പ്രഥമം യദ്ഭവേദ്ദ്വാരം ധര്മാര്ഥാഭ്യാം സമാശ്രിതമ്
മുതൽ വാതിൽ ധർമ്മവും സമ്പത്തും അടിസ്ഥാനമാക്കി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ദ്വിതീയായാം തു കക്ഷായാമപ്രധൃഷ്ടൌ വ്യവസ്ഥിതൌ
രണ്ടാം പ്രാകാരത്തിൽ, കീഴടക്കാൻ കഴിയാത്ത രണ്ടുപേർ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
വര്ണസ്യ ശബലത്വാച്ച യമഃ കല്മാഷ ഉച്യതേ
വണ്ണം കലർന്നതുകൊണ്ട് യമനെ 'കൽമാഷൻ' എന്നു വിളിക്കുന്നു.
സ്ഥിതോ ദക്ഷിണത തസ്യ ദംഡഹസ്തസമന്വിതഃ
അവൻ വലതുവശത്ത്, ദണ്ഡം കൈയിൽ പിടിച്ച് നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
കുബേരോ ധനദോ ജ്ഞേയോ ഹസ്തിരൂപോ വിനായകഃ കുബേരഃ കുശരീരത്വാത്സ നാമ്നാ ധനദഃ സ്മൃതഃ
കുബേരൻ സമ്പത്തിന്റെ ദാതാവായി അറിയപ്പെടുന്നു; ആനമുഖനായ വിനായകനായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു. കുബേരൻ കുഴഞ്ഞ ശരീരമുള്ളതുകൊണ്ട് 'സമ്പത്തിന്റെ ദാതാവ്' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
നായകഃ സര്വസത്ത്വാനാം തേന നായക ഉച്യതേ
അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും നായകനാണ്; അതുകൊണ്ട് അവനെ 'നായകൻ' എന്നു വിളിക്കുന്നു.
രൈവതശ്ചൈവ ദിംഡിശ്ച തൌ രവേഃ പൂര്വതഃ സ്ഥിതൌ 1.124.
രൈവതനും ദിണ്ഡിയും സൂര്യന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
പ്ലുതം ഗച്ഛത്യസൌ യസ്മാത്സര്വലോകനമസ്കൃതഃ
അവൻ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് എല്ലാ ലോകങ്ങളും അവനെ ആദരിക്കുന്നു.
ഡീങ്ഗതാവസ്യ വൈ ധാതോര്ദിംഡിശബ്ദോ നിപാത്യതേ
ഢിംഗതാവെന്ന അവസ്ഥയിൽ ധാതുവിന് 'ഢിണ്ഡി' എന്ന പേര് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇത്യേതേ പ്രവരാഃ പ്രോക്താ ധാത്വര്ഥാ നൈഗമൈഃ ശുഭൈഃ
ഇങ്ങനെ ഈ പ്രധാന ധാതുവിന്റെ അർത്ഥങ്ങൾ ശുഭമായ വൈദികർ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
അശ്വിനൌ തൌ തതോ ജ്ഞേയൌ ദംഡനായകപിംഗലൌ
അതിനാൽ അശ്വിന്മാരെ ദണ്ഡനായകനും പിംഗലനും ആയി മനസ്സിലാക്കണം.
രേവതശ്ചൈവ ദിംഡിശ്ച ഇത്യേതേ പ്രവരാ മയാ
രേവതനും ഢിണ്ഡിയും — ഈ പ്രധാനരായവരെ ഞാൻ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇത്യേഭിര്നാമഭിസ്ത്വന്യേ ദാനവാനാം ജിഘാംസയാ
ഈ പേരുകൾ കൊണ്ടു മറ്റു ചിലർ ദാനവന്മാരെ നശിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചു.
സരൂപാശ്ചാന്യരൂപാശ്ച വിരൂപാഃ കാമരൂപിണഃ
ഒരേ രൂപമുള്ളവരും വേറിട്ട രൂപമുള്ളവരും, വിരൂപന്മാരും ഇഷ്ടരൂപം എടുക്കാൻ കഴിയുന്നവരും,
ധാതുര്ദിവിതി വൈ പ്രോക്തോ ക്രീഡായാം സ തു ഉച്യതേ
'ദിവ്' എന്ന ധാതു കളിയിൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
ഋചോ യജൂംഷി സാമാനി യാന്യുക്താനീഹ വൈ മയാ
ഞാൻ ഇവിടെ പറഞ്ഞ ഋക്, യജുർ, സാമVEDങ്ങൾ,
തേ ശ്രുത്വാരാധ്യ ദേവേശം സംസിദ്ധാ ദിവി സംസ്ഥിതാഃ ।। 1.124.
അവ കേട്ട് ദേവന്മാരുടെ നാഥനെ ആരാധിച്ച് അവർ സിദ്ധി നേടി സ്വർഗത്തിൽ വസിക്കുന്നു.
ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ ബ്രഹ്മര്ഷിസംവാദേ പ്രവരവര്ണനം നാമ ചതുര്വിംശത്യുത്തരശതതമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ശ്രീഭവിഷ്യ മഹാപുരാണത്തിലെ ബ്രാഹ്മ പാർവത്തിൽ, സപ്തമി കല്പത്തിൽ, ബ്രഹ്മർഷിമാരുടെ സംവാദത്തിൽ, 'പ്രമുഖന്മാരുടെ വിവരണം' എന്ന നൂറ്റിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
തദുച്യതേ കിമാത്മാ ച കഥംഭൂതശ്ച കഥ്യതാമ്
ഇപ്പോൾ ചോദിക്കുന്നു: ആത്മാവ് എന്താണ്, അതിന് എങ്ങനെയാണ് സ്വഭാവം? ദയവായി വിശദീകരിക്കണം.
യദാത്മകം ഹി യത്പ്രോക്തം യഥാ വസംതി ദേവതാഃ
ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണെന്നും, ദേവതകൾ എങ്ങനെ വസിക്കുന്നുവെന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
പുരസ്താച്ച ചതുഃശൃംഗം തദ്വ്യോമായതനം രവേഃ
മുൻവശത്ത്, ആകാശത്തിൽ നാലു കൊമ്പുകളുള്ള സൂര്യന്റെ ആലയം,
ഗൈരികാര്ണവസംഭൂതം യദംതര്ഗര്ഭമാശ്രിതമ്
ചുവന്ന സമുദ്രത്തിൽ നിന്നു ഉദിച്ചുള്ളത്, അകത്തുള്ള സാരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
വരുണസ്യ യഥാ പാശോ ഹുങ്കാരോ വേധസോ യഥാ
വരുണന്റെ പാശം പോലെ, സ്രഷ്ടാവിന്റെ 'ഹും' ശബ്ദം പോലെ,
ഇന്ദ്രസ്യ ച യഥാ വജ്രം തഥാ വ്യോമ രവേഃ സ്മൃതമ്
ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലെയും, അതുപോലെ സൂര്യന്റെ ആകാശം എന്നും പറയുന്നു.
ഹരശ്ച വര്ഷശുദ്ധശ്ച ത്ര്യംബകശ്ചാപരാജിതഃ ഈശ്വരോ ഭുവനശ്ചൈതേ രുദ്രാ ഏകാദശ സ്മൃതാഃ
ഹരൻ, വർഷശുദ്ധൻ, ത്രയമ്പകൻ, അപരാജിതൻ, ഈശ്വരൻ, ഭൂവനൻ — ഇവരടക്കം പതിനൊന്നു പേരെയാണ് രുദ്രന്മാർ എന്ന് ഓർക്കുന്നു.
ആദിത്യാനാം ച നാമാനി വിഷ്ണോശ്ചക്രസ്യ ദീയതാമ്
ആദിത്യന്മാരുടെ പേരുകളും വിഷ്ണുവിന്റെ ചക്രത്തിന്റെ പേരുകളും പറയുക.
വിവസ്വാന്ത്സവിതാ ചൈവ പൂഷാ ത്വഷ്ടാ തഥൈവ ച
വിവസ്വാൻ, സവിറ്റാ, പൂഷൻ, ത്വഷ്ടാ ഇവരും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
പാരാവതാസ്തഥാ ചാന്യേ തേ ഹ്യാസംസ്തുഷിതൈഃ സഹ । । ൧൪ സാധ്യാന്ദേവാന്പ്രവക്ഷ്യാമി നാമതസ്താന്നിബോധ മേ । മനോഽനുമന്താ പ്രാണശ്ച നരോ നാരായണസ്തഥാ । । ൧൫ വൃത്തിലമ്ബോ മനുശ്ചൈവ സമോ൪ ധര്മശ്ച വീര്യവാന് । വിത്തസ്വാമീ പ്രഭുശ്ചൈവ സാധ്യാ ദ്വാദശ കീര്തിതാഃ । । ൧൬ ഏതേ യജ്ഞഭുജോ ദേവാഃ സര്വലോകേഷു പൂജിതാഃ । ആദിത്യാമേവ തേ ധീര കശ്യപസ്യാത്മജാഃ സ്മൃതാഃ । । ൧൭ വിശ്വേ ച വസവഃ സാധ്യാ വിജ്ഞേയാ ധര്മസൂനവഃ । ഏവം ധര്മസുതഃ സോമസ്തൃതീയോ വസുരിഷ്യതേ । । ൧൮ ധര്മോഽപി ബ്രഹ്മണഃ പുത്രഃ പുരാണേ നിശ്ചയം ഗതഃ । അഥ ചേന്ദ്രാന്വസൂംശ്ചൈവ നാമഭിശ്ച നിബോധ മേ । । ൧൯ സ്വായമ്ഭുവോ മനുഃ പൂര്വഃ തതഃ സ്വാരോചിഷഃ സ്മൃതഃ । ഉത്തമസ്താമസശ്ചൈവ രൈവതശ്ചാക്ഷുഷസ്തഥാ । । 1.125.൨൦ ഇത്യേതേ ഷഡതിക്രാന്താഃ സപ്തമഃ സാമ്പ്രതോ മനുഃ । വൈവസ്വതേതി വിജ്ഞേയോ ഭവിഷ്യാഃ സപ്ത ചാപരേ । । ൨൧ ഏഷാമാദ്യോര്കസാവര്ണിര്ബ്രഹ്മസാവര്ണിരേവ ച । തസ്മാച്ച ഭവസാവര്ണിര്ധര്മസാവര്ണിരിത്യുത । । ൨൨ പഞ്ചമോ ദക്ഷസാവര്ണിഃ സാവര്ണിഃ൫ പഞ്ച കീര്തിതാഃ । രൌച്യോ ഭൌവ്യശ്ച ദ്വാവന്യാവിത്യേതേ മനവഃ സ്മൃതാഃ । । ൨൩ ഇന്ദ്രസ്തു വിഷ്ണുഭുഗ്ജ്ഞേയോ വിദ്യുതിസ്തദനന്തരമ് । വിഭുഃ പ്രഭുശ്ചൈവ ശിഖീ തഥൈവ ച മനോജവഃ । । ൨൪ ഓജസ്വീ സാമ്പ്രതിസ്വിന്ദ്രോ ബലിര്ഭാവ്യസ്തതഃ പരമ് । അദ്ഭുതസ്ത്രിദിവശ്ചൈവ ദശമസ്ത്വിന്ദ്ര ഉച്യതേ । । ൨൫ സുസാത്ത്വികശ്ച൧ കീര്തിശ്ച ശതധാമാ൨ ദിവസ്പതിഃ । ഇതി ഭൂതാ ഭവിഷ്യാശ്ച ഇന്ദ്രാ ജ്ഞേയാശ്ചതുര്ദശ । । ൨൬ കശ്യപോഽത്രിര്വശിഷ്ഠശ്ച ഭരദ്വാജശ്ച ഗൌതമഃ । വിശ്വാമിത്രോ ജമദഗ്നിഃ സപ്തൈതേ ഋഷയഃ സ്മൃതാഃ । । ൨൭ അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി മരുതോഽഗ്നിപരിഗ്രഹാന് । പ്രവഹോഥാവഹശ്ചൈവ ഉദ്വഹഃ സംവഹസ്തഥാ । । ൨൮ വിവഹോ നിവഹശ്ചൈവ പരിവാഹസ്തഥൈവ ച । അന്തരിക്ഷചരാ൩ ഹ്യേതേ പൃഥങ്മാര്ഗവിസാരിണഃ । । ൨൯ സൂര്യോഽഗ്നിശ്ച ശുചിര്നാമ്നാ വൈദ്യുതഃ പാവകഃ സ്മൃതഃ । നിര്മന്ഥഃ പവമാനോഽഗ്നിസ്ത്രയഃ പ്രോക്താ ഇമേഗ്നയഃ । । 1.125.൩൦ അഗ്നീനാം പുത്രപൌത്രാസ്തു ചത്വാരിംശത്തഥൈവ തു । മരുതാമപി സര്വേഷാം വിജ്ഞേയാഃ സപ്തസപ്തകാഃ । । ൩൧ ഋതുഃ സംവത്സരോഽഹ്യഗ്നിര്ഋതവസ്തസ്യ ജജ്ഞിരേ । ഋതുപുത്രാശ്ച വൈ പഞ്ച ഇതി സര്ഗഃ സനാതനഃ । । ൩൨ സംവത്സരസ്തു പ്രഥമോ ദ്വിതീയഃ പരിവത്സരഃ । ഇദ്വത്സരസ്തൃതീയസ്തു ചതുര്ഥസ്ത്വനുവത്സരഃ । । ൩൩ പഞ്ചമോ വത്സരസ്തേഷാമിത്യേവം പഞ്ച തേ സ്മൃതാഃ । തേഷു സംവത്സരോ ഹ്യഗ്നിഃ സൂര്യസ്തു പരിവത്സരഃ । । ൩൪ സോമ ഇദ്വത്സരസ്തേഷാം വായുശ്ചൈവാനുവത്സരഃ । രുദ്രസ്തു വത്സരോ ജ്ഞേയഃ പഞ്ചൈതാ ' യുഗദേവതാഃ । । ൩൫ ആര്തവാ പിതരോ ജ്ഞേയാ യേ ജാതാഃ ഋതുസൂനവഃ । പിതാമഹാസ്തു വിജ്ഞേയാഃ പഞ്ചാബ്ദാ ബ്രഹ്മണഃ സുതാഃ । । ൩൬ സൌമ്യാ ബര്ഹിഷദശ്ചൈവ അഗ്നിഷ്വാത്താശ്ച യേ ത്രയഃ । ഏതേ വൈ പിതരസ്തേഷാം യേ ജീവത്പിതൃകാ നരാഃ । । ൩൭ ആദിത്യശ്ചൈവ സോമശ്ച ലോഹിതാങ്ഗോ ബുധസ്തഥാ । ബൃഹസ്പതിശ്ച ശുക്രശ്ച തഥാ ഹേലിസുതശ്ച യഃ । । ൩൮ ഉപരാഗഃ ശിഖീ ചോഭൌ നവൈതേ നു ഗ്രഹാഃ സ്മൃതാഃ । ത്രൈലോക്യസ്യ ത്വിമേ നിത്യം ഭാവാഭാവനിവേദകാഃ । । ൩൯ ആദിത്യശ്ചൈവ സോമശ്ച ദ്വാവേതൌ മണ്ഡലഗ്രഹൌ । രാഹുശ്ഛായാഗ്രഹസ്തേഷാം ശേഷാസ്താരാ ഗ്രഹാഃ സ്മൃതാഃ । ।1.125.൪ ൦ നക്ഷത്രാധിപതിഃ സോമോ ഗ്രഹരാജോ ദിവാകരഃ । പഠ്യതേ ചാഗ്നിരാദിത്യ ഉദകശ്ചന്ദ്രമാഃ സ്മൃതഃ । । ൪൧ ആദിത്യഃ പഠ്യതേ ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുസ്തേഷാം തു ചന്ദ്രമാഃ । മഹേശ്വരസ്തു വിജ്ഞേയസ്തൃതീയസ്താരകഗ്രഹഃ । । ൪൨ കശ്യപസ്യ സുതഃ സൂര്യഃ സോമോ ധര്മസുതഃ സ്മൃതഃ । ദേവാസുരഗുരൂ ദ്വൌ തു നാമതസ്തൌ൧ മഹാഗ്രഹൌ । । ൪൩ പ്രജാപതിസുതാവേതാവുഭൌ ശുക്രബൃഹസ്പതീ । ബുധഃ സോമാത്മജഃ ശ്രീമാഞ്ഛനീ രവിസുതഃ സ്മൃതഃ । । ൪൪ സിംഹികായാഃ സുതോ രാഹുഃ കേതുസ്തു ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ । സര്വേഷാം ച ഗ്രഹാണാം ഹി അധസ്താച്ചരതേ രവിഃ । । ൪൫ തതോ ദൂരം സ്മൃതം താവദ്വിധോര്നക്ഷത്രമണ്ഡലമ് । നക്ഷത്രേഭ്യഃ കുജബുധൌ ശ്വേതാഹ്വസ്തദനന്തരമ് । । ൪൬ തസ്മാന്മാഹേശ്വരശ്ചോര്ദ്ധ്വം ധിഷണസ്തദനന്തരമ് । കൃഷ്ണശ്ചോര്ധ്വം തതസ്തസ്മാദഥ ചിത്രശിഖണ്ഡിജഃ । । ൪൭ ഏഷാമേവ ക്രമഃ പ്രോക്താശ്ചാസക്തം ത്രിദിവം ധ്രുവേ । ആദിത്യനിലയോ രാഹുഃ കദാചിത്സോമമാര്ഗഗഃ । । ൪൮ സൂര്യമണ്ഡലസംസ്ഥസ്തു൧ ശിഖീ സര്പതി സര്വദാ । നവയോജനസാഹസ്രോ വിസ്താരോ ഭാര്ഗവസ്യ൨ തു । । ൪൯ ദ്വിഗുണഃ സൂര്യവിസ്താരാദ്വിസ്താരഃ ശനിനഃ സ്മൃതഃ । ത്രിഗുണം൩ മംഡലം ജ്ഞേയം നാക്ഷത്രം വിസ്തരാദ്വിധോഃ । । 1.125.൫൦ നക്ഷത്രമണ്ഡലാത്തത്ര പാദഹീനോ ബൃഹസ്പതിഃ । ബൃഹസ്പതേഃ പാദഹീനഃ ശുക്രോങ്ഗാരക ഏവ ഹി । । ൫൧ വിസ്താരോ മണ്ഡലാനാം തു പാദഹീനസ്തയോര്ബുധഃ । ബുധതുല്യാനി ഋക്ഷാണി സര്വഋക്ഷാണി യാനി തു । । ൫൨ യോജനാന്യര്ധമാത്രാണി തേഭ്യോ ഹ്രസ്വം ന വിദ്യതേ । രാഹുഃ സൂര്യപ്രമാണശ്ച കദാചിത്സോമസന്നിഭഃ । । ൫൩ നക്ഷത്രഗ്രഹമാനസ്തു൧ കേതുസ്ത്വനിയതഃ സ്മൃതഃ । അവിജ്ഞാതഗതിശ്ചൈവ ചഞ്ചലത്വന്നരാധിപ । । ൫൪ തഥാലക്ഷിതരൂപസ്തു ബഹുരൂപധരോ ഹി സഃ । ഭൂര്ലോകഃ പൃഥിവീ പ്രോക്താ അന്തരിക്ഷം ഭുവഃ സ്മൃതമ് । । ൫൫ സ്വര്ലോകസ്ത്രിദിവം ജ്ഞേയം ശേഷാദൂര്ധ്വം യഥാക്രമമ് । ഭൂപതിസ്തു സദാ ത്വഗ്നിസ്തേനാസൌ ഭൂപതിഃ സ്മൃതഃ । । ൫൬ വായുര്നഭസ്പതിസ്തേന തഥാ സൂര്യോ ദിവസ്പതിഃ । ഗന്ധര്വാപ്സരസശ്ചൈവ ഗുഹ്യകാഃ സിദ്ധരാക്ഷസാഃ । ।൫൭ ഭൂര്ലോകവാസിനഃ സര്വേ അന്തരിക്ഷചരാഞ്ഛൃണു । മരുതഃ സപ്തമസ്കംധേ രുദ്രാസ്തത്രൈവ ചാശ്വിനൌ । ।൫൮ ആദിത്യാ വസവഃ സര്വേ തഥൈവ ച ഗവാം ഗണാഃ । ചതുര്ഥേ തു മഹര്ലോകേ വസന്തേ കല്പവാസിനഃ । ।൫ ൯ പ്രജാനാം പതിഭിഃ സര്വേഃ സഹിതാഃ കുരുനന്ദന । ജനലോകേ പഞ്ചമേ ച വസന്തേ ഭൂമിദാഃ സദാ । । 1.125.൬൦ ഋതുഃ സനത്കുമാരാദ്യാ വൈരാജഭ്ര തഥാശ്രയാഃ । സത്യസ്തു സപ്തമേ ലോകേ ഹ്യപുനര്മാര്ഗഗാമിനാമ് । । ൬൧ ബ്രഹ്മലോകഃ സമാഖ്യാതോ ഹ്യപ്രതീഘാതലക്ഷണഃ । ഇതിഹാസവിദോ യത്ര ക്രീഡന്തേ കുരുനന്ദന । । ൬൨ ശൃണ്വന്തി ച പുരാണാനി യേ സദാ ഭീമനംദന । മഹീതലാത്സഹസ്രാണാം ശതാദൂര്ധ്വം ദിവാകരഃ । । ൬൩ ശതയോജനകോട്യസ്തു൧ ഭൂമേരൂര്ധ്വം ധ്രുവഃ സ്ഥിതഃ । തതോ വിംശതിലക്ഷസ്തു ത്രൈലോക്യോത്സേധ ഉച്യതേ । । ൬൪ ദ്വിഗുണൈസ്തു സഹസ്രൈസ്തു യോജനാനാം ശതേഷു ച । ലോകാംതരമഥോ ചൈവം ധ്രുവാദൂര്ധ്വം വിധീയതേ । । ൬൫ ദേവദാനവഗന്ധര്വാ യക്ഷരാക്ഷസപന്നഗാഃ । ഭൂതാ വിദ്യാധരാശ്ചൈവ അഷ്ടൌ തേ ദേവയോനയഃ । । ൬൬ യസ്മിന്വ്യോമ്നി ത്വിമേ ലോകാഃ സപ്ത വൈ സമ്പ്രതിഷ്ഠിതാഃ । മരുതഃ പിതരോ ഹ്യേതേ തസ്മിന്നേവാഗ്നയോ ഗ്രഹാഃ । । ൬൭ യാസ്ത്വപ്യേതാഃ സമാഖ്യാതാ മയാഷ്ടൌ ദേവയോനയഃ । മൂര്താശ്ചാമൂര്തയശ്ചൈവ സര്വാസ്താ വ്യോമ്നി സംസ്ഥിതാഃ । । ൬ ൮ ഏവംവിധമിദം വ്യോമ സര്വവ്യോമമയം സ്മൃതമ് । സര്വദേവമയം ചൈവ സര്വഗ്രഹമയം തഥാ । । ൬൯ തസ്മാദ്യോ ഹ്യര്ചയേദ്വ്യോമ തേന സര്വേഽര്ചിതാഃ സുരാഃ । തസ്മാത്സര്വപ്രയത്നേന ശുഭാര്ഥീ വ്യോമ ചാര്ചയേത് । । 1.125.൭൦ യസ്ത്വര്ചതേ സദാ വ്യോമ ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ । വൃഷധ്വജസദോ രാജന്സ ഗച്ഛേന്നാത്ര സംശയഃ । । ൭൧ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ വ്യോമ മാഹാത്മ്യേ ഭുവനകോശവര്ണനം നാമ പഞ്ചവിംശത്യധികശതതമോഽധ്യായഃ
പാരാവതന്മാരും തുഷിതന്മാരുമൊക്കെയും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു; ഇനി ഞാൻ സാദ്ധ്യദേവന്മാരുടെ പേരുകൾ പറയാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
വ്യോമമാഹാത്മ്യവര്ണനമ് സുമന്തുരുവാച ആകാശം ഖം ദിശോ വ്യോമ അന്തരിക്ഷം നഭോഽമ്ബരമ് । പുഷ്കരം ഗഗനം മേരുര്വിപുലം ച ബിലം തഥാ । । ൧ ആപോഛിദ്രം തഥാ ശൂന്യം തമോ വൈ രോദസീ തഥാ । നാമാന്യേതാനി തേ വ്യോമ്നഃ കീര്തിതാനി മഹീപതേ । । ൨ ലവണക്ഷീരദധ്യമ്ലഘൃതമധ്വിക്ഷവസ്തഥാ । സ്വാദൂദകശ്ച സപ്തൈതേ സമുദ്രാഃ പരികീര്തിതാഃ । । ൩ ഹിമവാന്ഹേമകൂടശ്ച നിഷധോ നീല ഏവ ച । ശ്വേതശ്ച ശൃങ്ഗവാംശ്ചൈവ ഷഡേതേ വര്ഷപര്വതാഃ । ।൪ മധ്യസംസ്ഥസ്തഥൈതേഷാം മഹാരാജതപര്വതഃ । മാഹേന്ദ്രീ ചാപ്യഥാഗ്നേയീ യാമ്യാ ച നൈര്ഋതീ തഥാ । । ൫ വാരുണീ ചാഥ വായവ്യാ സൌമ്യൈശാനീ തഥൈവ ച । ഏതാഃ പുര്യസ്തു ദേവാനാം തഥോപരി സമാശ്രിതാഃ । । ൬ പൃഥിവ്യാം തു സ്ഥിതോ വീര ലോകാലോകസ്തു പര്വതഃ । തതശ്ചണ്ഡകപാലം തു തസ്മാത്തത്പരതസ്തു യഃ । । ൭ തതോഽഗ്നിര്വായുരാകാശം തതോ ഭൂതാദിരുച്യതേ । തതോ മഹാനഹങ്കാരഃ പ്രകൃതിഃ പുരുഷസ്തതഃ । । ൮ പുരുഷാദീശ്വരോ ശ്രേയ ഈശ്വരേണാവ്രൃതം ജഗത് । ഈശ്വരോ ഭഗവന്ഭാനുസ്തേനേദം പൂരിതം ജഗത് । । ൯ സഹസ്രാംശുര്മഹാതേജാശ്ചതുര്ബാഹുര്മഹാബലഃ । ഊര്ധ്വമപ്യഥ ലോകാസ്തു പ്രാങ്മയാ യേ പ്രകീര്തിതാഃ । । 1.126.൧൦ ഭൂയസ്താന്സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി അണ്ഡാവരണകാരകാന് । ഭൂര്ലോകസ്തുഭുവര്ലോകസ്തൃതീയഃ പരികീര്തിതഃ । । ൧൧ മഹര്ജനസ്തപഃ സത്യഃ സപ്തലോകാഃ പ്രകീര്തിതാഃ । ൧തതസ്തവംഡകപാലം തു തസ്മാച്ച പരസ്തപഃ । । ൧൨ തതോഽഗ്നിര്വായുരാകാശം തതോ ഭൂതാദിരുച്യതേ । തതോ മഹാന്പ്രധാനശ്ച പ്രകൃതിപുരുഷസ്തതഃ । । ൧൩ പുരുഷാദീശ്വരോ ജ്ഞേയ ഈശ്വരേണാവൃതം ജഗത് । ഭൂമേരധസ്താത്സപ്തൈവ ലോകാനഭിമതാഞ്ഛൃണു । । ൧൪ തലം സുതലപാതാലേ തലാതലം തഥാതലമ് । വിതലം ച കുരുശ്രേഷ്ഠ സപ്തമം ച രസാതലമ് । । ൧൫ തതോഽഗ്നിര്വായുരാകാശം തതോ ഭൂതാദിരുച്യതേ । തതോ മഹാന്പ്രധാനശ്ച പ്രകൃതിഃ പുരുഷസ്തതഃ । । ൧൬ പുരുഷാദീശ്വരോ ജ്ഞേയ ഈശ്വരേണാവൃതം ജഗത് । ഏവം മേരോഃ പ്രമാണം തു സര്വമേതത്പ്രകീര്തിതമ് । । ൧൭ ചതുരസ്രശ്ചതുഃ ശൃംഗഃ സ മേരുഃ കാഞ്ചനഃ ശുഭഃ । പൃഥിവ്യാം സംസ്ഥിതോ മധ്യേ സിദ്ധഗന്ധര്വസേവിതഃ । । ൧൮ ചതുര്ഭിഃ കാഞ്ചനൈഃ ശൃംഗൈര്ദിവ്യൈര്ദിവമിവോല്ലിഖന് । യോജനാനാം സഹസ്രാണി ചതുരാശീതിരുച്ഛ്രിതഃ । । ൧൯ പ്രവിഷ്ടഃ ഷോഡശാധസ്താദഷ്ടവിംശതിവിസ്തൃതഃ । വിസ്താരസ്ത്രിഗുണശ്ചാസ്യ പരിണാഹസ്തതഃ സ്മൃതഃ । । 1.126.൨൦ തസ്യ സൌമനസം നാമ ശൃംഗമേകം തു കാഞ്ചനമ് । ദ്വിതീയം പദ്മരാഗാഭം ജ്യോതിഷ്കം നാമ നാമതഃ । । ൨൧ തൃതീയം നാമതശ്ചിത്രം സര്വദേവമയം ശുഭമ് । ചതുര്ഥം രാജതം ശുക്ലം ചന്ദ്രൌജസ്കമിതി സ്മൃതമ് । । ൨൨ യത്തു സൌമനസം നാമ ശൃംഗം ഗാങ്ഗേയമുച്യതേ । തദേവ ചോദയോ നാമ്നാ യത്രോദ്യന്ദൃശ്യതേ രവിഃ । । ൨൩ ഉത്തരേണ പരിക്രമ്യ ജമ്ബൂദ്വീപം ദിവാകരഃ । ദൃശ്യോ ഭവതി ഭൂതാനാം ശിഖരം ച സമാസ്ഥിതഃ । । ൨൪ കാഞ്ചനസ്യ ച ശൈലസ്യ തേജസാര്കസ്യ ചാഹൃതേ । ഉഭേ സന്ധ്യേ പ്രകാശേതേ ആതാമ്രേ പൂര്വപശ്ചിമേ । । ൨൫ ശൃംഗേ സൌമനസേ സൂര്യ ഉത്തിഷ്ഠത്യുത്തരായണേ । ജ്യോതിഷേ ദക്ഷിണേ ചാപി വിഷുവേ മധ്യതസ്തയോഃ । । ൨൬ ഈശേന്ദ്രോദ്രിശ്ച ഐശാന്യാം തത്രാഗ്നിഃ പൂര്വദക്ഷിണേ । നൈര്ഋതേഽപി തതോ ജ്ഞേയോ വായവ്യേ മരുതസ്തഥാ । । ൨൭ മധ്യേ തു കംജജഃ സാക്ഷാദ്ഗ്രഹാ ജ്യോതീംഷി ചൈവ ഹി । ആദിത്യസ്തേന രൂപേണ തസ്മിന്വ്യോമ്നി പ്രതിഷ്ഠിതഃ । । ൨൮ ഇദം ദേവമയം വ്യോമ തഥാ ലോകമയം സ്മൃതമ് । പൂര്വകോണസ്ഥിതേ ശൃംഗേ സ്ഥിതഃ ശുക്രോ മഹീപതേ । । ൨൯ ഹേലിജശ്ചാപരേ ജ്ഞേയോ ധനനാഥസ്തഥാപരേ । സോമശ്ചാപി ചതുര്ഥേ തു സ്ഥിതഃ ശൃംഗേ ജനാധിപ । । 1.126.൩൦ മധ്യേ കേശാസ്ഥിതോ രാജന്ഹുങ്കാരശ്ച പിനാകിനഃ । ശൃംഗേ പൂര്വോത്തരേ രാജന്സ്ഥിതോ ദേവോ വിധുക്ഷയേ
സുമന്തുർ പറഞ്ഞു: ആകാശം, ഖം, ദിശകൾ, വ്യോമം, അന്തരീക്ഷം, നഭം, അംബരം, പുഷ്കരം, ഗഗനം, മേരു, വിപുലം, ബിലം, ആപോചിദ്രം, ശൂന്യം, തമസ്, രോദസീ — ഇതെല്ലാം ആകാശത്തിന് ഉള്ള പേരുകളാണ്, മഹാരാജാവേ. ഉപ്പു, പാൽ, തൈലം, നെയ്യ്, തേൻ, മധുരജലം — ഇങ്ങനെ ഏഴു സമുദ്രങ്ങൾ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു. ഹിമവാൻ, ഹെമകൂട്ട്, നിഷധം, നീലം, ശ്വേതം, ശ്രിംഗവാൻ — ഇവ ആറ് വർഷപർവതങ്ങളാണ്. ഇവയുടെ നടുവിൽ മഹാരാജതപർവതം ഉണ്ട്. അതിനൊപ്പം, മാഹേന്ദ്രി, അഗ്നേയി, യാമ്യ, നൈരൃതി, വാരുണി, വായവ്യ, സൌമ്യ, ഐശാനി എന്നിങ്ങനെ എട്ട് ദേവപുരികൾ ഉണ്ട്; അവ മുകളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഭൂമിയിൽ ലോകാലോകപർവതം നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനപ്പുറം ചണ്ഡകപാലം, പിന്നെ അതിനുമപ്പുറം അഗ്നി, വായു, ആകാശം, ഭൂതങ്ങൾ, മഹാനാഹങ്കാരം, പ്രകൃതി, പുരുഷൻ — ഇങ്ങനെ ക്രമം. പുരുഷനിൽ നിന്നാണ് ഈശ്വരൻ; ഈശ്വരനാൽ ലോകം ആവൃതമാണ്. ഈശ്വരൻ, ഭഗവാൻ, ഭാനു — ഇവനാൽ ലോകം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള മഹാതേജസ്വിയായ, നാലു കൈകളുള്ള, മഹാബലനായ ഭാനു; മേല്ക്കൊണ്ടുള്ള ലോകങ്ങൾ ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇനി അണ്ടാവരണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നു. ഭൂർലോകം, ഭൂവർലോകം, മഹർലോകം, ജനലോകം, തപോലോകം, സത്യലോകം — ഏഴു ലോകങ്ങൾ. അതിനപ്പുറം അണ്ടകപാലം, പിന്നെ അഗ്നി, വായു, ആകാശം, ഭൂതങ്ങൾ, മഹാൻ, പ്രകൃതി, പുരുഷൻ. പുരുഷനിൽ നിന്നാണ് ഈശ്വരൻ; ഈശ്വരനാൽ ലോകം ആവൃതമാണ്. ഭൂമിയുടെ താഴെ ഏഴു ലോകങ്ങൾ ഉണ്ട്: തലം, സുതലം, പാതാളം, തലാതലം, വിതലം, മഹാതലം, രസാതലം. പിന്നെയും അഗ്നി, വായു, ആകാശം, ഭൂതങ്ങൾ, മഹാൻ, പ്രകൃതി, പുരുഷൻ. പുരുഷനിൽ നിന്നാണ് ഈശ്വരൻ; ഈശ്വരനാൽ ലോകം ആവൃതമാണ്. ഇതാണ് മേരുവിന്റെ പരിമാണം. ചതുരശ്രവും നാലു ശ്രിംഗങ്ങളുമുള്ള മേരു, സ്വർണ്ണം പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും, ഭൂമിയുടെ നടുവിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതും, സിദ്ധരും ഗന്ധർവരും സേവിക്കുന്നതുമാണ്. നാലു സ്വർണ്ണശൃംഗങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തെത്തോളം ഉയർന്നിരിക്കുന്നു. എൺപത്തിനാലായിരം യോജന ഉയരവും, പതിനാറു യോജന താഴെ കടന്നതും, ഇരുപത്തിയെട്ട് യോജന വീതിയുമാണ്. അതിന്റെ വീതി മൂന്നു ഗുണം പരിസരമുണ്ട്. അതിൽ സൗമനസം എന്ന സ്വർണ്ണശൃംഗം ഒന്നുണ്ട്. രണ്ടാമത്തേത് പദ്മരാഗം പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും, ജ്യോതിഷ്കം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നതുമാണ്. മൂന്നാമത്തേത് ചിത്രശൃംഗം, എല്ലാ ദേവതകളും ഉള്ളതും, ശുഭമായതുമാണ്. നാലാമത്തേത് വെള്ളി പോലെ വെള്ളയും, ചന്ദ്രപ്രഭയുള്ളതുമായ രാജതശൃംഗം. സൗമനസശൃംഗം ഗംഗാസമാനമായി അറിയപ്പെടുന്നു; അതിനെ ഉദയശൃംഗം എന്നും പറയുന്നു. അവിടെ സൂര്യൻ ഉദയിക്കുന്നു. ഉത്തരഭാഗം ചുറ്റി ജംബൂദ്വീപിൽ സൂര്യൻ ദൃശ്യമാണ്. ഭൂതങ്ങൾക്കായി അവിടത്തെ ശിഖരത്തിൽ നിന്ന് സൂര്യനെ കാണാം. സ്വർണ്ണപർവതത്തിന്റെ തേജസ്സും സൂര്യന്റെ പ്രകാശവും ചേർന്ന്, ഇരുപാടും അസ്തമയവും ഉദയവും അതിൽ തെളിയുന്നു. സൗമനസശൃംഗത്തിൽ സൂര്യൻ ഉത്തരായണത്തിൽ ഉദയിക്കുന്നു; ജ്യോതിഷ്കശൃംഗത്തിൽ ദക്ഷിണായണത്തിൽ, മദ്ധ്യത്തിൽ വിഷുവിൽ. ഈശ്വരനും ഇന്ദ്രനും ഐശാന്യത്തിൽ; അഗ്നി പൂർവ്വദക്ഷിണത്തിൽ; നൈരൃതിയിൽ, വായുവിൽ; മദ്ധ്യത്തിൽ കമലജനനായ ബ്രഹ്മാവും ഗ്രഹങ്ങളും ജ്യോതിഷ്കങ്ങളും. അതിൽ ആദിത്യൻ ആകാശത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഈ ആകാശം ദേവതകളാൽ നിറഞ്ഞതും ലോകങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുമാണ്. പൂർവശൃംഗത്തിൽ ശുക്രൻ നിലകൊള്ളുന്നു. മറ്റൊരു ശ്രിംഗത്തിൽ ഹേലിജൻ, മറ്റൊന്നിൽ ധനനാഥൻ; നാലാമത്തേത് സോമൻ. മദ്ധ്യത്തിൽ ശിവൻ; പൂർവ്വോത്തരശൃംഗത്തിൽ ദേവൻ.
൩൧ തതഃ സ്ഥിതോ മഹാദേവോ ഗോപതിര്ലോകപൂജിതഃ । പൂര്വാഗ്നേയീസ്ഥിതേ ശൃംഗേ സ്ഥിതോ വൈ ശാണ്ഡിലഃ സുതഃ । । ൩൨ തതഃ സ്ഥിതോ മഹാതേജാഃ കീനാശോ ഹേലിനന്ദനഃ । സ്ഥിതോ വൈ നൈര്ഋതേ ശൃംഗേ വിരൂപാക്ഷോ മഹാബലഃ । । ൩൩ തസ്മാദനന്തരോ ദേവഃ സ്ഥിതോ വൈ യാദസാം പതിഃ । തതഃ സ്ഥിതോ മഹാതേജാ വീര മിത്രോ മഹാബലഃ । । ൩൪ വായവ്യം ശൃംഗമാശ്രിത്യ സര്വദേവനമസ്കൃതമ് । തതഃ സ്ഥിതോ ദശബലോ നരമാരുഹ്യ ഭാരത । । ൩൫ ബ്രഹ്മാ മധ്യേ സ്ഥിതോ ദേവോ ഹ്യനന്തശ്ചാധ ഏവ ഹി । ഉപേന്ദ്രശങ്കരൌ ദേവൌ ബ്രഹ്മണോഽന്തേ സമാസ്ഥിതൌ । । ൩൬ ഏഷ മേരുസ്തഥാ വ്യോമ ഏഷ ധര്മശ്ച പഠ്യതേ । സര്വദേവമയശ്ചായം മേരുര്വ്യോമ ഇതി സ്മൃതഃ । । ൩൭ തഥാ വേദമയശ്ചാപി പഠ്യതേ നാത്ര സംശയഃ । ശൃംഗാണി വേദാശ്ചത്വാരഃ പൂര്വശൃംഗാദയോ വിദുഃ । । ൩൮ ഇതി ശ്രീഭവിഷ്യേ മഹാപുരാണേ ബ്രാഹ്മേ പര്വണി സപ്തമീകല്പേ വ്യോമമാഹാത്മ്യവര്ണനം നാമ ഷഡ്വിംശത്യധികശതതമോഽധ്യായഃ
അതിനുശേഷം മഹാദേവൻ, ലോകങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്ന ഗോപാലൻ, അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. പൂർവാഗ്നേയശൃംഗത്തിൽ ശാണ്ഡിലപുത്രൻ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനുശേഷം മഹാതേജസ്സായ കീനാശൻ, ഹേലിനന്ദനൻ, നൈരൃതിശൃംഗത്തിൽ വിരൂപാക്ഷൻ മഹാബലനായി നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനടുത്ത് യാദവരുടെ അധിപൻ ദേവൻ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനുശേഷം മഹാതേജസ്സായ വീരമിത്രൻ നിലകൊള്ളുന്നു. വായവ്യശൃംഗത്തിൽ എല്ലാ ദേവതകളും നമസ്കരിക്കുന്നവൻ. അതിനുശേഷം ദശബലൻ, മനുഷ്യനെ കയറി, ഭാരത, അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. മദ്ധ്യത്തിൽ ബ്രഹ്മാവും, അതിന് താഴെ അനന്തനും. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അറ്റങ്ങളിൽ ഉപേന്ദ്രനും ശങ്കരനും. ഇതാണ് മേരുവും, ആകാശവും, ധർമ്മവും. എല്ലാ ദേവതകളുടെയും രൂപമായ മേരുവും ആകാശവും. അതുപോലെ തന്നെ വേദങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതാണിത്; സംശയമില്ല. നാലു ശ്രിംഗങ്ങൾ നാലു വേദങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.