൃത്യവാദിത്രഗീതൈശ്ച വേദൈഃ പുണ്യകഥാസ്വനൈഃ । । ൨൪ സര്വത്ര ജയഘോഷൈശ്ച സമ്പൂര്ണേ പൂജയന്തി യേ । സമ്പൂര്ണാന്വിവിധാന്കാമാന്നിര്വിഘ്നാന്പ്രാപ്നുവന്തി തേ । । ൨൫ സ്വചക്രം ചാപി നിര്വിഘ്നം വൃദ്ധിമായാതി സുവ്രത । ഹന്യതേ പരചക്രം ച യത്രേദം പൂജ്യതേ സകൃത് । । ൨൬ സങ്ക്രാന്തൌ ഗ്രഹണേ ചാപി ലിഖിത്വാ യോ ജപേദിദമ് । ഭവന്തി നിയതാഃ സാമ്ബ തസ്യ സാനുഗ്രഹാ ഗ്രഹാഃ । । ൨൭ സര്വരോഗവിഹീനസ്തു സര്വദുഃഖവിവര്ജിതഃ । ചിരം ജീവതി ധര്മാത്മാ സര്വൈശ്വര്യസമന്വിതഃ । । ൨൮ ഏഷ വൈ കഥിതോ വത്സ ചക്രയോഗോ മയാ തവ । അര്കസ്യ സര്വയജ്ഞാനാം ശ്രേഷ്ഠം സിദ്ധിപ്രദോ ഭൃശമ് । । ൨൯ പുണ്യോ ധര്മസ്തഥാ പുഷ്ട്യഃ ശത്രുഘ്നശ്ച വിശേഷതഃ । ശ്വേതോ രക്തോഽഥ പീതശ്ച കൃഷ്ണശ്ചാപി വിഭാഗശഃ । । 1.148.൩൦ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ കാലചക്രവര്ണനം നാമാഷ്ടചത്വാരിംശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
Description of the Wheel of Time Sumantu said: Then Sāmba, of great splendor, seeing the discus in his father's hand, blazing with a garland of flames and endowed with great energy, Asked his father with devotion and faith: 'Father, from where did you obtain this discus, resembling the Sun? For what purpose does the god bear this supreme divine weapon? Tell me all this, for I wish to hear it out of curiosity.' Vāsudeva said: Well asked, well asked, O mighty-armed one! Listen attentively, my son, to the determination of the nature of the discus. By worshipping the Sun with faith for a thousand divine years, I obtained this discus from Bhāskara, who is worshipped by the world. The Sun, mounted on a fivefold serpent, stands manifest; the planets, beginning with the Moon, are established in his navel circle. The twelve Ādityas are placed in the spokes in order; the elements, beginning with earth, are said to be established in the paths. This supreme wheel, composed of time, is pervaded by these elements; I have briefly described it to you, as if giving another discus. Sāmba said: How is the discus, composed of time, called a lotus? Please tell me this, for I wish to know the truth. Vāsudeva said: The lotus, with six petals, is supported by the six seasons; it is presided over by the Puruṣa, and the Sun is established there with his limbs. The three divisions of time in the world are called the three navels; the months are the spokes, O mighty-armed one, and the fortnights are called the rims. The outer rim is said to be the solstices, the southern and northern; the paths in the navel are the conjunctions, called by the names of the Sun and others. The lunar mansions and planets are always established there; this wheel is pervaded by them, both grossly and subtly, in their distinctions. Among the times mentioned here, those not mentioned by me to you, from the beginning of the yuga to the end of the kalpa, are also established here in order. This wheel, composed of time, has been briefly described to you by me; it proceeds forth from the blazing solar orb. I obtained this from the Sun for the destruction of the Asuras, having worshipped the Sun, the teacher of the world, with austerity in a former kalpa. Therefore, I always worship him, surrounded by the planets and elements, with devotion and my own mantras. He who, with devotion, worships the Sun established in the discus, becomes radiant like the Sun and attains the city of flowers. Therefore, I worship that friend, the joy of my lineage, always surrounded by the planets and elements, with devotion and my own mantras. Those who, on the seventh day, draw the discus and worship the Sun with red sandalwood, saffron, and fragrant substances, Or with pastes mixed with red color, with pure red lotuses, fragrant oleander flowers, Or with other fresh, wild flowers not touched by insects, with unbroken, auspicious, fresh leaves, With ripe fruits, herbs, shoots of dūrvā grass, kuśa grass, with various incenses and fragrances, with cloths and ornaments, With foods to eat, drink, suck, and lick, according to ability, with canopies adorned with palāśa leaves, With umbrellas, fans, bells, ornaments, mirrors, with dance, music, and song, with Vedic recitation and auspicious stories, With cries of victory everywhere, when the worship is complete, they obtain all desired objects without obstacles. Their own circle becomes unobstructed and increases, O virtuous one; the hostile circle is destroyed wherever this is worshipped even once. At the solstice or eclipse, whoever draws and recites this, O Sāmba, the planets become always favorable to him. He becomes free from all diseases and suffering, lives long, is righteous, and endowed with all prosperity. Thus, O child, I have described to you the yoga of the discus, which bestows success in all sacrifices to the Sun, and is especially meritorious, righteous, nourishing, and destructive of enemies, being white, red, yellow, and black in its divisions. Thus ends the one hundred and forty-eighth chapter, called 'Description of the Wheel of Time,' in the Saptamīkalpa of the Brāhma Parvan of the Śrī Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
സൂര്യദീക്ഷാവര്ണനമ് സാമ്ബ ഉവാച കിം പ്രമാണം ലിഖേച്ചക്രം തത്ര പദ്മം ച കിം ഭവേത് । നേമിപ്രധ്യാരനാഭീനാം വിഭാഗഃ ക്രിയതേ കഥമ് । । ൧ വാസുദേവ ഉവാച ചതുഃഷഷ്ട്യങ്ഗുലം ചക്രം കൃത്വാ വൃത്തം പ്രമാണതഃ । അഷ്ടാങ്ഗുലാ ഭവേന്നേമിഃ സേയം വിഭവതഃ സദാ । । ൨ നാഭിക്ഷേത്രം തഥൈവ സ്യാത്പദ്മം തത്ത്രിഗുണം ഭവേത് । അരക്ഷേത്രം ച പദ്മസ്യ കണികാകേസരാണി ച । । ൩ കേസരസ്യ ച പാദേന ശേഷപത്രാണി കല്പയേത് । പത്രസന്ധിശ്ച പാദാങ്ഗം ക്രമാത്തത്രാപി ഭിദ്യതേ । ।൪ ഉന്നതം കമലം തത്തു കുര്യാന്നാഭ്യാം ന സംശയഃ । ആകീര്ണാഃ സംവിഭക്താശ്ച കര്തവ്യാഃ പ്രധയഃ ക്രമാത് । ।൫ അങ്ഗുലസ്ഥൂലമൂലം സ്യാദരാഗ്രം ത്രിഗുണം തതഃ । ഭൂമിഃ പീതാ ബഹിര്ജ്ഞേയാ കര്ണികാകേസരാണി ച । । ൬ സിതം നാഭിസ്ഥലം തത്ര ദ്വാരാണി പരികല്പയേത് । ഹസ്തമാത്രം ഭവേത്തസ്യ തന്മാനം ദ്വാരസന്നിഭമ് । ।൭ ശേഷം രക്തം സമുദ്ദിഷ്ടം സംഹതാഃ പത്രസന്ധയഃ । നാഭിനേമ്യന്തരേ ലേഖാഃ സിതാശ്ചാങ്ഗുലമാനതഃ । । ൮ സിതരക്തസിതാഭിശ്ച സമന്താദുപശോഭിതമ് । കപോലം ദ്വാരപദ്മം ച ദ്വാരകോണേ പ്രകല്പയേത് । । ൯ ചതുര്ദ്വാരം ഭവേദേവമൈന്ദ്രദ്വാരം പ്രകല്പയേത് । അപരാഹ്ണേഽഥ പൂര്വാഹ്ണേ വരുണമാവാഹയേത്സദാ । । 1.149.൧൦ ദ്വാരാണ്യേതാനി സംവര്ത്യ യഥോക്തവിധിനാ യജേത് । യഥോക്താ ദേവതാഃ സര്വാഃ സ്വമന്ത്രൈരേവ ഭക്തിതഃ । । ൧ ൧ ചക്രമേവം സമുദ്ദിഷ്ടം യജനാര്ഥം മയാ തവ । യജ്ഞേനാനേന സമ്ബദ്ധോ ദീക്ഷിതശ്ചാര്കമണ്ഡലേ । । ഇത്ഥം മേ ഭാനുനാ പൂര്വമിദമുക്തം വരാനന । । ൧൨ സാമ്ബ ഉവാച കേ മന്ത്രാശ്ചക്രയജ്ഞേഽസ്മിന്ദേവതാനാം പ്രകീര്തിതാഃ । യജ്ഞക്രമശ്ച കഃ പ്രോക്തോ രൂപം കിം ച പൃഥക്പൃഥക് । । ൧൩ വാസുദേവ ഉവാച ഖഷോല്കം ഹദയാധ്യക്ഷം പൂര്വോക്തേ കമലേ യജേത് । കര്ണികായാം ദലേഷ്വേവമങ്ഗാനി ഹൃദയാദി ച । । ൧൪ നാമമന്ത്രാശ്ചതുര്ഥ്യംതാസ്തേഷാം പൂര്വോക്തകോടയഃ । നമസ്കാരശ്ച സര്വത്ര ഏഷ ഏവ വിധിഃ സ്മൃതഃ । । ൧൫ സ്വാഹാന്താ ഹോമകാലേ ച കര്മസ്വന്യേഷു തേ പുനഃ । യഥാ കര്മാവസാനാശ്ച പ്രയോക്തവ്യാഃ സമാസതഃ । । ൧൬ ഓം ഖഷോല്കായ വിദ്മഹേ ദിവാകരായ ധീമഹി । തന്നഃ സൂര്യഃ പ്രചോദയാത് । । ൧൭ സാവിത്രീ ച മഹാബാഹോ ചതുര്വിംശാക്ഷരാ മതാ । സര്വതത്ത്വമയീ പുണ്യാ ബ്രഹ്മഗോത്രാര്കവല്ലഭാ । । ൧൮ ഏവം മന്ത്രാഃ പ്രയോക്തവ്യാഃ സര്വകര്മസ്വതംദ്രിതൈഃ । അന്യഥാ വിഫലം കര്മ ഭവേദിഹ പരത്ര ച । । ൧൯ തസ്മാത്സര്വപ്രയത്നേന മന്ത്രാഞ്ജ്ഞാത്വാ വിധിം തഥാ । യഥാവത്കര്മ തത്കൃത്വാ സാധയേദീപ്സിതം ഫലമ് । । 1.149.൨൦ സാമ്ബ ഉവാച ആദിത്യമണ്ഡലേ ദീക്ഷാ കസ്യ കാര്യാ കഥം ച സാ । കദാ കേന കിമര്ഥം ച കഥയേദം മമാഖിലമ് । । ൨൧ വാസുദേവ ഉവാച ബ്രാഹ്മണം ക്ഷത്രിയം വൈശ്യം കുലീനം ശൂദ്രമേവ ച । പുരുഷം വാ സ്ത്രിയം വാപി ദീക്ഷയേത്സൂര്യമണ്ഡലേ । । ൨൨ സ്വയം ഭക്ത്യോപപന്നശ്ച പ്രണിപത്യ ഗുരും തഥാ । ഗുരുസ്തം ദീക്ഷയേദ്വിപ്രഃ കല്പജ്ഞഃ സത്യവാക്ഛുചിഃ । । ൨൩ ഷഷ്ഠ്യാമഗ്നിം സമാധായ പൂര്വോക്തവിധിനാ ക്രമാത് । സമ്പൂജ്യാര്കം തഥാ വഹ്നൌ ഹുത്വാ വൈ ഹവിഷാ രവിമ് । । ൨൪ ശിഷ്യം സ്നാതമഥാചാന്തം ഖഷോല്കാകൃതിവിഗ്രഹമ് । സ്വാങ്ഗൈരാലഭ്യ ചാങ്ഗേഷു ദര്ഭവദ്ഭിസ്തഥാക്ഷതൈഃ । । ൨൫ പുഷ്പൈഃ സമ്പൂജ്യ ചാങ്ഗാനി ദേയഃ കാര്യോ ബലിസ്തഥാ । ആദിത്യോ വരുണോഽര്കോഽഗ്നിഃ സാധിതോ ഹൃദയേന ച । । ൨൬ ഭവേദ് ഘൃതഗുഡക്ഷീരൈസ്തന്ദുലൈശ്ച൧ പ്രമാണതഃ । ത്രിഭിരഞ്ജലിഭിര്ഹുത്വാ ദേവായാഗ്നൌ ഹുതം പുനഃ । । ൨൭ ദത്ത്വാ ശിഷ്ടായ മുക്ത്വൈവം ദത്ത്വാന്തേ ദന്തധാവനമ് । ക്ഷീരം വൃക്ഷോദ്ഭവം തസ്മൈ ദ്വാദശാങ്ഗുലസന്നിഭമ് । । ൨൮ ദന്തശ്ലിഷ്ടേഽപനീതേ ച തേന പ്രാച്യാം ക്ഷിപേത്തതഃ । ദന്തധാവനമാസ്യം ച തദാ തസ്യോപരി ക്ഷിപേത് । । ൨൯ മൈത്രാവാരുണമീശാനം വക്രം സൌമ്യസമാശ്രിതമ് । പ്രശസ്തം ദന്തകാഷ്ഠസ്യ മുഖമന്യത്ര നിന്ദിതമ് । । 1.149.൩൦ യാം ദിശം ദന്തകാഷ്ഠസ്യ മുഖം പശ്യതി തത്പതിമ് । അര്ചയേത്തേന ശാംതിഃ സ്യാദിത്യുക്തം ഭാനുനാ സ്വയമ് । । ൩൧ പുനസ്തദ്വചനം ശ്രുത്വാ അങ്ഗൈരാലഭ്യ ച ക്രമാത് । സമ്പൂജ്യ ലോചനേ തത്ര സഞ്ചിംത്യ പരിജപ്യ ച । । ൩൨ കാരയിത്വാ ച സങ്കല്പം തഥാ ചേന്ദ്രിയസംയമമ് । സ്ഥാപയേത സ്വയം ചാപി വരം ശ്രുത്വാ സമാഹിതഃ । । ൩൩ ആചമ്യ കൃതരക്ഷസ്തു കൃതദ്രവ്യാധിവാസനഃ । ഹദയേന നമേത്പ്രാതഃ സ്നാത്വാ ഹുത്വാ ഹുതാശനമ് । । ൩൪ സ്വപ്നം പൃച്ഛേദ്യഥാ ദൃഷ്ടം ശുഭം സംവാദയേച്ച തമ് । ഹദയേനാശുഭേ ദൃഷ്ടേ ശതഹോമം സമാചരേത് । । ൩൫ സ്വപ്നേ പശ്യതി ഹര്മ്യാണി ദേവതാനാം ഹുതാശനമ് । നദീയാനാനി രമ്യാണി ഉദ്യാനോപവനാനി ച । । ൩൬ പത്രപുഷ്പഫലാഢ്യാനി കമലാനി ച രാജതമ് । സമ്പശ്യതി യദി സ്വപ്നേ ബ്രാഹ്മണം വേദപാരഗമ് । । ൩൭ രാജാനം ശൌര്യസമ്പന്നം ധനാഢ്യം ക്ഷത്രിയോത്തമമ് । ശുശ്രൂഷണപരം ശൂദ്രം യദി തത്ത്വാര്ഥമാദിശേത് । । ൩൮ പ്രശസ്തം ഭാഷണം ചൈവ യഥാസമ്ഭവതോ മതമ് । ഏതൈഃ സ്പര്ശനമേതേഷാം ശ്രേഷ്ഠമാരോഹണം തതഃ । । ൩൯ വാഹനാനി പ്രശസ്താനി പ്രാസാദം നാവമേവ ച । പര്വതം ച സമാരുഹ്യ വിപുലാം ഭാര്ഗവീം ഭജേത് । । 1.149.൪൦ പീത്വാ സുരാം സമുദ്രം ച ദധ്യാജ്യം ക്ഷീരമേവ ച । സോമം മാംസം ഹവിര്ഭുക്ത്വാ കാശ്യപീം ലഭതേ നരഃ । । ൪൧ ലബ്ധ്വാ വസ്ത്രാണി രത്നാനി വിവിധാഭരണാനി ച । വാഹനാനി മഹീം ഗാശ്ച ധാന്യോപകരണാനി ച । । ൪൨ സമൃദ്ധിമാപ്നുയാത്കിഞ്ചിത്സ്വപ്നാനാം ദര്ശനം ശുഭമ് । ശുഭകര്മാനുഗം യച്ച തത്സര്വം ശുഭമുച്യതേ । ।൪ ൩ തസ്മാദന്യദനിഷ്ടം സ്യാത്തസ്മാദ്യുക്താ പ്രതിക്രിയാ । ക്രമാദാലിഖ്യ സപ്തമ്യാം തത്ര സമ്പൂജ്യ ഭാസ്കരമ് ।൪൪ തര്പയിത്വാ ദ്വിജാഞ്ച്ഛിഷ്ടാനാനമ്യ പൂര്വവദ്ഗുരുമ് । സൃഷ്ടിക്രമേണ ഭൃത്യര്ഥം മുക്ത്യര്ഥം നാന്യഥാ ഭവേത് । ।൪൫ ദിവാകരം സമാലഭ്യ പുരുഷോഽഥ യഥാക്രമമ് । സര്വഗ്രഹേഷു തത്ത്വേഷു യഥാവത്തന്നിയോജയേത് । ।൪൬ വിശുദ്ധേഷു വിശുദ്ധം തം ധ്യാത്വാ ചാദിത്യവത്ക്രമാത് । നിയോജയേത്പൃഥിവ്യാശ്ച തതഃ പ്രഭൃതി സര്വശഃ । ।൪൭ ആദിത്യമണ്ഡലം ശുദ്ധം സര്വമുക്തം നിയോജയേത് । ഏവം തു മനസാ ധ്യാത്വാ ജുഹുയാച്ചൈവ തം ശതമ് ।। ൪൮ സര്വൈര്മന്ത്രൈഃ ക്രമാദേവം ദീക്ഷാ പ്രോക്താ വരാപരാ । കൃത്വൈവ പുഷ്പപാതം തു തസ്മിന്നാദിത്യമണ്ഡലേ । । ൪൯ ബദ്ധ്വാസ്യമഞ്ജലൌ പുഷ്പം കൃത്വാ ദത്ത്വാ ച മന്ത്രിതമ് । ക്ഷിപേദ്വൈ കുലശുദ്ധ്യര്ഥം നാമാര്ഥം ച വിശേഷതഃ । 1.149.൫൦ യത്ര തത്പതിതം പുണ്യം തസ്യ തത്കുലമാദിശേത് । നാമ ചാദിത്യസംയുക്തമിത്യുക്തം ഭാനുനാ സ്വയമ് । । ൫൧ സമ്പൂജ്യ ശ്രാവയേത്തത്ര സമയാനര്കഭാഷിതാന് । പ്രാതഃ സായം മധ്യാഹ്നേ രവേരഭിമുഖഃ സ്ഥിതഃ । । ൫൨ ഉപസ്ഥാനം സദാ കുര്യാദര്ചനം ച സദാ നരഃ । അദൃഷ്ട്വാര്കം ന ഭോക്തവ്യം ദിവാ രാത്രൌ ഹുതാശനമ് । ।൫ ൩ ദൃഷ്ട്വാ ഭോക്തവ്യമര്കാഖ്യം ന ഭോക്തവ്യം കദാചന । ന ച പദ്യാ സ്പൃശേത്തദ്വന്നാസനം പരിവര്ജയേത് । । ൫൪ ന ലങ്ഘ്യാ പ്രതിമാച്ഛായാ ന ലങ്ഘ്യാസ്തിഥയഃ ക്വചിത് । നക്ഷത്രാണി ഗ്രഹാ യോഗാ മാസാ മാസാധിപാശ്ച യേ । । ൫൫ അയനേ ഋതവഃ പക്ഷാസ്തഥൈവ ദിവസാനി ച । കാലഃ സംവത്സരശ്ചാപി യഃ കശ്ചിത്കാല ഉച്യതേ । । ൫൬ അഭിവന്ദ്യഃ സ സര്വോഽപി നമസ്യഃ പൂജ്യ ഏവ ച । തസ്മാത്കാലാധിപഃ സൂര്യഃ സ്വയം കാലശ്ച പഠ്യതേ । ।൫൭ ജ്യോതിര്ഗണസ്യ സര്വസ്യ സ്ഥാവരാസ്ഥാവരസ്യ ച । ചേതനാചേതനസ്യാപി സര്വാത്മാ യഃ പ്രകീര്തിതഃ । । ൫൮ സ്തുത്യോ വന്ദ്യഃ സദാ പൂജ്യസ്ത്വയായം സര്വഥാ നൃപ । മനസാ കര്മണാ വാചാ ദേവനിന്ദാം പരിത്യജേത് । ।൫ ൯ പ്രേഷയിത്വാ൧ ച നിര്മാല്യം തദശ്വേഭ്യോ നിവേദയേത് । പ്രക്ഷാല്യ ഹസ്തൌ പാദൌ ച നമസ്കുര്യാദ്ദിവാകരമ് । । 1.149.൬൦ ഇത്യേഷാ പരമാ ദീക്ഷാ തവ സംക്ഷേപതോ മയാ । ഭുക്തിമുക്തികരീ ചാപി കഥിതാ പ്രവിഭാഗതഃ । । ൬൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ സൂര്യദീക്ഷാവര്ണനം നാമൈകോനപഞ്ചാശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
Description of the Sun Initiation Samba said: What is the proper measurement for drawing the disc, and what should be the size of the lotus there? How should the divisions of the rim, spokes, and hub be made? Vasudeva said: The disc should be made circular, measuring sixty-four finger-breadths. The rim should be eight finger-breadths, always in proportion. The hub should be as before, and the lotus there should be three times its size. The field of the lotus, its central bulb, and filaments should be marked. With one part of the filament, the remaining petals should be fashioned. The junctions of the petals are to be divided in order, each by a finger's width. The lotus should be made elevated from the hub, without doubt. The rays should be drawn in order, spreading out. The base of the petal should be a finger's breadth, and the tip three times that. The outer ground should be yellow, and the filaments and central bulb as well. The hub area should be white, and doorways should be marked there. Each doorway should be a hand's breadth, resembling a doorway in size. The rest should be red, and the petal junctions closely set. Lines between the hub and rim should be white, each a finger's breadth. Adorn the whole with alternating white and red, making it beautiful all around. Place the cheek and door-lotus at the corners of the doors. Thus, there should be four doors; the eastern is called the Indra door. In the afternoon or forenoon, always invoke Varuna. Having arranged these doors, worship as prescribed. All the deities mentioned before should be worshipped with their own mantras and devotion. Thus, I have described the disc for your worship. By this sacrifice, one becomes initiated into the solar circle. In this way, O beautiful-faced one, this was formerly spoken to me by the Sun. Samba said: What are the mantras prescribed for the deities in this disc-sacrifice? What is the order of the ritual, and what are the forms, each in detail? Vasudeva said: One should worship Khaṣolka, the presiding deity of the heart, in the previously described lotus. In the central bulb and petals, the limbs such as the heart, etc., should be worshipped. Their name-mantras end with the fourth syllable, and their corners are as previously described. Everywhere, salutation is to be performed; this is the prescribed rule. At the time of offering oblations, the mantras should end with 'svāhā'; in other actions, as appropriate, they should be used accordingly. The Gāyatrī for Khaṣolka is: 'Om khaṣolkāya vidmahe divākarāya dhīmahi tannaḥ sūryaḥ pracodayāt.' The Sāvitrī, O mighty-armed one, is considered to have twenty-four syllables. It is full of all principles, auspicious, belonging to the Brahmin lineage, and dear to the Sun. Thus, these mantras should be used in all actions by those who are independent. Otherwise, the action becomes fruitless here and hereafter. Therefore, with all effort, knowing the mantras and the procedure, performing the ritual properly, one attains the desired result. Samba said: For whom should initiation be performed in the solar circle, and how? When, by whom, and for what purpose? Tell me all this. Vasudeva said: A Brahmin, Kshatriya, Vaishya, nobleman, or even a Shudra, whether man or woman, may be initiated in the solar circle. One who is self-motivated and devoted should approach and bow to the guru. The guru, a learned and pure Brahmin, should initiate him. On the sixth day, having kindled the fire according to the prescribed method, having worshipped the Sun, one should offer oblations to the fire. The disciple, having bathed and purified himself, should be marked with the form of Khaṣolka, touching his limbs with darbha grass and unbroken grains. After worshipping the limbs with flowers, the offering should be made. The Sun, Varuna, Arka, and Agni are satisfied through the heart. The offerings should be made with ghee, jaggery, milk, and rice, in proper measure. Having offered three handfuls to the deity, again offer into the fire. Giving to the disciple, and then releasing, at the end, give him a tooth-cleaning stick, twelve finger-breadths long, made from a tree exuding milk. After cleaning the teeth and removing the residue, he should throw it to the east. The mouth-cleaning and the stick should be placed above that. The stick should face the Maitrāvaruṇa, Īśāna, and the gentle direction, avoiding the inauspicious. The mouth of the stick should not face elsewhere; that is condemned. Whichever direction the mouth of the stick faces, one should worship its lord; thus, peace is said to be obtained, as spoken by the Sun himself. Again, having heard these instructions, touching the limbs in order, worshipping the eyes there, and meditating, one should recite the mantras. Having made the resolve and controlled the senses, one should establish the boon after hearing it with concentration. Having sipped water, protected himself, and consecrated the materials, he should bow with the heart in the morning, having bathed and offered oblations to the fire. He should ask about his dream as seen, and if it is auspicious, he should confirm it; if inauspicious, he should perform a hundred oblations with the heart. If in a dream he sees mansions, deities, fire, beautiful rivers, gardens, and groves, Lotuses rich with leaves, flowers, and fruits, and silver lotuses; if he sees in a dream a Brahmin learned in the Vedas, A king endowed with valor, a wealthy and excellent Kshatriya, a Shudra devoted to service, or if he is instructed in the true meaning, Auspicious speech as appropriate, and the touch or ascent of these is considered best. Auspicious vehicles, palaces, boats, and mountains climbed, or attaining the great Bhārgavī, Drinking wine, the ocean, curds, ghee, milk, soma, meat, or sacrificial offerings, a man attains the Kāśyapī. Receiving garments, jewels, various ornaments, vehicles, land, cows, and grain, He attains prosperity; the vision of auspicious dreams and actions following them are all considered auspicious. Therefore, anything else is inauspicious; thus, proper remedies are prescribed. On the seventh day, having drawn and worshipped the Sun, Having satisfied the Brahmins and disciples, bowing to the guru as before, in the order of creation, for the sake of prosperity and liberation, and not otherwise, Having invoked the Sun, one should assign him in all the planets and principles as appropriate. Having meditated on the pure Sun in pure places, one should assign him to the earth and so on, in order. The pure solar circle, as described, should be assigned. Thus, meditating with the mind, one should offer a hundred oblations. With all the mantras in order, this initiation is said to be supreme. Having offered flowers in the solar circle, Placing a flower in the joined hands, having recited the mantra, one should cast it for the purification of the lineage and especially for the name. Wherever that flower falls, that family is declared blessed; the name is joined with the Sun, as said by the Sun himself. Having worshipped, one should recite there the vows spoken by the Sun. Standing facing the Sun in the morning, evening, and noon, One should always perform attendance and worship. Without seeing the Sun, one should not eat by day or night. Having seen the Sun, one may eat; otherwise, never. Nor should one touch it with the feet, nor should one sit there. The shadow of the image should never be crossed, nor should guests ever be crossed. The stars, planets, conjunctions, months, and their lords, The solstices, seasons, fortnights, and days, and whatever is called time, including the year, All of these should be saluted, honored, and worshipped. Therefore, the Sun is the lord of time and is himself called Time. He is said to be the soul of all the luminaries, of all that moves and does not move, of all that is conscious and unconscious. He is always to be praised, saluted, and worshipped by you in every way, O king. By mind, action, and speech, one should avoid reviling the gods. Having removed the offerings, one should present them to the horses. Having washed the hands and feet, one should bow to the Sun. Thus, this supreme initiation has been briefly described to you by me. It bestows both enjoyment and liberation, as explained in detail.
ആദിത്യപൂജാവിധിവര്ണനമ് വാസുദേവ ഉവാച അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി യഥാ പൂജ്യോ ദിവാകരഃ । സ്ഥണ്ഡിലേ യദുശാര്ദൂല നിബോധൈകാഗ്രമാനസഃ । । ൧ മണ്ഡലൈരഷ്ടഭിഃ കാര്യം ചക്രം കാലാത്മകം ശുഭമ് । മധ്യേ പദ്മാകൃതം ചക്രമരൈര്ദ്വാദശഭിര്യുതമ് । । ൨ തന്മധ്യേ കമലം പ്രോക്തം പത്രാഷ്ടകസമന്വിതമ് । സര്വാത്മാ സകലോ ദേവഃ ഖഷോല്കഃ കിരണോജ്ജ്വലഃ । । ൩ പൂജനീയഃ സദാ മധ്യേ സഹസ്രകിരണായുധഃ । പ്രണവേന മഹാബാഹോ ചതുര്ബാഹുസമന്വിതഃ । ।൪ അരുണം൧ പൂജയേത്പ്രാജ്ഞഃ സദാ ദേവാഗ്രജം൨ ശുഭമ് । ദക്ഷിണേ പൂജയേദ്ദേവീം നിക്ഷുഭാം ഭാസ്കരസ്യ തു । । ൫ രേവതം ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ ഉത്തരേ പിങ്ഗലം സദാ । സംജ്ഞാം ച യദുശാര്ദൂല ശ്രേയസേ സതതം ബുധഃ । । ൬ ആഗ്നേയ്യാം ലേഖകം വീര നൈര്ഋത്യാമശ്വിനൌ തഥാ । വായവ്യാം പൂജയേദ്ദേവം മനും വൈവസ്വതം വിഭുമ് । । ൭ ഐശാന്യാം പൂജയേദ്ദേവീം യമുനാം ലോകപാവനീമ് । ദ്വിതീയാവരണേ വീര പൂര്വതഃ പൂജയേദ്വിയത് । । ൮ ദക്ഷിണേ ച തതോ ദേവീം പശ്ചിമേ ഗരുഡം തഥാ । ഉത്തരേ നാഗരാജാനം പുത്രമൈരാവതം ശുഭമ് । । ൯ ആഗ്നേയ്യാം പൂജയേദ്ധേലിം പ്രഹേലിം നൈര്ഋതേ തഥാ । വായവ്യാമുര്വശീം ദേവീമീശാനേ വിനതാം തഥാ । । 1.150.൧൦ തൃതീയാവരണേ പൂര്വേ പൂജയേദ്ഗുരുമാദരാത് । പശ്ചിമേ ത്വര്കപുത്രം തു ഉത്തരേ ധിഷണം തഥാ । । ൧൧ ഐശാനേ ശശിപുത്രം തു സോമമാഗ്നേയമണ്ഡലേ । പൂജയേദ്ദക്ഷിണേ കോണേ നൈര്ഋതേ രാഹുമാദരാത് । । ൧൨ വായവ്യേ വികചം വീര പൂജയേത്സതതം ബുധഃ । ചതുര്ഥാവരണേ ദേവം പൂജയേല്ലേഖമാദരാത് । । ൧൩ ആഗ്നേയേ ശാണ്ഡിലീപുത്രം ദക്ഷിണേ ദക്ഷിണാധിപമ് । വിരൂപാക്ഷം നൈര്ഋതേ ദേവം ജലേശം പശ്ചിമേ തഥാ । । ൧൪ വായുപുത്രം ച വായവ്യാം സതതം പൂജയേന്നരഃ । ഈശാനേ ദേവമീശാനം പൂജയേത്സതതം ബുധഃ । । ൧൫ ഉത്തരേ യക്ഷരാജാനാം കുബേരം പൂജയേദ്ബുധഃ । പഞ്ചമേ പൂജയേദ്വീര സദാ സ്വാവരണേ ദ്വിജാഃ । । ൧൬ പൂര്വതഃ പരമാം ദേവീം മഹാശ്വേതാം മഹാമതിഃ । ശ്രിയമൃദ്ധിം വിഭൂതിം ച ധൃതിം ചൈവോന്നതിം തഥാ । । ൧൭ പൃഥിവീം യദുശാര്ദൂല മഹാകീര്തിം തഥൈവ ച । ഇന്ദ്രം വിഷ്ണും ചാര്യമണം ഭഗം പര്ജന്യമേവ ച । । ൧൮ വിവസ്വന്തം തഥാര്കം ച ത്വഷ്ടാരം കിരണോജ്ജ്വലമ് । പൂജയേദ്വരുണം ഷഷ്ഠേ ചൈവമേതാന്ദിവാകരാന് । । ൧൯ ശിരോ നേത്രേ തഥാ വര്മ അസ്ത്രം ച യദുസത്തമ । അരുണം സരഥം വീര സപ്തമേ പൂജയേദ്ബുധഃ । । 1.150.൨൦ തഥാശ്വാന്യദുശാര്ദൂല സദാ ചാവരണേ ബുധഃ । യക്ഷരക്ഷാംസി ഗന്ധര്വാന്മാസാന്പക്ഷാനഹാനി തു । । ൨൧ സംവത്സരം തഥാ പുത്ര ഹ്യേതാന്സംപൂജയേത്പുരാ । യ ഏവം പൂജയേദ്ദേവം ഭാസ്കരം സതതം നരഃ । । സ ഗച്ഛേത്പരമം സ്ഥാനം യത്ര ഗത്വാ ന ശോചതി । । ൨൨ ( ഓം ഖഷോല്കായ നമഃ) മൂലമന്ത്രാക്ഷരാണീഹ ചാങ്ഗാനി പരിചക്ഷതേ । അനേന വിധിനാ യസ്തു പൂജയേത്സതതം രവിമ് । । ൨൩ നിത്യമുഭയസപ്തമ്യാം സ ഗച്ഛേത്പരമം പദമ് । ഇത്യുക്ത്വാ ഭഗവാന്ദേവോ ജഗാമാശു ഗൃഹം രവിഃ । । ൨൪ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സാമ്ബോപാഖ്യാനേ ആദിത്യപൂജാവിധിവര്ണനം നാമ പഞ്ചാശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
Description of the Method of Worshipping the Sun Vasudeva said: Now I will explain how the Sun is to be worshipped. On the altar, O tiger among the Yadus, listen with focused mind. A disc representing time, auspicious, should be made with eight circles. In the center, a disc shaped like a lotus, surrounded by twelve spokes. In its center, a lotus is described with eight petals. The all-pervading deity, Khaṣolka, radiant with rays, is to be worshipped there. He is always to be worshipped in the center, armed with a thousand rays, with the syllable Om, O mighty-armed one, and possessing four arms. The wise should always worship Aruṇa, the noble elder of the gods, who is auspicious. On the right, worship the goddess Nikṣubhā, consort of Bhāskara. On the right side, worship Revata; on the north, always Piṅgala. Also, O tiger among the Yadus, worship Saṃjñā for prosperity. In the southeast, worship Lekhaka; in the southwest, the Ashvins. In the northwest, worship Manu, the lord Vaivasvata. In the northeast, worship the goddess Yamunā, purifier of the worlds. In the second circle, O hero, worship Space in the east. Then, in the south, the goddess; in the west, Garuḍa; in the north, the noble serpent king, the son of Airāvata. In the southeast, worship Dhelī; in the southwest, Prahelī. In the northwest, the goddess Urvaśī; in the northeast, Vinatā. In the third circle, worship the guru in the east with respect; in the west, the son of the Sun; in the north, Dhiṣaṇa. In the northeast, the son of the Moon, Soma, in the southeast circle. In the south, worship at the corner; in the southwest, worship Rāhu with respect. In the northwest, O hero, always worship Vikaca. In the fourth circle, worship Lekha with respect. In the southeast, the son of Śāṇḍilī; in the south, the southern lord. In the southwest, the god Virūpākṣa; in the west, the lord of waters. In the northwest, always worship the son of the Wind. In the northeast, always worship the god Īśāna. In the north, the wise should worship Kubera, king of the Yakṣas. In the fifth circle, O hero, always worship the twice-born in their own circle. In the east, worship the supreme goddess Mahāśvetā, the great-minded one; also Śrī, prosperity, glory, fortitude, and elevation. O tiger among the Yadus, worship Earth, great fame, Indra, Viṣṇu, Aryaman, Bhaga, and Parjanya. Also worship Vivasvant, the Sun, Tvaṣṭṛ, radiant with rays, and Varuṇa in the sixth circle; thus, worship these solar deities. O best of the Yadus, the head, eyes, armor, and weapons; O hero, in the seventh, worship Aruṇa with his chariot. Also, O tiger among the Yadus, always worship the horses in their circle; Yakṣas, Rākṣasas, Gandharvas, months, fortnights, and days. Also the year, O son, should be worshipped as before. Whoever always worships the god Bhāskara in this way, He attains the supreme state, where, having gone, he does not grieve. (Om khaṣolkāya namaḥ) Here, the syllables of the root mantra are said to be the limbs. Whoever worships the Sun in this way, Always, on both Saptamīs, he attains the supreme abode. Having said this, the blessed god quickly went to his own abode.
സൌരധര്മവര്ണനമ് സൂത ഉവാച അഥ രാജാ മഹാതേജാഃ ശതാനീകോ ദ്വിജോത്തമമ് । പ്രണമ്യ ശിരസാ ഭക്ത്യാ സുമന്തും വാക്യമബ്രവീത് । । ൧ അഹോ ദേവസ്യ മാഹാത്മ്യം ഭാസ്കരസ്യാമിതൌജസഃ । കീര്തിതം ഭവതാ മഹ്യം സര്വപാപപ്രണാശനമ് । । ൨ തസ്മാന്നാര്കസമം ദേവം ലോകേ പശ്യാമി സുവ്രത । ന ചാപ്യസ്യ സ്ഥിതാ വിപ്ര ഗതിര്ലോകേഷു വിദ്യതേ । । ൩ പ്രവര്തതേ ജഗദ്വിപ്ര സര്ഗകാലേ ദിവാകരാത് । സ്ഥിതൌ പാലയതേ ചാപി കല്പാന്തേ സംഹരേത്പുനഃ । । ൪ ശ്രുത്വൈവം ദേവമാഹാത്മ്യം ഭാസ്കരസ്യാമിതൌജസഃ । കീര്തിതം ഭവതാ മഹ്യമശ്വമേധശതാദ്വരമ് । । ൫ കിം തു മേ സംശയോ ബ്രഹ്മന്സുമഹാന്ഹൃദി വര്തതേ । കേനോപായേന വിപ്രേന്ദ്ര മുച്യതേ സമ്ഭവാര്ണവാത് । । ൬ ദിവാകരപ്രസാദാദ്വൈ സുപ്രസന്നാദ്വൃഷധ്വജാത് । കഥം തുഷ്യേത്സദാ ദേവോ ധര്മേണ കതരേണ തു । । ൭ ശ്രുതാ മേ ബഹവോ ധര്മാഃ ശ്രുതിസ്മൃത്യുദിതാസ്തഥാ । വൈഷ്ണവാഃ ശൈവധര്മാശ്ച തഥാ പൌരാണികാഃ ശ്രുതാഃ । । ൮ ശ്രോതുകാമോ ഹ്യഹം വിപ്ര സൌരം ധര്മമനൌപമമ് । ഭഗവന്സര്വധന്യാസ്തേ സൌരധര്മപരായണാഃ । । ൯ ബ്രൂഹി മേ ദേവദേവസ്യ ഭാനോര്ധര്മമനൌപമമ് । ശൃണ്വതോ നാസ്തി മേ തൃപ്തിരമൃതസ്യൈവമേവ ച । । 1.151.൧൦ അശ്വമേധാദയോ യജ്ഞാ ബഹുസമ്ഭാരവിസ്തരാഃ । ന ശക്യാസ്തേ യതഃ കര്തുമല്പവിത്തദ്വിജാതിഭിഃ । । ൧൧ സുഖോപായമതോ ബ്രൂഹി ധര്മകാമാര്ഥസാധകമ് । ഹിതായ സര്വമര്ത്യാനാം സര്വപാപഭയാപഹമ് । । ൧൨ സൌരധര്മപരം പുണ്യം പവിത്രം പാപനാശനമ് । ശ്രുത്വാ തു വചനം രാജ്ഞോ വ്യാസശിഷ്യോ മഹാമുനിഃ । । പ്രണമ്യ ശിരസാ വ്യാസമിദം വചനമബ്രവീത് । । ൧൩ സുമന്തുരുവാച ശ്രൂയതാമഭിധാസ്യാമി സുഖോപായം മഹാഫലമ് । പരമം സര്വധര്മാണാം സര്വധര്മമനൌപമമ് । । ൧൪ രവിണാ കഥിതം പൂര്വമരുണസ്യ വിശാംപതേ । കൃഷ്ണസ്യ ബ്രഹ്മണോ വീര ശങ്കരസ്യ ന വിദ്യതേ । । ൧൫ സംസാരാര്ണവമഗ്നാനാം സര്വേഷാം പ്രാണിനാമയമ് । സൌരധര്മതമഃ ശ്രീമാന്ഹിതായ ജഗതോദിതഃ । । ൧൬ യൈരയം ശാന്തഹൃദയൈഃ സൂര്യഭക്തൈര്ഭഗാര്ഥിഭിഃ । സംസേവ്യതേ പരോ ധര്മസ്തേ സൌരാ നാത്ര സംശയഃ । । ൧൭ ഏകകാലം ദ്വികാലം വാ ത്രികാലം നിത്യമേവ ച । യേ സ്മരന്തി രവിം ഭക്ത്യാ സകൃദേവാപി ഭാരത । । സര്വപാപൈര്വിമുച്യന്തേ സപ്തജന്മകൃതൈരപി । । ൧൮ സ്തുവന്തി യേ സദാ ഭാനും ന തേ പ്രകൃതിമാനുഷാഃ । സ്വര്ഗലോകാത്പരിഭ്രഷ്ടാസ്തേ ജ്ഞേയാ ഭാസ്കരാ ഭുവി । । ൧൯ നാനര്കഃ സ്മരതേഽര്കം വൈ നാനര്കോഽര്കം സമര്ചയേത് । നാനര്കഃ കീര്തയേദര്കം നാനര്കോഽര്കമവാപ്നുയാത് । । 1.151.൨൦ സൌരധര്മസ്യ സാരോഽയം സൂര്യഭക്തിഃ സുനിശ്ചലാ । ഷോഡശാങ്ഗാ ച സാ പ്രോക്താ രവിണേഹ ദിവൌകസാമ് । । ൨൧ പ്രാതഃ സ്നാനം ജപോ ഹോമസ്തഥാ ദേവാര്ചനം നൃപ । ദ്വിജാനാം പൂജനം ഭക്ത്യാ പൂജാ ഗോശ്വത്ഥയോസ്തഥാ । । ൨൨ ഇതിഹാസപുരാണേഭ്യോ ഭക്തിശ്രദ്ധാപുരസ്കൃതമ് । ശ്രവണം രാജശാര്ദൂല വേദാഭ്യാസസ്തഥൈവ ച । । ൨൩ മദ്ഭക്ത്യാ ജനവാത്സല്യം പൂജായാം ചാനുമോദനമ് । സ്വയമഭ്യര്ചയേദ്ഭക്ത്യാ മമാഗ്രേ വാചകം പരമ് । । ൨൪ പുസ്തകസ്യ സദാ ശ്രേഷ്ഠ മമാതീവ പ്രിയം സുരാഃ । മത്കഥാശ്രവണം നിത്യം സ്വരനേത്രാങ്ഗവിക്രിയാ । । ൨൫ മമാനുസ്മരണം നിത്യം ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധാപുരസ്കൃതമ് । ഷോഡശാഡ്ഗാ ഭക്തിരിയം യസ്മിന്മ്ലേച്ഛേഽപി വര്തതേ । । വിപ്രേന്ദ്രഃ സ മുനിഃ ശ്രീമാന്സജാത്യഃ സ ച പണ്ഡിതഃ । । ൨൬ ന മേ പൃഥക്ചതുര്വേദാ മദ്ഭക്തഃ ശ്വപചോഽപി യഃ । തസ്മൈ ദേയം തതോ ഗ്രാഹ്യം സ ച പൂജ്യോ യഥാ ഹ്യഹമ് । । ൨൭ പത്രം പുഷ്പം ഫലം തോയം യോ മേ ഭക്ത്യാ പ്രയച്ഛതി । തസ്യാഹം ന പ്രണശ്യാമി സ ച മേ ന പ്രണശ്യതി । । ൨൮ യോ മാം സര്വഗതം പശ്യേത്സര്വം ച മയി സംസ്ഥിതമ് । തസ്യാഹമാസ്ഥിതോ നിത്യം സ ച നിത്യം മയി സ്ഥിതഃ । । ൨൯ അഷ്ടാദശാര്ധകക്ഷായാഃ പരം ചാഷ്ടഭിരുദ്ഭവൈഃ । രോധയിത്വാ മഹാബാഹോ തഥാ ജ്ഞാനതരേണ തു । । 1.151.൩൦ ദുര്ഗപാലം വിജിത്യാശു ഭാസ്കരാര്ധം തു ദുര്ജയമ് । ജിത്വാ ച പുരരാജാനാം മഹാതേജമനൌപമമ് । । ൩൧ മനസാചലയാ ഭക്ത്യാ യോ മാം ധ്യായതി മാനവഃ । അഹം തമേവ ചിംതാമി ആത്മവത്സതതം നരമ് । । ൩൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സൌരധര്മവര്ണനം നാമൈകപഞ്ചാശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
Description of the Solar Dharma Sūta said: Then the mighty king Śatānīka, bowing his head with devotion, spoke to the best of the twice-born, Sumantu: "Oh, the greatness of the god Bhāskara, of immeasurable energy, has been described to me by you, which destroys all sins. Therefore, O virtuous one, I see no god equal to the Sun in the world, nor is there any path for him in the worlds. The universe, O Brahmin, proceeds from the Sun at the time of creation, is sustained by him, and at the end of the age, is again dissolved by him. Having heard thus the greatness of the god Bhāskara, of immeasurable energy, as described by you, it is superior to a hundred horse sacrifices. But, O Brahmin, a great doubt remains in my heart: by what means, O best of the twice-born, does one become free from the ocean of existence? By the grace of the Sun, or of Śiva, how does the god always become pleased, and by which dharma? I have heard of many dharmas, those taught in the Śruti and Smṛti, Vaiṣṇava and Śaiva dharmas, and those found in the Purāṇas. I wish to hear, O Brahmin, the unique solar dharma. O blessed one, all those devoted to solar dharma are most fortunate. Tell me the unique dharma of the god Bhānu. As I listen, I am never satisfied, just as one is never satisfied with nectar. Horse sacrifices and other rituals require many materials and are difficult to perform for twice-born with little wealth. Therefore, tell me an easy means, which accomplishes dharma, desire, and wealth, for the benefit of all mortals, and removes all fear of sin. The solar dharma is meritorious, pure, and destroys sin. Having heard the king's words, the great sage, disciple of Vyāsa, Bowing his head to Vyāsa, spoke these words: Sumantu said: Listen, I will declare an easy means, of great fruit, the supreme of all dharmas, the unique dharma of all dharmas. It was formerly spoken by the Sun to Aruṇa, O lord of men; not to Kṛṣṇa, Brahmā, or Śaṅkara. For all beings immersed in the ocean of existence, this glorious solar dharma has been proclaimed for the welfare of the world. Those with peaceful hearts, devoted to the Sun, and desiring prosperity, who serve this supreme dharma, are called Sauras; there is no doubt. Whether once, twice, or thrice daily, or always, those who remember the Sun with devotion, even once, O Bhārata, Are freed from all sins, even those committed over seven births. Those who always praise Bhānu are not ordinary men; if they fall from heaven, they are to be known as Bhāskaras on earth. One who is not a devotee of the Sun does not remember, worship, or praise the Sun, nor does he attain the Sun. The essence of solar dharma is unwavering devotion to the Sun, which is said to have sixteen limbs, as taught by the Sun to the gods. Morning bath, recitation, oblation, and worship of the deity, O king; worship of the twice-born with devotion, and worship of cows and the sacred fig tree. Hearing of the Itihāsas and Purāṇas with devotion and faith, O tiger among kings, and study of the Vedas as well. With devotion to me, kindness to people, approval in worship, and personally worshipping with devotion the best reciter before me. The book is always best, O gods, and most dear to me. Daily hearing of my stories, with voice, eyes, and limbs moved by emotion. Constant remembrance of me with devotion and faith. If this sixteen-limbed devotion exists even in a barbarian, He is a best of Brahmins, a sage, and noble by birth, and learned. Even if not learned in the four Vedas, my devotee, even if a dog-eater, should be given and accepted from, and worshipped as I am. Whoever offers me a leaf, flower, fruit, or water with devotion, I do not perish for him, nor does he perish for me. Whoever sees me present in all, and all established in me, I am always established in him, and he is always established in me. Having blocked the eighteen half-sectors with eight more, O mighty-armed one, and with other knowledge, Having quickly conquered the difficult guardian, and the half of Bhāskara, having conquered the great energy of the city lords, Whoever meditates on me with unwavering mind and devotion, I always think of him as my own self.
സൂരധര്മേഷു പ്രശ്നവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച സൂരേ ച ദുര്ലഭാ ഭക്തിര്ദുര്ലഭം സുരപൂജനമ് । സൂരായ ദുര്ലഭം ദാനം സൂരഹോമശ്ച ദുര്ലഭഃ । । ൧ സുദുര്ലഭം രവേര്ജ്ഞാനം തദഭ്യാസോഽപി ദുര്ലഭ । സുദുര്ലഭതരം ജ്ഞേയം ഖഷോല്കജ്ഞാനമുത്തമമ് । । ൨ സുദുര്ലഭതരം ജ്ഞാനം സദാ വൈ ഭാസ്കരസ്യ തു । പ്രദക്ഷിണാം ചക്രതുര്വൈ പാദൌ ഭക്ത്യാഽര്കമന്ദിരേ । । ൩ തൌ കരൌ ശ്ലാഘ്യതാം പ്രാപ്തൌ യൌ പൂജാം ചക്രതൂ രവേഃ । സൈവൈകാ രസനാ ധന്യാ സ്തോത്രം യാ കുരുതേ രവേഃ । । ൪ തന്മനഃ പുണ്യതാം പ്രാപ്തം യദ്ധിത്വാ വിഷയം നൃപ । നിശ്ചലാ ച രവേര്ലീലാ നിര്ഭീകാ ക്രോധവര്ജിതാ । । ൫ ശതാനീക ഉവാച സൂര്യാര്ചനവിധിം കുര്വഞ്ഛ്രോതുമിച്ഛാമി തത്ത്വതഃ । ത്വത്പ്രസാദാദ്ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ കൌതൂഹലമതീവ മേ । । ൬ യത്പുണ്യം സ്ഥാപിതേ സൂര്യേ കൃതേ സൂര്യാലയേ ച യത് । സമ്മാര്ജനേ ച യത്പുണ്യം യത്പുണ്യമുപലേപനേ। । ൭ സ്ഥാനേ കൃതേ ച യത്പുണ്യം തഥാ നീരാജനേ കൃതേ । നീലൌഷധിപ്രവാപേന നൃത്യമങ്ഗലവാദിതൈഃ । । ൮ അര്ഘ്യദാനേന യത്പുണ്യം തോയസ്നാനേന യദ്ഭവേത് । പഞ്ചാമൃതമയസ്നാനേ ദധിസ്നാനേ ച യത്ഫലമ് । । ൯ ചക്രാഭ്യങ്ഗേ ച യത്പ്രോക്തം വജ്രസ്നാനേ ച യത്ഫലമ് । മധുസ്നാനേ പയഃസ്നാനേ സ്നാന ഇക്ഷുരസസ്യ തു । । 1.152.൧൦ ഉദ്വര്തനം ശുചിസ്ഥാനേ കുശപുഷ്പോദകേന തു । സുവര്ണരത്നതോയൈശ്ച ഗന്ധചന്ദനവാരിഭിഃ । । ൧൧ കര്പൂരാഗുരുതോയേന സ്വച്ഛതോ യേന യത്ഫലമ് । വിലേപനൈശ്ച ഗന്ധാഢ്യൈര്വിലേപനഫലം ലഭേത് । । ൧൨ താലപത്രപ്രദാനേ തു പ്രദാനേ ചാമരസ്യ തു । രക്തപുഷ്പാര്ചനേ യച്ച ദാമഭിഃ പൂജനേന ച । । ൧൩ സുമാനാം മണ്ഡപേ യച്ച പുഷ്പമാലാവലമ്ബനാത് । പൂജാഭക്തിവിശേഷൈശ്ച ഗൃഹമാലാവലമ്ബനേ । । ൧൪ പുഷ്പദാനവിശേഷേണ ധൂപദീപൈശ്ച യത്ഫലമ് । വസ്ത്രാലങ്കാരദാനേ തു പുണ്യശ്രവണകീര്തനേ । । ൧൫ ബ്രഹ്മശ്രവസ്യ ദാനേ തു അവ്യങ്ഗസ്യ ച ഗോപതേ । മഗാനാം മത്പ്രസാദേന അഭിവാദനപൂജനേ । । ൧൬ വ്യോമപൂജാഫലം യച്ച അരുണസ്യ ച പൂജനമ് । തഥാന്യദപി യത്പ്രോക്തമജ്ഞാനാദ്ബ്രാഹ്മണോത്തമ । । ൧൭ തത്സര്വം ബ്രൂഹി മേ ബ്രഹ്മന്ഭക്താനാമനുകമ്പയാ । । ൧൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സൂരധര്മേഷു പ്രശ്നവര്ണനം നാമ ദ്വിപഞ്ചാശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: സൂര്യഭക്തി വളരെ അപൂർവമാണ്, ദേവന്മാരുടെ ആരാധനയും അതുപോലെ അപൂർവമാണ്. സൂര്യനു വേണ്ടി ദാനം ചെയ്യുന്നതും ഹോമം നടത്തുന്നതും വളരെ അപൂർവമാണ്. സൂര്യന്റെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ലഭിക്കുക അതിലധികം അപൂർവമാണ്; അതിന്റെ അഭ്യാസവും അതുപോലെ അപൂർവമാണ്. അതിൽക്കൂടുതൽ അപൂർവമായത് ഖഷോൽക എന്ന ഉത്തമജ്ഞാനമാണ്. ഭാസ്കരന്റെ ജ്ഞാനം എപ്പോഴും ഏറ്റവും അപൂർവമാണ്. ഭക്തിയോടെ സൂര്യാലയത്തിൽ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നവരുടെ കാലുകൾ പുണ്യമാണ്. സൂര്യനെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നവരുടെ കൈകൾ പ്രശംസനീയമാണ്. സൂര്യനെ സ്തുതിക്കുന്ന നാവാണ് ഭാഗ്യശാലി. ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, സൂര്യന്റെ ലീലയിൽ അചഞ്ചലമായി, ഭയമില്ലാതെ, ക്രോധമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്ന മനസ്സാണ് പുണ്യമായത്. ശതാനീകൻ പറഞ്ഞു: സൂര്യാരാധനയുടെ വിധി ഞാൻ വിശദമായി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ എനിക്ക് അതീവ കൗതുകമുണ്ട്. സൂര്യനെ സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യവും, സൂര്യാലയം നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതും, അളക്കി വൃത്തിയാക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതും, ലേപനം ചെയ്യുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതും എന്താണ്? സ്ഥലമൊരുക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതും, നീരാജനം നടത്തുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതും, നീല ഔഷധജലം തളിക്കുമ്പോൾ, നൃത്തവും മംഗളവാദ്യങ്ങളും നടത്തുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതും എന്താണ്? അർഘ്യം അർപ്പിക്കുമ്പോൾ, വെള്ളത്തിൽ സ്നാനം നടത്തുമ്പോൾ, പഞ്ചാമൃതത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, തയിരിൽ സ്നാനം ചെയ്യുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്താണ്? ചക്രഭിഷേകം ചെയ്യുമ്പോൾ, വജ്രജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, തേൻ, പാൽ, ഇക്കരസത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്താണ്? കുശപൂവ് വെള്ളം, സ്വർണ്ണം, രത്നജലം, സുഗന്ധചന്ദനജലം എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ശുദ്ധസ്ഥലത്ത് ഉത്ഭർത്തനം ചെയ്യുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്താണ്? കർപ്പൂരവും അഗരുവും കലർന്ന വെള്ളം ഉപയോഗിച്ച് ശുദ്ധമായി ഉത്ഭർത്തനം ചെയ്യുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന ഫലവും സുഗന്ധമുള്ള ലേപനം ചെയ്യുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതും എന്താണ്? താലപ്പത്രം അർപ്പിക്കുമ്പോൾ, ചാമരം അർപ്പിക്കുമ്പോൾ, ചുവന്നപൂക്കൾ അർപ്പിക്കുമ്പോൾ, മാലകൾ അണിയിക്കുമ്പോൾ, പൂജാഭക്തിയുടെ പ്രത്യേകതകൾ വീട്ടിൽ പൂമാലകൾ അണിയിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്താണ്? പൂക്കൾ അർപ്പിക്കുന്നതിന്റെ പ്രത്യേകതയും, ധൂപവും ദീപവും അർപ്പിക്കുന്നതും, വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ അർപ്പിക്കുന്നതും, പുണ്യകഥകൾ കേൾക്കുന്നതും പാടുന്നതും ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്താണ്? വേദം കേൾക്കാൻ അവസരം നൽകുമ്പോൾ, അവ്യംഗന്മാർക്ക് ദാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, മഗന്മാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പൂജിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്താണ്? ആകാശപൂജയുടെ ഫലവും, അരുണനെ പൂജിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്നതും, മറ്റെന്തെങ്കിലും അജ്ഞാനത്തിൽ ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്നതും എന്താണ്, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ? ഇതെല്ലാം ദയയോടെ ഭക്തന്മാര്ക്കായി എനിക്ക് വിശദമായി പറയണം ബ്രാഹ്മണാ.
സൂര്യതേജോവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച സുമതിശ്ച രവേര്ഭക്തഃ പാണ്ഡവേയ മഹാമതേ । അതസ്തേ നിഖിലം വച്മി ശൃണുഷ്വൈകമനാ നൃപ । । ൧ കല്പാദൌ സൃജതോ വീര ബ്രഹ്മണോ വിവിധാഃ പ്രജാഃ । അഹംകാരോ മഹാനാസീന്നാസ്തി ലോകേ മദുത്തമഃ । । ൨ തഥാ പാലയതോ വീര കേശവസ്യ ധരാപതേ । തഥാ സംഹരതോ ജജ്ഞേഽഹങ്കാരസ്ത്ര്യമ്ബകസ്യ ച । । ൩ ചിംതയന്തോഥ തേ ദേവാഃ കേശവശ്ച നരാധിപ । മിഥസ്തേ സ്പര്ധയാ യുക്താഃ പരസ്പരവിരോധിനഃ । । ൪ വിവാദസ്തു മഹാനാസീത്കഞ്ജാമ്ബുനഗൌകസാമ് । പരസ്പരം മഹാബാഹോ മനസാശ്രിത്യ കേവലമ് । । ൫ അഹം കര്താ വികര്താഽഹം പാലകോഽഹം ജഗത്പ്രഭുഃ । ഇത്യാഹ ഭഗവാന്ബ്രഹ്മാ കൃഷ്ണഭീമൌ സമര്ചിതൌ । । ൬ തഥൈത്യ ശംകരഃ ക്രുദ്ധഃ കഃ ശക്തോ മദൃതേ ഭുവി । സംഹര്തും ജഗദേതദ്ധി സ്രഷ്ടും പാലയിതും തഥാ । ।൭ നാരായണോഽപ്യേവമേവ മനാക് ക്രോധസമന്വിതഃ । ന വാ ശക്തോ ജഗത്സ്രഷ്ടും സംഹര്തും രക്ഷിതും തഥാ । । ൮ ഏവം തേഷാം പ്രവദതാം ക്രുദ്ധാനാം ച പരസ്പരമ് । സമാവിശത്തദാഽജ്ഞാനം തമോ മോഹാത്മകം വിഭോ । । ൯ തേന ക്രാന്തധിയഃ സര്വേ ന പശ്യന്തി പരസ്പരമ് । അത്യര്ഥം മോഹമാപന്നാ ന ജാനന്തീഹ കിഞ്ചന । । 1.153.൧൦ അപശ്യന്തോ മിഥസ്തേ തു നിഷണ്ണാഃ ക്ഷ്മാതലേ വിഭോ । ആരമന്തി ഹി യേ ചാന്യേ തേ ദിവാകരമാസ്ഥിതാഃ । । ൧൧ തമസാ മോഹിതാഃ സര്വേ നിദ്രാവത്ക്രാന്തചേതസഃ । മനാഗ്ജ്ഞാനേന ചാക്രാന്താഃ കിം കുര്യാമേതി മോഹിതാഃ । । ൧൨ അഥ ഭൂതാധിപോ ദേവോ ഗോശ്രുതാഭരണോജ്ജ്വലഃ । ചന്ദ്രാര്ധകൃതശോഭസ്തു ശീതലാംശുവിശോധിതഃ । । ൧൩ ആര്തിമേത്യ പരാം വീര മോഹിതസ്തമസാ വിഭോ । അപശ്യന്നബ്രവീദ്ദേവം മാധവം ഭൂധരം ഹരിമ് । । ൧൪ മഹാദേവ ഉവാച കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ മഹാബാഹോ ക്വ ഗതസ്ത്വം മഹാമതേ । ബ്രഹ്മാ ച ക്വ ഗതോ വീര നാഹം പശ്യാമി വാം ക്വചിത് । । ൧൫ മോഹേന മഹതാഹം വൈ തമസാ ച വിമോഹിതഃ । കിം കരോമി ക്വ ഗച്ഛാമി ക്വ ചാഹമധുനാ സ്ഥിതഃ । । ൧൬ ക്ഷ്മാധരം പൃഥിവീം വൃക്ഷാന് ദേവഗന്ധര്വദാനവാന് । വിപുലം സാഗരം സിന്ധൂന്നഹി പശ്യാമി കിഞ്ചന । । ൧൭ കേനോപായേന പശ്യേയം ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ബ്രൂഹി മേ ദേവശാര്ദൂല വ്രീഡാ മേഽതീവ ജായതേ । । ൧൮ ശങ്കരസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ഹരിര്വചനമബ്രവീത് । ശോകഗദ്ഗദയാ വാചാ തമസാ മോഹിതോ നൃപ । । ൧൯ വിഷ്ണുരുവാച ഭീമ ഭീമ ന ജാനേഽഹം ക്വ ഭവാന്വര്തതേഽധുനാ । മമാപി മോഹിതം ചേതസ്തമസാതീവ ശങ്കര । । 1.153.൨൦ ക്വ ഗച്ഛാമി ക്വ തിഷ്ഠാമി കഥം തത്സ്വസ്ഥതാം വ്രജേത് । തമസാ പൂരിതം സര്വം ജഗദ്ധി പരമേശ്വര । । ൨൧ യദ്യസൌ ദൃശ്യതേ ദേവഃ സുരജ്യേഷ്ഠോഽമ്ബുജോദ്ഭവഃ । പൃച്ഛാവസ്തം മഹാത്മാനം യദി തേ രോചതേ ഹര । । ൨൨ ഹിത്വാ ദര്പമഹങ്കാരം സമമാസ്ഥായ കേവലമ് । പദ്മാനനം പദ്മയോനിം പദ്മപത്രനിഭേക്ഷണമ് । । ൨൩ ഇത്യേവം ഗദതോ വാക്യം വിഷ്ണോരമിതതേജസഃ । ശ്രുത്വോവാച വിഭുര്ബ്രഹ്മാ ഗങ്ഗാധരമഹീധരൌ । । ൨൪ കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ മഹാബാഹോ ഭീമ ഭീമ മഹാമതേ । ക്വ ഭവന്തൌ ബ്രൂത കിം ച കിം യുവാമൂചഥുര്മിഥഃ । । ൨൫ മമാതീവ മനോബുദ്ധീ തമസാ വശമാഗതേ । ന ശൃണോമി ന പശ്യാമി നിദ്രാമോഹവശം ഗതഃ । । ൨൬ അഹോ ബത ജഗത്സര്വം സദേവാസുരമാനുഷമ് । തമസാ വ്യാഷ്ടതം ദേവൌ ന ജാനേ ക്വ ഗതം മഹഃ । । ൨൭ അഥ തേഷാം പ്രവദതാം ബ്രഹ്മാദീനാം ദിവൌകസാമ് । ദര്പക്രോധഭയാര്താനാം തമസാക്രാന്തചേതസാമ് । । ൨൮ തേഷാം ദര്പാപഹാരായ പ്രബോധാര്ഥം ച ഗോപതേഃ । തേജോരൂപം സമുദ്ഭൂതമഷ്ടശൃങ്ഗമനൌപമമ് । । ൨൯ അലക്ഷ്യം പാപതമസാ മഹദ്വ്യോമ നരാധിപ । ജ്വാലാമാലാവൃതം വീര ബഹുരൂപം ച ഭാസതേ । । 1.153.൩൦ ശതയോജനവിസ്തീര്ണം ഗതമൂര്ധ്വം ഭ്രമത്തഥാ । ഗോമധ്യതോ മഹാരാജ കര്ണികേവാമ്ബുജസ്യ തു । । ൩൧ പ്രകാശം തേജസാ തസ്യ ജഗത്സര്വമിദം നൃപ । പുരേഷ്വന്തര്യഥാ വീര അമ്ബുജസ്യാര്ചിഭിഃ സദാ । । ൩൨ ദൃഷ്ട്വാ പരസ്പരം സര്വേ ഹുങ്കാരാദിവികാരിണഃ । തേജസാ മോഹിതാസ്തസ്യ ജഗത്സര്വമിദം നൃപ । । ൩൩ തേജസാ മോഹിതം തസ്യ മഹദ്വ്യോമ നരാധിപ । തതോ വിസ്മയമാസീനഃ ദൃഷ്ടഗോപതയോ നൃപ । । ൩൪ പശ്യമാനാ മഹോ വ്യോമ്നി മിഥോ വചനമബ്രുവന് । അഹോ തേജഃ സമുദ്ധൂതമസ്മാകം ശ്രേയസേ നൃപ । । ൩൫ പ്രകാശായ ച ലോകാനാം സര്വേ പശ്യാമ കിം ന്വിദമ് । ജ്ഞാനായോര്ധ്വം ഗതോ ബ്രഹ്മാ ചാധസ്താത്ത്രിപുരാന്തക. । । ൩൬ തിര്യഗ്ജഗാമ ദേവേശശ്ചക്രാമ്ബുജഗദാധരഃ । അലബ്ധ്വാ തസ്യ തേ സര്വേ പ്രമാണം ഗൈരികാധിപാഃ । । ൩൭ വിസ്മയോത്ഫുല്ലനയനാ സമാഗമ്യ പരസ്പരമ് । സര്വേ കഞ്ജാദികാ ദേവാ ഇദം വചനമബ്രുവന് । । ൩൮ കോഽയം കിമാത്മകശ്ചായം കിമിദം തേജസാം നിധിഃ । അഹോഽസ്യ ദര്ശനാത്സര്വേ സഞ്ജാതാ ജ്ഞാനിനോ വയമ് । । ൩൯ തസ്മാത്സര്വേ പ്രണമ്യൈനം സ്തുവീമോഽദ്ഭുതദര്ശനമ് । കൃതാഞ്ജലിപുടാഃ സര്വേ ചാസ്തുവംസ്ത്രിദിവൌകസഃ । । 1.153.൪൦ സ്തുവതാമപ്യഥൈതേഷാം സഹസ്രകിരണോ രവിഃ । ആത്മാനം ദര്ശയാമാസ കൃപയാ പരയാ വൃതഃ । । ൪൧ ജ്ഞാത്വാ ഭക്തിം മഹാബാഹോ ബ്രഹ്മാദീനാം മഹോപമാമ് । അഥ തേ വ്യോമ്നി ദേവേശം ദദൃശുഃ പരമേശ്വരമ് । । ൪൨ ഖഷോല്കലോകനാഥേശം സഹസ്രകിരണോജ്ജ്വലമ് । കൃത്തികാഭിരസംസ്പൃഷ്ടം യദ്വാ തത്കാര്തികാസ്ഥിതമ് । । ൪൩ ദുര്ജയം കൃത്തികാനാം തു തഥൈകേന വിവര്ജിതമ് । തഥാ ഹസ്തവിഹീനം ച സപ്തര്ഷിരഹിതം തഥാ । । ൪൪ വര്ഷാബ്ദരഹിതം ദേവം സപ്തസ്വരവിവര്ജിതമ് । സകലം നിഷ്കലം ചൈവ സദൈകാകാരരൂപിണമ് । ।൪൫ തദ്ദൃഷ്ട്വാനേകശിരസമനേകചരണം തഥാ । അനേകോദരബാഹ്വംസമനേകാഭരണാന്വിതമ് । ।൪ ൬ അനേകാനനമക്ഷീബം സഹസ്രാക്ഷമനൌപമമ് । അനേകവര്ണരൂപം ച അനേകമുകുടോജ്ജ്വലമ് । ।൪൭ ദൃഷ്ട്വൈവം ദേവദേവസ്യ രൂപം ഭാനോര്മഹാത്മനഃ । വിസ്മയോത്ഫുല്ലനയനാസ്തുഷ്ടവുസ്തേ ദിവാകരമ് । । ൪൮ കൃതാഞ്ജലിപുടോ ഭൂത്വാ ബ്രഹ്മാ സ്തോതും പ്രചക്രമേ । പ്രണമ്യ ശിരസാ ഭാനുമിദം വചനമബ്രവീത് । । ൪൯ ബ്രഹ്മോവാച നമസ്തേ ദേവദേവേശ സഹസ്രകിരണോജ്ജ്വല । ലോകദീപ നമസ്തേഽസ്തു നമസ്തേ കോണവല്ലഭ । । 1.153.൫൦ ഭാസ്കരായ നമോ നിത്യം ഖഷോല്കായ നമോനമഃ । വിഷ്ണവേ കാലചക്രായ സോമായാമിതതേജസേ । । ൫൧ നമസ്തേ പഞ്ചകാലായ ഇന്ദ്രായ വസുരേതസേ । ഖഗായ ലോകനാഥായ ഏകചക്രരഥായ ച । । ൫൨ ജഗദ്ധിതായ ദേവായ ശിവായാമിതതേജസേ । തമോഘ്നായ സുരൂപായ തേജസാം നിധയേ നമഃ । । ൫൩ അര്ഥായ കാമരൂപായ ധര്മായാമിതതേജസേ । മോക്ഷായ മോക്ഷരൂപായ സൂര്യായ ച നമോനമഃ । । ൫൪ ക്രോധലോഭവിഹീനായ ലോകാനാം സ്ഥിതിഹേതവേ । ശുഭായ ശുഭരൂപായ ശുഭദായ ശുഭാത്മനേ । । ൫൫ ശാന്തായ ശാന്തരൂപായ ശാന്തയേഽസ്മാസു വൈ നമഃ । നമസ്തേ ബ്രഹ്മരൂപായ ബ്രാഹ്മണായ നമോനമഃ । । ൫൬ ബ്രഹ്മദേവായ ബ്രഹ്മരൂപായ ബ്രഹ്മണേ പരമാത്മനേ । ബ്രഹ്മണേ ച പ്രസാദം വൈ കുരു ദേവ ജഗത്പതേ । । ൫൭ ഏവം സ്തുത്വാ രവിം ബ്രഹ്മാ ശ്രദ്ധയാ പരയാ വിഭോ । തൂഷ്ണീമാസീന്മഹാഭാഗ പ്രഹൃഷ്ടേനാന്തരാത്മനാ । । ൫൮ ബ്രഹ്മണോഽനന്തരം രുദ്രഃ സ്തോത്രം ചക്രേ വിഭാവസോഃ । ത്രിപുരാരിര്മഹാതേജാഃ പ്രണമ്യ ശിരസാ രവിമ് ।।൫൯ മഹാദേവ ഉവാച ജയ ഭാവ ജയാജേയ ജയ ഹംസ ദിവാകര । ജയ ശമ്ഭോ മഹാബാഹോ ഖഗ ഗോചര ഭൂധര ।।1.153.൬൦ ജയ ലോകപ്രദീപേന ജയ ഭാനോ ജഗത്പതേ । ജയ കാല ജയാനന്ത സംവത്സര ശുഭാനന ।।൬ ൧ ജയ ദേവാദിതേഃ പുത്ര കശ്യപാനന്ദവര്ധന । തമോഘ്ന ജയ സപ്തേശ ജയ സപ്താശ്വവാഹന ।।൬൨ മഹേശ ജയ കാന്തീശ ജയ കാലേശ ശങ്കര । അര്ഥകാമേശ ധര്മേശ ജയ മോക്ഷേശ ശര്മദ ।।൬൩ ജയ വേദാങ്ഗരൂപായ ഗ്രഹരൂപായ വൈ നമഃ । സത്യായ സത്യരൂപായ സുരൂപായ ശുഭായ ച ।।൬൪ ക്രോധലോഭവിനാശായ കാമനാശായ വൈ ജയ । കല്മാഷപക്ഷിരൂപായ യതിരൂപായ ശമ്ഭവേ ।।൬൫ വിശ്വായ വിശ്വരൂപായ വിശ്വകര്മായ വൈ ജയ । ജയോങ്കാര വഷട്കാര സ്വാഹാകാര സ്വധാമയ ।।൬൬ ജയാശ്വമേധരൂപായ ചാഗ്നിരൂപാര്യമായ ച । സംസാരാര്ണവപീതായ മോക്ഷദ്വാരപ്രദായ ച ।।൬൭ സംസാരാര്ണവമഗ്നസ്യ മമ ദേവ ജഗത്പതേ । ഹസ്താവലമ്ബനോ ദേവ ഭവ ത്വം ഗോപതേഽദ്ഭുത ।।൬൮ ഈശോഽപ്യേവമഹീനാങ്ഗം സ്തുത്വാ ഭാനും പ്രയത്നതഃ । വിരരാമ മഹാരാജ പ്രണമ്യ ശിരസാ രവിമ് ।।൬൯ അഥ വിഷ്ണുര്മഹാതേജാഃ കൃതാഞ്ജലിപുടോ രവിമ് । ഉവാച രാജശാര്ദൂല ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ ।।1.153.൭൦ വിഷ്ണുരുവാച നമാമി ദേവദേവേശം ഭൂതഭാവനമവ്യയമ് । ദിവാകരം രവിം ഭാനും മാര്തണ്ഡം ഭാസ്കരം ഭഗമ് ।।൭൧ ഇന്ദ്രം വിഷ്ണും ഹരിം ഹംസമര്കം ലോകഗുരും വിഭുമ് । ത്രിനേത്രം ത്ര്യക്ഷരം ത്ര്യങ്ഗം ത്രിമൂര്തിം ത്രിഗതിം ശുഭമ് । ।൭൨ ഷണ്മുഖായ നമോ നിത്യം ത്രിനേത്രായ നമോനമഃ । ചതുര്വിംശതിപാദായ നമോ ദ്വാദശപാണയേ
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: പാണ്ഡവകുലജാതനായ മഹാത്മാവേ, സൂര്യഭക്തനായ സുമതി എന്നവനാണ്. അതിനാൽ ഞാൻ എല്ലാം വിശദമായി പറയുന്നു, ഒരാഗ്രഹത്തോടെ കേൾക്കൂ രാജാവേ. സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ ബ്രഹ്മാവു വിവിധ ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, അഹങ്കാരവും മഹത്ത്വവും ഉണ്ടായിരുന്നു; ലോകത്ത് അതിൽ വലിയവൻ ആരുമില്ലായിരുന്നു. പിന്നീട് കേശവൻ ഭൂമിയെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴും, സംഹരിക്കുമ്പോഴും, ത്രയംബകന്റെ അഹങ്കാരവും ഉണ്ടായി. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും കേശവനും ചിന്തിച്ചു; അവർ പരസ്പരം മത്സരിച്ച് വിരുദ്ധരായി. കമലത്തിൽ ജനിച്ചവരും മറ്റും മനസ്സിൽ മാത്രം പരസ്പരം വാദിച്ചു. 'ഞാനാണ് സ്രഷ്ടാവും സംഹാരകനും രക്ഷകനും' എന്ന് ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു; കൃഷ്ണനും ഭീമനും അതിനെ അംഗീകരിച്ചു. ശങ്കരൻ കോപത്തോടെ, 'എന്നെ കൂടാതെ ഈ ലോകം സംഹരിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും സംരക്ഷിക്കാനും ആരും കഴിയില്ല' എന്നു പറഞ്ഞു. നാരായണനും അൽപം കോപത്തോടെ, 'ലോകം സൃഷ്ടിക്കാനും സംഹരിക്കാനും സംരക്ഷിക്കാനും ആരും കഴിയില്ല' എന്നു പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ അവർ പരസ്പരം കോപത്തോടെ വാദിക്കുമ്പോൾ, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ട മായ അവരെ ആവഹിച്ചു. അതിനാൽ അവരുടെ ബുദ്ധി മൂടി, അവർ ഒരുമനസ്സായി ഒന്നും കാണാനോ അറിയാനോ കഴിയാതെ പോയി. അവർ പരസ്പരം കാണാതെ ഭൂമിയിൽ ഇരുന്നു; മറ്റുള്ളവർ സൂര്യനെ ആശ്രയിച്ചു. അവരെല്ലാവരും അജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങി, ഉറക്കത്തിൽ ചിതയില്ലാതെ, എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് അറിയാതെ ഭ്രമിച്ചു. അപ്പോൾ ഭൂതാധിപനായ ദേവൻ, ഗോശ്രുതാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ്, ചന്ദ്രന്റെ അർദ്ധം അലങ്കാരമായി, തണുത്ത കിരണങ്ങളാൽ ശോഭയോടെ, വലിയ ദു:ഖം അനുഭവിച്ചു. അവൻ, അജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങി, ദേവനായ മാധവനെയും ഹരിയെയും വിളിച്ചു പറഞ്ഞു: മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു: 'കൃഷ്ണാ, കൃഷ്ണാ, മഹാബാഹുവേ, നീ എവിടെയാണ്? ബ്രഹ്മാവും എവിടെയാണ്? ഞാൻ നിങ്ങളെ കാണുന്നില്ല. വലിയ മായയാൽ ഞാൻ അജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങി. ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യും, എവിടേക്ക് പോകണം, എവിടാണ് ഞാൻ ഇപ്പോൾ?' എന്ന് ചോദിച്ചു. ഭൂമിയും വൃക്ഷങ്ങളും ദേവഗന്ധർവ്വദാനവന്മാരും, വലിയ സമുദ്രവും നദികളും ഒന്നും കാണുന്നില്ല. എന്ത് മാർഗ്ഗത്തിൽ ഞാൻ ഈ ചലനചലനങ്ങളുള്ള ലോകം കാണും? ദയവായി പറയൂ ദേവശ്രേഷ്ഠാ, എനിക്ക് വലിയ ലജ്ജയുണ്ട്.' ശങ്കരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഹരി ദു:ഖഭരിതമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: വിഷ്ണു പറഞ്ഞു: 'ഭീമാ, ഭീമാ, ഞാൻ അറിയുന്നില്ല നീ എവിടെയാണ്. എന്റെയും മനസ്സു അജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, ശങ്കരാ. എവിടേക്ക് പോകണം, എവിടെ നിൽക്കണം, എങ്ങനെ ഈ സ്ഥിതിക്ക് തിരിച്ചുവരാം? എല്ലാം ഇരുണ്ടിരിക്കുന്നു, പരമേശ്വരാ. ആ ദേവൻ, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കമലജനനായകൻ എവിടെയെങ്കിലും കാണുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, അവനെ ചോദിക്കാം, ഹരാ. അഹങ്കാരവും മാനം ഉപേക്ഷിച്ച്, സമത്വത്തോടെ, കമലമുഖനായ, കമലത്തിൽ ജനിച്ച, കമലപത്രംപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിക്കാം.' ഇങ്ങനെ അമിതതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ബ്രഹ്മാവ് ഗംഗാധരനെയും മഹീധരനെയും സമീപിച്ചു: 'കൃഷ്ണാ, കൃഷ്ണാ, മഹാബാഹുവേ, ഭീമാ, ഭീമാ, മഹാമതിയുള്ളവനേ, നിങ്ങളെന്താണ് പരസ്പരം പറഞ്ഞത്? എന്റെ മനസ്സും ബുദ്ധിയും ഇരുണ്ടിരിക്കുന്നു; ഞാൻ കേൾക്കുകയുമില്ല, കാണുകയുമില്ല, ഉറക്കത്തിന്റെയും മായയുടെയും അധീനനായി.' 'അയ്യോ, ഈ ലോകം ദേവന്മാരോടും അസുരന്മാരോടും മനുഷ്യരോടുംകൂടി മുഴുവൻ ഇരുണ്ടിരിക്കുന്നു; മഹത്വം എവിടേക്ക് പോയി എന്നറിയില്ല.' അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാദികൾ, ദേവന്മാർ, അഹങ്കാരവും കോപവും ഭയവും അനുഭവിച്ച്, അജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങി, പരസ്പരം സംസാരിച്ചു. അവരുടെ അഹങ്കാരം അകറ്റാനും ബോധം നൽകാനും, ഗോപതിയുടെ തേജസ്സുള്ള രൂപം, എട്ടു കൊമ്പുള്ള, അപൂർവമായ, പാപം കൊണ്ടും ഇരുണ്ടിരിപ്പുകൊണ്ടും കാണാൻ കഴിയാത്ത, വലിയ ആകാശം, ജ്വാലാമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, അനേകം രൂപങ്ങളുള്ളത്, തെളിഞ്ഞു. അത് നൂറ് യോജന വീതിയുള്ളതും, ഉയരത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നതും, വലിയ കാളയുടെ നടുവിൽ, കമലത്തിന്റെ കർണികപോലും. അത് തേജസ്സാൽ ലോകം മുഴുവൻ പ്രകാശിപ്പിച്ചു; കമലത്തിന്റെ അകത്ത് അതിന്റെ കിരണങ്ങൾ പോലെ. അത് കണ്ട ദേവന്മാർ പരസ്പരം ആശ്ചര്യത്തോടെ, അതിന്റെ തേജസ്സിൽ മുഴുവൻ ലോകവും മുങ്ങിയതായി കണ്ടു. അത് കണ്ട രാജാവേ, അവർ അതിന്റെ ആകാശത്തിൽ, പരസ്പരം പറഞ്ഞു: 'അയ്യോ, ഈ തേജസ്സാണ് ഞങ്ങളുടെ ഉത്തമമായത്; ലോകങ്ങൾക്കായി പ്രകാശം നൽകുന്നു; ഇതെന്താണെന്ന് നോക്കാം.' ബ്രഹ്മാവ് മുകളിൽ, ത്രിപുരാന്തകൻ താഴെ, ചക്രം, കമലം, ഗദയുമുള്ള ദേവൻ അപ്പുറത്തേക്ക് പോയി; എന്നാൽ ആ തേജസ്സിന്റെ അളവ് കണ്ടെത്താനാവാതെ, അവർ പരസ്പരം ആശ്ചര്യത്തോടെ നോക്കി. കമലത്തിൽ ജനിച്ച ദേവന്മാർ പരസ്പരം ചേർന്ന് പറഞ്ഞു: 'ഇവൻ ആരാണ്? ഇതെന്താണ്? ഈ തേജസ്സിന്റെ നിധി എന്താണ്? ഇതിന്റെ ദർശനംകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ജ്ഞാനികൾ ആയി.' 'അതിനാൽ എല്ലാവരും നമസ്കരിച്ചു, അത്ഭുതരൂപം സ്തുതിക്കാം.' അവർ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ച് സ്തുതിച്ചു. അവർ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യൻ, കരുണയോടെ തന്റെ രൂപം കാണിച്ചു. ബ്രഹ്മാദികൾക്ക് മഹാഭക്തിയും ശ്രദ്ധയും കണ്ടു, അവർ ആകാശത്തിൽ പരമേശ്വരനെ കണ്ടു. ഖഷോൽക ലോകത്തിന്റെ നാഥനായ, ആയിരം കിരണങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്ന, കൃതികകളാൽ സ്പർശിക്കപ്പെടാത്ത, അല്ലെങ്കിൽ കൃതികകളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ദുർജയനായ ദേവനെ കണ്ടു. കൃതികകളിൽ ഒരാളില്ലാത്ത, കൈകളില്ലാത്ത, സപ്തർഷിമാരില്ലാത്ത, വർഷങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത, ഏഴു സ്വരങ്ങളില്ലാത്ത, എല്ലാ രൂപങ്ങളുമില്ലാത്ത, എപ്പോഴും ഏകരൂപിയായ ദേവനെ കണ്ടു. അവർ അനേകം തലയും കാലും കൈയും ആഭരണവും മുഖവും കണ്ണും നിറങ്ങളും മുടിയും ഉള്ള ദേവദേവന്റെ രൂപം കണ്ടു. അത് കണ്ട ദേവന്മാർ അത്ഭുതത്തോടെ സന്തോഷിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് കൈകൂപ്പി തലകുനിച്ച് സൂര്യനെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി: ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'ദേവദേവേശാ, ആയിരം കിരണങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നവനേ, ലോകത്തിന്റെ ദീപമേ, കോണുകളുടെ പ്രിയനേ, നമസ്കാരം. ഭാസ്കരനേ, എപ്പോഴും നമസ്കാരം; ഖഷോൽകനേ, നമസ്കാരം; വിഷ്ണുവേ, കാലചക്രനേ, സോമനേ, അമിതതേജസ്സുള്ളവനേ, നമസ്കാരം. പഞ്ചകാലനേ, ഇന്ദ്രനേ, വസുരേതസേ, ഖഗനേ, ലോകനാഥനേ, ഏകചക്രരഥനേ, നമസ്കാരം. ലോകത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി ദേവനായ ശിവനായ അമിതതേജസ്സുള്ളവനേ, ഇരുണ്ടിയെ അകറ്റുന്നവനേ, രൂപശാലിയായവനേ, തേജസ്സിന്റെ നിധിയായവനേ, നമസ്കാരം. അർത്ഥത്തിനും, ഇച്ഛാരൂപത്തിനും, ധർമ്മത്തിനും, മോക്ഷത്തിനും, മോക്ഷരൂപത്തിനും, സൂര്യനേ, നമസ്കാരം. ക്രോധവും ലോഭവും ഇല്ലാത്തവനേ, ലോകങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിന് കാരണമായവനേ, ശുഭമായവനേ, ശുഭരൂപമായവനേ, ശുഭം നൽകുന്നവനേ, ശുഭാത്മാവേ, നമസ്കാരം. ശാന്തനായ, ശാന്തരൂപനായ, ശാന്തിക്ക് നമസ്കാരം; ബ്രഹ്മരൂപനായ, ബ്രാഹ്മണനായ, നമസ്കാരം. ബ്രഹ്മദേവനായ, ബ്രഹ്മരൂപനായ, പരമാത്മാവായ ബ്രഹ്മാവേ, ദയവായി കൃപചെയ്യണം ദേവാ, ലോകപതിയേ.' ഇങ്ങനെ ഭക്തിയോടെ സൂര്യനെ ബ്രഹ്മാവ് സ്തുതിച്ചു; സന്തോഷത്തോടെ മൗനമായി ഇരുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന് ശേഷം, രുദ്രൻ ഭാസ്കരനെ സ്തുതിച്ചു; ത്രിപുരാരിയെ തലകുനിച്ച് നമസ്കരിച്ചു: മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു: 'ജയ ഭാവാ, ജയ അജേയാ, ജയ ഹംസാ, ദിവാകരാ, ജയ ശംഭോ, മഹാബാഹോ, ഖഗ, ഭൂധരാ. ലോകപ്രകാശമായ ഭാനോ, ജയ; ലോകപതിയായ ഭാനോ, ജയ; കാലനായ, അനന്തനായ, സംവത്സരനായ, ശുഭാനനനായ, ജയ. ദേവന്മാരുടെ അമ്മയായ ആദിതിയുടെ പുത്രനായ, കശ്യപന്റെ സന്താനമായ, ഇരുണ്ടിയെ അകറ്റുന്നവനേ, സപ്തേശനായ, സപ്താശ്വവാഹനായ, ജയ. മഹേശനായ, കാന്തിയേശനായ, കാലേശനായ, ശങ്കരനായ, അർത്ഥകാമധർമ്മമോക്ഷശർമദനായ, ജയ. വേദാംഗരൂപനായ, ഗ്രഹരൂപനായ, സത്യനായ, സത്യരൂപനായ, സുന്ദരനായ, ശുഭനായ, ജയ. ക്രോധലോഭനാശനായ, കാമനാശനായ, കൽമാഷപക്ഷിരൂപനായ, യതിരൂപനായ, ശംഭവേ, ജയ. വിശ്വനായ, വിശ്വരൂപനായ, വിശ്വകർമ്മനായ, ഓംകാര, വഷട്കാര, സ്വാഹാകാര, സ്വധാമയനായ, ജയ. അശ്വമേധരൂപനായ, അഗ്നിരൂപനായ, ആര്യമായ, സംസാരാർണവത്തിൽ മുങ്ങിയവരെ മോക്ഷദ്വാരം തുറക്കുന്നവനേ, ജയ. സംസാരസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ എനിക്ക് ദൈവമേ, ലോകപതിയേ, കൈപിടിച്ചു ഉയർത്തുന്നവനായി ദയവായി നില്ക്കണം. മഹാദേവൻ സൂര്യനെ ഭക്തിയോടെ സ്തുതിച്ച്, തലകുനിച്ച് നമസ്കരിച്ചു. പിന്നീട് മഹാതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണു കൈകൂപ്പി ഭക്തിയോടെ സൂര്യനെ സ്തുതിച്ചു: വിഷ്ണു പറഞ്ഞു: 'ദേവദേവേശനായ, ഭൂതഭാവനനായ, ദിവാകരനായ, രവിയായ, ഭാനുവായ, മാർതാണ്ഡനായ, ഭാസ്കരനായ, ഭാഗമായ ദേവനേ, നമസ്കാരം. ഇന്ദ്രനായ, വിഷ്ണുവായ, ഹരിയായ, ഹംസനായ, അർക്കനായ, ലോകഗുരുവായ, വിശ്വമായ, ത്രിനേത്രനായ, ത്രയക്ഷരനായ, ത്രയംഗനായ, ത്രിമൂർത്തിയായ, ത്രിഗതിയായ, ശുഭനായ, നമസ്കാരം. ഷൺമുഖനായ, ത്രിനേത്രനായ, ചതുര്വിംശതിപാദനായ, ദ്വാദശപാണിയായ ദേവനേ, എപ്പോഴും നമസ്കാരം.
നമസ്തേ ഭൂതപതയേ ലോകാനാം പതയേ നമഃ । ദേവാനാം പതയേ നിത്യം വര്ണാനാം പതയേ നമഃ । ।൭൪ ത്വം ബ്രഹ്മാ ത്വം ജഗന്നാഥോ രുദ്രസ്ത്വം ച പ്രജാപതിഃ । ത്വം സോമസ്ത്വം തഥാദിത്യസ്ത്വമോംകാരക ഏവ ഹി । । ൭൫ ബൃഹസ്പതിര്ബുധസ്ത്വം ഹി ത്വം ശുക്രസ്ത്വം വിഭാവസുഃ । യമസ്ത്വം വരുണസ്ത്വം ഹി നമസ്തേ കശ്യപാത്മജ । । ൭൬ ത്വയാ തതമിദം സര്വം ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ത്വത്ത ഏവ സമുത്പന്നം സദേവാസുരമാനുഷമ് । । ൭൭ ബ്രഹ്മാ ചാഹം ച രുദ്രശ്ച സമുത്പന്നാ ജഗത്പതേ । കല്പാദൌ തു പുരാ ദേവ സ്ഥിതയേ ജഗതോഽനഘ । । ൭൮ നമസ്തേ വേദരൂപായ അഹോരൂപായ വൈ നമഃ । നമസ്തേ ജ്ഞാനരൂപായ യജ്ഞായ ച നമോനമഃ । ।൭൯ പ്രസീദാസ്മാസു ദേവേശ ഭൂതേശ കിരണോജ്ജ്വല । സംസാരാര്ണവമഗ്നാനാം പ്രസാദം കുരു ഗോപതേ । ।1.153.൮൦ വേദാന്തായ നമോ നിത്യം നമോ യജ്ഞകലായ ച । । സുമന്തുരുവാച സ്തുത്വൈവം ഭാസ്കരം ഭക്ത്യാ വിഷ്ണുര്ഭരതസത്തമ । പ്രദധ്യൌ നൃപശാര്ദൂല രവിം തദ്ഗതമാനസഃ । ൮൧ ഏവം തേ നരശാര്ദൂല ദേവാ ബ്രഹ്മാദയോഽനഘ । സ്തുവന്തി തം മഹാത്മാനം സഹസ്രകിരണം രവിമ് । । ൮൨ ഇത്യേവം സ്തുവതാം തേഷാം രവിം ഭക്ത്യാ മഹാത്മനാമ് । അഥ തുഷ്ടോ രവിസ്തേഷാം ബ്രഹ്മദീനാം ജഗത്പതിഃ । ൮൩ വിജ്ഞായ ഭക്തിം പരമാം ശ്രദ്ധാം ച പരമാം വിഭുഃ । ഉവാച സ മഹാതേജാഃ പ്രഹൃഷ്ടേനാന്തരാത്മനാ ।൮൪ ഗ്രഹേശോ വ്യോമ ചാരൂഢസ്തേജസാ പ്രജ്വലന്ദിശഃ । ബ്രഹ്മാണം വിഷ്ണുമീശാനമാമന്ത്ര്യൈതാന്വിശാംപതേ । ।൮൫ ദൃഷ്ട്വാ താന്പ്രണതാന്ത്സര്വാഞ്ഛിരോഭിരവനിം ഗതാന് । തുഷ്ടോഽസ്മി തേ സുരജ്യേഷ്ഠ ചതുര്മുഖ ജഗത്പതേ । । വരം വരയ ഭദ്രം തേ മനസാ ത്വം യദിച്ഛസി ।।൮൬ കൃത്വാ തു വചനം ഭാനോര്ബ്രഹ്മാ ലോകഗുരുര്നൃപ । ജഗാമ ശിരസാ ഭൂമാവുവാച സ കൃതാഞ്ജലിഃ ।।൮൭ ബ്രഹ്മോവാച കൃതകൃത്യോഽസ്മി ദേവേശ പൂതശ്ചാസ്മി ഖഗാധിപ । ധന്യോഽസ്മ്യനുഗൃഹീതോഽസ്മി ഗതോഽസ്മി പരമാം ഗതിമ് । ।൮൮ സഹസ്രകിരണൈര്യന്മേ ഭവാന്ദര്ശനമാഗതഃ ।।൮൯ അപശ്യതശ്ച ദേവേശ മൂഢമാസീന്മനോ മമ । ഭഗവന്സമ്പ്രസീദ ത്വം മമോപരി വിഭാവസോ । ।1.153.൯ ൦ പ്രയച്ഛ ത്വം ബലം ഭക്തിമാത്മനോ മമ ഗോപതേ । ഗത്വാ ശിരോഭിരവനിമഷ്ടാങ്ഗൈഃ പതിതസ്യ ച । । ഭക്ത്യാ വിജ്ഞപ്തിമാകര്ണ്യ പ്രസാദം കുരു ഗോപതേ । । ൯൧ ബ്രഹ്മണോ വചനം ശ്രുത്വാ പൂഷാ ദേവോ ജഗത്പതിഃ । തഥേത്യാഹ മഹാരാജ വിരാട പ്രശ്രയാന്വിതമ് । । ൯൨ ബ്രഹ്മണേ ച വരം ദത്ത്വാ രാജന്ദേവോ ദിവാകരഃ । ഉവാച ത്ര്യമ്ബകം ദേവം ശശാങ്കകൃതശേഖരമ് । । ൯൩ വരം വരയ ഭൂതേശ ഭൂഭൃജ്ജാദയിതാനഘ । യമിച്ഛസി മഹാദേവ ദദേഽഹം തദശേഷതഃ । । ൯൪ ഭാസ്കരസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ഈശ്വരസ്ത്രിപുരാന്തക । ഗത്വാ തു ശിരസാ ഭൂമൌ പ്രണമ്യോവാച ഭാസ്കരമ് । । ൯൫ മഹാദേവ ഉവാച പുണ്യോഽഹം പുണ്യകര്മാഹം നാസ്തി ധന്യതരോ മമ । ഗതോഽഹം പരമാം സിദ്ധിം ഗതശ്ച പരമാം ഗതിമ് । । ൯൬ നാപ്രാപ്യമസ്തി ദേവേശ നാസാധ്യം മമ കിംചന । യസ്യ മേ ഭഗവാന്ദേവഃ പ്രസാദപ്രവണഃ സ്ഥിതഃ । । ൯൭ ത്വയാ തതമിദം സര്വം ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ത്വത്ത ഏവ സമുത്പന്നം ലയം ച ത്വയി യാസ്യതി । । ൯൮ യദി തുഷ്ടോ മമ വിഭോ അനുഗ്രാഹ്യോഽസ്മി തേ യദി । അചലാം ദേഹി മേ ഭക്തിമാത്മനശ്ചരണം നയ । । ൯൯ വ്യോമകേശവചഃ ശ്രുത്വാ പൂഷാ ദേവോ ദിവാകരഃ । തഥേത്യാഹ ഹരം വീര തതോ ഹരിമുവാച । । 1.153.൧൦൦ നാരായണ മഹാബാഹോ വരം വരയ ഗോധര । പരിതുഷ്ടോഽസ്മി തേ ദേവ യമിച്ഛസി മഹാബല । । ൧൦൧ ശ്രുത്വാ തു ഭാസ്കരവചഃ കീലാലജനകോ ഹരിഃ । ഉവാച പരയാ ഭക്ത്യാ നത്വാ ച ശിരസാ രവിമ് । । ൧൦൨ നാരായണ ഉവാച ജയ ദേവ ജഗന്നാഥ ജയ ദേവ ഗുരോ രവേ । പ്രസീദ മമ ദേവേശ ഭക്തിം യച്ഛാത്മനോ രവേ । । ൧൦൩ യേനാഹം സര്വദേവാനാമുത്തമഃ സ്യാം ജഗത്പതേ । അജേയശ്ച തഥാ ദേവ ദൈത്യദാനവരക്ഷസാമ് । । ൧൦൪ ത്വദ്ഭക്ത്യാ ബൃംഹിതബലസ്തേജസാ മഹതാന്വിതഃ । തതോ മയാ മഹത്കര്മ കര്തവ്യം തവ ശാസനാത് । । ൧൦൫ പ്രജാനാം പാലനം ദേവ ദേവാനാം ച ഗ്രഹാധിപ । വര്ണാനാമാശ്രമാണാം ച വര്ണധര്മസ്യ വാ വിഭോ । । ൧൦൬ ദുഷ്ടദൈത്യവിനാശായ ലോകാനാം പാലനായ ച । സൃഷ്ടോഽഹം ഭവതാ പൂര്വം കല്പാദൌ ച കൃതോഽനഘ । । ൧൦൭ യസ്യ രുഷ്ടോ ഭവാന്സ്യാദ്വൈ കഥഞ്ചിത്പുരുഷസ്യ തു । വ്യാധിര്ദുഃഖം മനോരോഗം ദാരിദ്ര്യം സന്തതിക്ഷയഃ । । ൧൦൮ തസ്യൈതാനി ഭവന്തീഹ ആധയോ വിവിധാസ്തഥാ । തസ്മാത്ത്വം ച തതോ ദേവ സംസ്തവ്യഃ സതതം ബുധൈഃ । । ൧൦൯ ഏവം ത്വാം ഗോപതേ ദേവ ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ । അഹമര്ചിതുമിച്ഛാമി തസ്മാന്മയി കൃപാം കുരു । । 1.153.൧൧൦ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സൌരധര്മേ സൂര്യതേജോവര്ണനം നാമ ത്രിപഞ്ചാശദധികശതതമോഽധ്യായഃ
ഭൂതങ്ങളുടെ നാഥനേ, ലോകങ്ങളുടെ നാഥനേ, ദേവന്മാരുടെ നാഥനേ, വർണ്ണങ്ങളുടെ നാഥനേ, എപ്പോഴും നമസ്കാരം. നീ ബ്രഹ്മാവും, ലോകനാഥനും, രുദ്രനും, പ്രജാപതിയും, സോമനും, ആദിത്യനും, ഓംകാരവും ആകുന്നു. നീ ബൃഹസ്പതിയും, ബുധനും, ശുക്രനും, അഗ്നിയും, യമനും, വരുണനും, കശ്യപപുത്രനേ, നമസ്കാരം. നിനക്കാൽ ഈ ലോകം മുഴുവൻ ചലനചലനങ്ങളോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നിനക്കിൽ നിന്നാണ് ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും ഉദിച്ചത്. ബ്രഹ്മാവും ഞാനും രുദ്രനും ലോകത്തിന്റെ നിലനില്പിനായി കല്പാദിയിൽ നിന്നാണ് ഉദിച്ചത്. വേദരൂപനായവനേ, അഹോരാത്രരൂപനായവനേ, ജ്ഞാനരൂപനായവനേ, യജ്ഞമായവനേ, നമസ്കാരം. ദേവേശാ, ഭൂതേശാ, കിരണങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നവനേ, സംസാരസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ ഞങ്ങൾക്കു ദയവായി കൃപചെയ്യണം. വേദാന്തത്തിനും, യജ്ഞകലയ്ക്കും എപ്പോഴും നമസ്കാരം. സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ഭാസ്കരനെ ഭക്തിയോടെ സ്തുതിച്ച ശേഷം, വിഷ്ണു തന്റെ മനസ്സു സൂര്യനിൽ ഏകാഗ്രമാക്കി ധ്യാനിച്ചു. ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാദികൾ, മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാർ, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യനെ ഭക്തിയോടെ സ്തുതിച്ചു. അങ്ങനെ അവർ ഭക്തിയോടെ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ, ലോകപതിയായ സൂര്യൻ ബ്രഹ്മാദികൾക്ക് തൃപ്തനായി. അവരുടെ പരമമായ ഭക്തിയും ശ്രദ്ധയും കണ്ടു, ആ മഹാത്മാവ് സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: ഗ്രഹനാഥൻ ആകാശത്തിൽ തെളിഞ്ഞ്, ദിശകളെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു, ബ്രഹ്മാവിനെയും വിഷ്ണുവിനെയും ഈശാനനെയും വിളിച്ചു. അവരെല്ലാവരും തലകുനിച്ച് നമസ്കരിച്ചപ്പോൾ, സൂര്യൻ സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: 'സുരജ്യേഷ്ഠനായ ചതുര്മുഖ ബ്രഹ്മാവേ, ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്. മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം ചോദിക്കൂ.' ഭാനുവിന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, ലോകഗുരുവായ ബ്രഹ്മാവ് തലകുനിച്ച് കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'ദേവേശാ, ഞാൻ കൃതാർത്ഥനായി, ശുദ്ധനായി, ഭാഗ്യവാനായി, പരമഗതിയിൽ എത്തി. ആയിരം കിരണങ്ങളാൽ ഭഗവാൻ ദർശനം നൽകിയതുകൊണ്ട്, എന്റെ മനസ്സു അജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നുവെങ്കിലും, ദയവായി ഭഗവാനെ, എനിക്ക് കൃപചെയ്യണം. എനിക്ക് ശക്തിയും ഭക്തിയും നൽകണം; തലകുനിഞ്ഞ് അഷ്ടാംഗപ്രണാമം ചെയ്ത ഞാൻ ഭക്തിയോടെ അപേക്ഷിക്കുന്നു, ദയവായി കൃപചെയ്യണം. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, പൂഷാ ദേവൻ, ലോകപതി, 'ശരി' എന്നു പറഞ്ഞു, വിനയപൂർവ്വം വരം അനുവദിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന് വരം നൽകി, ദിവാകരൻ ഈശ്വരനോട് പറഞ്ഞു: 'ഭൂതേശാ, ഭൂമിയെ കാത്തുനിൽക്കുന്നവനേ, ത്രിപുരാന്തകനേ, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം ചോദിക്കൂ; ഞാൻ അതെല്ലാം നൽകും.' ഭാസ്കരന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, ഈശ്വരൻ തലകുനിച്ച് നമസ്കരിച്ചു, ഭാസ്കരനോട് പറഞ്ഞു: മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ പുണ്യവാനാണ്, പുണ്യകർമിയാണ്, എനിക്ക് ധന്യൻ ആരുമില്ല; ഞാൻ പരമസിദ്ധിയിലേക്കും പരമഗതിയിലേക്കും എത്തിയിരിക്കുന്നു. എനിക്ക് ലഭിക്കാത്തതോ സാധ്യമല്ലാത്തതോ ഒന്നുമില്ല; ഭഗവാൻ ദയവായി എന്നെ അനുഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. നിനക്കാൽ ഈ ലോകം മുഴുവൻ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; നിനക്കിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം ഉദിച്ചത്, എല്ലാം ഒടുവിൽ നിനക്കിൽ ലയിക്കും. നീ എനിക്ക് തൃപ്തനാണെങ്കിൽ, എനിക്ക് അനുകമ്പയുണ്ടെങ്കിൽ, എനിക്ക് അചഞ്ചലമായ ഭക്തി നൽകണം; നിന്റെ പാദത്തിൽ എന്നെ നയിക്കണം.' ഈശ്വരന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, പൂഷാ ദേവൻ, ദിവാകരൻ, 'ശരി' എന്നു പറഞ്ഞു; പിന്നെ ഹരിയോട് പറഞ്ഞു: 'നാരായണാ, മഹാബാഹുവേ, ഗോവിന്റെ രക്ഷകനേ, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം ചോദിക്കൂ; ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്.' ഭാസ്കരന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, കീലാലജനനായ ഹരി പരമഭക്തിയോടെ തലകുനിച്ച് പറഞ്ഞു: നാരായണൻ പറഞ്ഞു: 'ദേവദേവാ, ലോകനാഥാ, ഗുരുവായ രവേ, ജയ! ദയവായി എനിക്ക് ഭക്തി നൽകണം. അത് കൊണ്ട് ഞാൻ ദേവന്മാരിൽ ഉത്തമനായി, അസുരന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും രക്ഷസുകളെയും ജയിക്കാൻ കഴിയുന്നവനായി, നിന്റെ ഭക്തിയാൽ ശക്തിയും മഹത്തായ തേജസ്സും ലഭിച്ച്, നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വലിയ കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നവനായി, പ്രജകളെയും ദേവന്മാരെയും സംരക്ഷിക്കാൻ, വർണ്ണാശ്രമധർമ്മം നിലനിര്ത്താൻ, ദുഷ്ടദാനവന്മാരെ നശിപ്പിക്കാൻ, ലോകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ, നീ എന്നെ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. നീ ആരെയെങ്കിലും കോപിച്ചാൽ, അവനു രോഗം, ദു:ഖം, മനോരോഗം, ദാരിദ്ര്യം, സന്താനക്ഷയം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. അതിനാൽ, ദൈവമേ, സത്പുരുഷന്മാർ എപ്പോഴും നിന്നെ സ്തുതിക്കണം. ദൈവമേ, ഞാൻ ഭക്തിയോടെ, ശ്രദ്ധയോടെ നിന്നെ ആരാധിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ എന്നിൽ കൃപ കാണിക്കണം.'
ത്രയീ-ഉപാഖ്യാനവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച ശ്രുത്വാ തു വചനം ഭാനുര്വിഷ്ണോരമിതതേജസഃ । ഉവാച കുരുശാര്ദൂല ആദിത്യഃ കൃപയാന്വിതഃ । । ൧ ആദിത്യ ഉവാച കൃഷ്ണ കൃഷ്ണ മഹാബാഹോ ശൃണു മേ പരമം വചഃ । യദര്ഥം പ്രാര്ഥിതഃ കൃഷ്ണ തത്സര്വം തേ ഭവിഷ്യതി । । ൨ ദേവദാനവയക്ഷാണാം ഗന്ധര്വോരഗരക്ഷസാമ് । അജേയസ്ത്വം മഹാബാഹോ ഭവിഷ്യസി ന സംശയഃ । । ൩ ജഗത്പാലയിതും സര്വം സമര്ഥശ്ച ഭവിഷ്യസി । അചലാ തവ ഭക്തിശ്ച ഭവിഷ്യതി മമോപരി । ।൪ ബ്രഹ്മാപി സതതം ശക്തോ ജഗത്സ്രഷ്ടും ഭവിഷ്യതി । സംഹര്തും ശങ്കരശ്ചാപി മത്പ്രസാദാദ്ഭവിഷ്യതി । ।൫ ഭവന്തോ മത്പ്രസാദേന ജ്ഞാനിനാമുത്തമം പദമ് । ഗമിഷ്യന്തി ന സന്ദേഹോ മത്പൂജാപ്രസാദതഃ । ।൬ രവേര്വചനമാകര്ണ്യ ഗോശ്രുതാഭരണോ വിഭോ । ഉവാച ഗോപതിര്ഗോഗോ ഗോപതിം ഗോവൃഷധ്വജഃ । ।൭ ത്വാമാരാധ്യ ഭവിഷ്യാമോ വയം സര്വേ സുരോത്തമാഃ । കഥമാരാധയാമോ ഹി ഭവന്തം ശ്രദ്ധയാന്വിതാഃ । । ശ്രേയസേ സതതം ദേവ ബ്രൂഹി നസ്തത്ത്വമാത്മനഃ । ।൮ ഭവതോ ഹി ന പശ്യാമോ മൂര്തിം പരമപൂജിതാമ് । പശ്യാമഃ കേവലം തേജോ ഹ്യബ്ധേസ്തോയമിവോജ്ഝിതമ് । । ൯ ജ്വാലാമാലാകുലം സര്വമനേകാകൃതി ചാദ്ഭുതമ് । ന ചാകാരവിഹീനം തു ചേതസോ ലമ്ബനം ഭവേത് । । 1.154.൧൦ ആലമ്ബനാദൃതേ ദേവ ന ചിത്തരമണം ക്വചിത് । ചേതസോഽരമണേ ഭക്തിര്ന പുംസാം ജായതേ ക്വചിത് । । ൧൧ ഭക്തിം വിനാ പൂജയിതും ന ശക്യന്തേ ദിവൌകസഃ । ത്വത്പൂജനേ ഹി പ്രാപ്യന്തേ ദേവ ധര്മാദയോ നരൈഃ । । ൧൨ തസ്മാദ്ദര്ശയ താം മൂര്തിമാത്മനോ യാ പരാ മതാ । യേന ത്വാം പൂജയിത്വാ തു വയം സിദ്ധാ ഭവാമഹേ । । ൧൩ സൂര്യ ഉവാച സാധു സാധു മഹാദേവ സാധു പൃഷ്ടോഽസ്മി സുവ്രത । ശൃണു ചൈകമനാഃ കൃത്സ്നം ഗദതോ മമ മാനദ । । ൧൪ ചതുര്മൂര്തിരഹം ദേവ ജഗദ്വ്യാപ്യ വ്യവസ്ഥിതഃ । ശ്രേയസേ സര്വലോകാനാമാദിമധ്യാന്തകൃത്സദാ । । ൧൫ ഏകാ മേ രാജസീ മൂര്തിര്ബ്രഹ്മേതി പരികീര്തിതാ । സൃഷ്ടിം കരോതി സാ നിത്യം കല്പാദൌ ജഗതാം വിഭോ । । ൧൬ ദ്വിതീയാ സാത്ത്വികീ പ്രോക്താ യാ പരാ പരികീര്തിതാ । ജഗത്സാ പാലയേന്നിത്യം ദുഷ്ടദൈത്യവിനാശിനീ । । ൧൭ തൃതീയാ താമസീ ജ്ഞേയാ ഈശേതി ഷരികീര്തിതാ । ത്രൈലോക്യം സംഹരേത്സാ തു കല്പാന്തേ ശൂലപാണിനീ । । ൧൮ ചതുര്ഥീ തു ഗുണൈര്ഹീനാ സത്യാദിഭിരനുത്തമാ । സാ ചാശക്യാ ക്വചിദ്ദ്രഷ്ടും സ്ഥിതാ സാ ചാഭവത്സദാ । । ൧൯ തയാ തതമിദം സര്വം യച്ചോദ്ഗീഥം തു മേ ഗതിഃ । നിഷ്കലാ സകലാ സാ തു സുരൂപാ രൂപവര്ജിതാ । । 1.154.൨൦ അന്തര്ഗതാ ച ലോകാനാം ന ച കര്മഫലം ഗതാ । തിഷ്ഠമാനാപ്യലിപ്താ സാ പദ്മപത്രമിവാമ്ഭസാ । । ൨൧ അനഷ്ടാ ച സദാ ഷഡ്ഭിഃ സപ്താതീത്യ വ്യവസ്ഥിതാ । ചതുസ്തനാ ച സാ ഷഡ്ഭ്യസ്തുരീയാഖ്യാ സുപൂജിതാ । । ൨൨ ന സാ സ്പ്രഷ്ടും ത്വയാ ശക്യാ ഹരിണാ ബ്രഹ്മണാ ന ച । മാമനാരാധ്യ ഭൂതേശ വ്യോമരൂപം കദാചന । । ൨൩ യദേതദ്ഭവതാം ദേവ പ്രബോധാര്ഥമുപസ്ഥിതമ് । അഹംകാരവിമൂഢാനാം തമസാ ച ത്രിലോചന । । ൨൪ പ്രകാശായ ച ലോകാനാം ജ്വാലാമാലാസമാകുലമ് । കര്ണികേവ സ്ഥിതം ദേവ ഭൂപദ്മസ്യാഖിലസ്യ ച । । ൨൫ യസ്യ സംദര്ശനാദേവ യൂയം സര്വേ പ്രബോധിതാഃ । പ്രകാശമഭവദ്വാപി ജഗത്സര്വമഥാര്ചിഭിഃ । । ൨൬ തസ്മാദാരാധയസ്വൈനമസ്പൃഷ്ടം ഗമനോപമമ് । മന്മൂര്തിം യേന താം ദിവ്യാം ദ്രക്ഷ്യസി ത്വം ത്രിലോചന । । ൨൭ യത്ത്വാദ്യമീശ്വരം ജജ്ഞേ തദ്വ്യോമ പരികീര്തിതമ് । കല്പാന്തേ ഹ്യത്ര വൈ വ്യോമ്നി ലീയന്തേ സര്വദേവതാഃ । । ൨൮ ദക്ഷിണേ ലീയതേ ബ്രഹ്മാ വാമേ തസ്യ ജനാര്ദനഃ । ത്വം സദാ കചദേശേ തു ലീയസേ ത്രിപുരാന്തക । । ൨൯ ഗായത്രീ ലീയതേ തസ്യ ഹൃദയേ ലോകമാതരഃ । ലീയന്തേ മൂര്ദ്ധ്നി വൈ വേദഃ സഷഡങ്ഗപദക്രമഃ । । 1.154.൩൦ ജഠരേ ലീയതേ സര്വം ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । പുനരുത്പദ്യതേ ഹ്യസ്മാദ്ബ്രഹ്മാദ്യം സചരാചരമ് । । ൩൧ ആകാശം വ്യോമ ഇത്യാഹുഃ പൃഥിവീ നിക്ഷുഭാ മതാ । ഭൂതശ്രേയോഹഽമാകാശോ നിക്ഷുഭാ ദയിതാ മമ । । ൩൨ മയാ നിക്ഷുഭയാ സര്വം ജഗദ്വ്യാപ്തം ത്രിലോചന । തസ്മാദാരാധയ വ്യോമ ത്വം ബ്രഹ്മാ കേശവസ്തഥാ । । ൩൩ തന്മേ രൂപം മഹദ്വ്യോമ പൂജയിത്വാ ത്രിലോചന । ദിവ്യം വര്ഷസഹസ്രം ഹി ഗിരൌ ത്വം ഗന്ധമാദനേ । । തതോ യാസ്യസി സംസിദ്ധിം ഷഡങ്ഗാം പരമാം ശുഭാമ് । । ൩൪ കലാപഗ്രാമമാശ്രിത്യ ശങ്ഖചക്രഗദാധരഃ । ആരാധയതു മാം ഭക്ത്യാ വ്യോമരൂപം ജനാര്ദനഃ । । ൩൫ അന്തരിക്ഷഗതം തീര്ഥം പുഷ്കരം ലോകപാവനമ് । തത്ര ഗത്വാ വിരിഞ്ചോ മേ വ്യോമരൂപം സദാര്ചതു । । ൩൬ ഏവം മാം സതതം യൂയം സമാരാധ്യ ജഗത്പതിമ് । സമാനാം ച സുദിവ്യാനാം സഹസ്രത്രയമാദരാത് । । ൩൭ തതോ ദ്രക്ഷ്യഥ മേ മൂര്തിം പരമാം യാം വിദുര്ബുധാഃ । കദമ്ബഗോലകാകാരാം രശ്മിമാലാകുലാം പരാമ് । । ൩൮ അഥ നാരായണോ ദേവഃ പ്രണമ്യ ശിരസാ രവിമ് । കൃതാഞ്ജലിപുടോ ഭൂത്വാ ഇദം വചനമബ്രവീത് । । ൩൯ വിഷ്ണുരുവാച യദി തേ പരമം രൂപം മതം വ്യോമ ഹ്യനൌപമമ് । തമാരാധ്യ വയം സര്വേ യാസ്യാമഃ സിദ്ധിമുത്തമാമ് । ।1.154.൪ ൦ കീദൃഗ്വ്യോമ ത്വഹം ബ്രഹ്മാ ഹരശ്ച ത്രിപുരാന്തകഃ । ആരാധയാമഹേ ദേവ ഭക്ത്യാ ശ്രേയോഽര്ഥമാത്മനഃ । ।൪ ൧ യേന സിദ്ധിം ഗമിഷ്യാമസ്തമാരാധ്യ ദിവാകരമ് । തസ്മാന്നോ ലക്ഷണം ബ്രൂഹി വ്യോമ്നഃ പരമപൂജിത । ।൪൨ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ സൌരധര്മേ ത്രയ്യുപാഖ്യാനേ ചതുഃപഞ്ചാശദധികശതതമോഽധ്യായഃ । ൧
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സൂര്യൻ, കുരുവംശശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവേ, കരുണയോടെ പറഞ്ഞു: ആദിത്യൻ പറഞ്ഞു: 'കൃഷ്ണാ, കൃഷ്ണാ, മഹാബാഹുവേ, എന്റെ പരമവാക്യം കേൾക്കൂ. നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം നിനക്ക് ലഭിക്കും. ദേവന്മാർക്കും, ദാനവന്മാർക്കും, യക്ഷന്മാർക്കും, ഗാന്ധർവ്വന്മാർക്കും, പാമ്പുകൾക്കും, രാക്ഷസന്മാർക്കും, നീ ജയിക്കാനാവാത്തവനാകും; സംശയമില്ല. ലോകം സംരക്ഷിക്കാൻ നീ സമർത്ഥനാകും; എന്റെ മേൽ നിന്റെ ഭക്തി അചഞ്ചലമായിരിക്കും. എന്റെ കൃപയാൽ ബ്രഹ്മാവിന് എപ്പോഴും ലോകം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും; ശങ്കരനും സംഹരിക്കാൻ കഴിയും. എന്റെ കൃപയാൽ നിങ്ങൾക്ക് എല്ലാവർക്കും ജ്ഞാനികൾക്കിടയിൽ ഉത്തമപദം ലഭിക്കും; സൂര്യപൂജയുടെ ഫലമായി സംശയമില്ലാതെ. രവിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഗോശ്രുതാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ ഗോപതി, ഗോവൃഷധ്വജനായ മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു: 'നിന്നെ ആരാധിച്ചാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഉത്തമദേവന്മാരാകും. ഭക്തിയോടെ എങ്ങനെ നിന്നെ ആരാധിക്കണം? ഞങ്ങളുടെ ഉത്തമക്ഷേമത്തിനായി, ദൈവമേ, നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം ഞങ്ങൾക്കു പറയണം. നിന്റെ പരമപൂജ്യമായ രൂപം ഞങ്ങൾ കാണുന്നില്ല; സമുദ്രത്തിൽ നിന്നു വേർപെടുത്തിയ വെള്ളം പോലെ നിന്റെ തേജസ്സേ കാണുന്നുള്ളൂ. ജ്വാലാമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, അനേകം രൂപങ്ങളുള്ള അത്ഭുതമായ ആ തേജസ്സാണ് കാണുന്നത്; എന്നാൽ രൂപമില്ലാതെ മനസ്സിന് ആശ്രയം ഉണ്ടാകില്ല. ആശ്രയമില്ലാതെ മനസ്സിന് എവിടെയും സന്തോഷം ഉണ്ടാകില്ല; മനസ്സിന് സന്തോഷം ഇല്ലെങ്കിൽ ഭക്തി ജനിക്കില്ല. ഭക്തിയില്ലാതെ ദേവന്മാർക്കും നിന്നെ പൂജിക്കാൻ കഴിയില്ല. നിന്റെ പൂജയിലൂടെ മനുഷ്യർക്ക് ധർമ്മാദികൾ ലഭിക്കും. അതുകൊണ്ട്, ദൈവമേ, നിന്റെ പരമമായ രൂപം കാണിക്കണം; അതിനെ പൂജിച്ചാൽ ഞങ്ങൾ സിദ്ധരാകും. സൂര്യൻ പറഞ്ഞു: 'നന്നായി ചോദിച്ചു മഹാദേവാ, നീ നല്ലവനാണ്. ഞാൻ പറയുന്നത് ഒരാഗ്രഹത്തോടെ കേൾക്കൂ. ഞാൻ ലോകത്തിൽ നാലു രൂപങ്ങളായി നിലകൊള്ളുന്നു; എല്ലാ ലോകങ്ങൾക്കും ഉത്തമക്ഷേമത്തിനായി ആദി-മധ്യ-അന്തം സൃഷ്ടിക്കുന്നവനായി. എന്റെ ഒന്നാം രൂപം രാജസി, ബ്രഹ്മാവെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതാണ് കല്പാദിയിൽ സൃഷ്ടി നടത്തുന്നത്. രണ്ടാമത്തേത് സാത്വികം, അതാണ് പരമം; ലോകം സംരക്ഷിക്കുകയും ദുഷ്ടദാനവന്മാരെ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. മൂന്നാമത്തേത് താമസികം, ഈശ്വരൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; കല്പാന്തത്തിൽ ത്രിലോകം സംഹരിക്കുന്നവളാണ്, ശൂലം കൈവശമുള്ളവളാണ്. നാലാമത്തേത് ഗുണരഹിതം, സത്യാദിഗുണങ്ങളാൽ ഉത്തമം; അതിനെ എവിടെയും കാണാൻ കഴിയില്ല, എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു. അത് കൊണ്ടാണ് എല്ലാം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്; എന്റെ ലക്ഷ്യം ഉച്ച്ഛ്വാസം പോലെയാണ്. അതിന് രൂപവും രൂപരഹിതത്വവും ഉണ്ട്; സുന്ദരമായതും രൂപമില്ലാത്തതുമാണ്. അത് ലോകങ്ങളുടെ അകത്തും നിലകൊള്ളുന്നു; എന്നാൽ കർമഫലത്തിൽ ലിപ്തമല്ല; പാടത്തിൽ കമലപത്രം പോലെ അശുദ്ധിയില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു. അത് ഒരിക്കലും നശിക്കില്ല; ആറിനെ അതിജീവിച്ച് നാലാമത്തായി നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് തുരീയാവസ്ഥ, ഏറ്റവും ആരാധ്യമായത്. നിനക്കും, ഹരിക്കും, ബ്രഹ്മാവിനും, എന്നെ ആരാധിക്കാതെ ആ ആകാശരൂപം സ്പർശിക്കാൻ കഴിയില്ല. നിങ്ങളുടെ ബോധത്തിനായി, അഹങ്കാരത്താൽ അജ്ഞാനത്തിൽ മുങ്ങിയപ്പോൾ, ലോകങ്ങൾക്കു പ്രകാശം നൽകാനായി, ജ്വാലാമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, കമലത്തിന്റെ കർണികപോലെ നിലകൊണ്ട ആ രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അത് കണ്ടതുകൊണ്ട് നിങ്ങൾക്ക് ബോധം ലഭിച്ചു; അതിന്റെ കിരണങ്ങളിൽ ലോകം മുഴുവൻ പ്രകാശിച്ചു. അതുകൊണ്ട്, ആസ്പർശ്യമായ, അപൂർവമായ ആ എന്റെ ആകാശരൂപം ആരാധിക്കണം; അതിലൂടെ നീ ദിവ്യമായ എന്റെ രൂപം കാണും, ത്രിലോചനാ. ആദിയിൽ നിങ്ങൾക്ക് പ്രത്യക്ഷമായത് ആകാശം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; കല്പാന്തത്തിൽ എല്ലാ ദേവതകളും അതിൽ ലയിക്കും. അതിന്റെയ്ക്ക് വലത്തുഭാഗത്ത് ബ്രഹ്മാവും, ഇടതുഭാഗത്ത് ജനാർദ്ദനനും, നീ എപ്പോഴും അടിയിൽ ലയിക്കും, ത്രിപുരാന്തകാ. ഗായത്രി അതിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ലയിക്കും; ലോകമാതാക്കൾ; വേദങ്ങൾ അതിന്റെ മസ്തകത്തിൽ ലയിക്കും. അതിന്റെയ്ക്ക് വയറ്റിൽ ലോകം മുഴുവൻ ലയിക്കും; പിന്നെ അതിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ബ്രഹ്മാദികൾ അടക്കം സൃഷ്ടിക്കും. ആകാശം 'വ്യോമം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഭൂമി 'നിക്ഷുഭ' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ത്രിലോചനാ, ആകാശം എന്റെ ഉത്തമക്ഷേമം; നിക്ഷുഭ എന്റെ പ്രിയം. ഞാനാണ് നിക്ഷുഭയായി ലോകം മുഴുവൻ നിറയ്ക്കുന്നത്, ത്രിലോചനാ. അതുകൊണ്ട്, നീയും ബ്രഹ്മാവും കേശവനും ആകാശത്തെ ആരാധിക്കണം. എന്റെ ആ മഹത്തായ ആകാശരൂപം, ത്രിലോചനാ, ഗന്ധമാദനപർവതത്തിൽ ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷം ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചാൽ, നീ ആറംഗങ്ങളുള്ള പരമസിദ്ധി നേടും. ശംഖചക്രഗദാധരനായ ജനാർദ്ദനൻ കലാപഗ്രാമത്തിൽ ഭക്തിയോടെ എന്റെ ആകാശരൂപം ആരാധിക്കണം. അന്തരീക്ഷത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പുഷ്കരം എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് എപ്പോഴും എന്റെ ആകാശരൂപം ആരാധിക്കണം. ഇങ്ങനെ നിങ്ങൾ എല്ലാം ലോകപതിയായ എന്നെ ഭക്തിയോടെ മൂവായിരം ദിവ്യപൂജകൾ നടത്തി ആരാധിച്ചാൽ, ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്ന എന്റെ പരമരൂപം, കടമ്പക്കായപോലെയുള്ള, കിരണമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അതിനെ നിങ്ങൾ കാണും.' അപ്പോൾ നാരായണൻ തലകുനിച്ച് കൈകൂപ്പി രവിയെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു: വിഷ്ണു പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ പരമരൂപം ആകാശമാണെങ്കിൽ, ദൈവമേ, അതിനെ ആരാധിച്ചാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഉത്തമസിദ്ധി നേടും. ആ ആകാശം എങ്ങനെയാണ്? ഞാനും ബ്രഹ്മാവും ഹരനും എങ്ങനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം? അതിനെ ആരാധിച്ചാൽ എങ്ങനെയാണ് സിദ്ധി ലഭിക്കുക? അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ദയവായി പറയണം, പരമപൂജ്യനായവനേ.'
സൌരധര്മനിരൂപണമ് ആദിത്യ ഉവാച സാധുസാധു സുരശ്രേഷ്ഠ സാധു പൃഷ്ടോഽസ്മി ഭൂധര । ശൃണുഷ്വൈകമനാഃ കൃഷ്ണ ഗദതോ നിഖിലം മമ । । ൧ ആരാധയ ത്വയം ദേവോ മമ രൂപമനൌപമമ് । ചതുഷ്കോണം പരം വ്യോമ അദ്ഭുതം ഗൈരികോജ്ജ്വലമ് । । ൨ ത്വാമാരാധ്യ ച ചക്രാംകം ശംകരോ വൃത്തമാദരാത്
ആദിത്യൻ പറഞ്ഞു: ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, പർവ്വതമേ, നന്നായി ചോദിച്ചു. കൃഷ്ണാ, ഞാൻ പറയുന്നതെല്ലാം ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കു. നീ ഭക്തിയോടെ എന്റെ അപാരമായ രൂപം ആരാധിക്കണം. ആ രൂപം നാലു കോണുകളുള്ളതും, അത്ഭുതകരമായ ആകാശംപോലെയും, ചുവപ്പു നിറം തിളങ്ങുന്നതുമാണ്. നീ എന്നെ ആരാധിച്ചാൽ, ചക്രം പതിച്ച രൂപത്തെയും, ശംകരൻ വട്ടംപോലെയുള്ള രൂപത്തെയും ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം.